Adhyaya 110
भीष्मपर्व — अध्याय ११०: पार्थभीमयोः प्रहारः तथा भीष्माभिमुखं संग्रामविस्तारः (Arjuna and Bhima’s pressure; escalation toward Bhishma)
Upa-parva: Kurukṣetra-yuddha Vṛttānta (Day-by-day war reportage under Bhīṣma’s command)
Saṃjaya reports that Arjuna, in a high-intensity chariot engagement, suppresses Śalya and other leading Kaurava fighters with disciplined volleys, striking Suśarmā, Kṛpa, Jayadratha, and additional mahārathas in rapid sequence. Jayadratha counters by wounding Bhīma while positioned with Citraseṇa, and multiple Kaurava princes coordinate arrow attacks on both Arjuna and Bhīma. The two Kunteyas maintain battlefield superiority, cutting bows and weapons, producing a visible collapse of chariots, horses, elephants, and foot-soldiers; the terrain becomes strewn with broken insignia and armor, emphasizing the scale of attrition. Observing the momentum shift, Kaurava leaders converge: Kṛpa, Kṛtavarmā, Jayadratha, and the Avanti princes enter the engagement; Droṇa and a Māgadha ally move in by Duryodhana’s order. Bhīma exchanges concentrated strikes with Jayatsena and then with Droṇa, showing reciprocal elite combat within a larger formation battle. As pressure mounts, Bhīṣma, the king, Śakuni (Saubala), and Bṛhadbala advance toward Arjuna and Bhīma; the Pāṇḍava side responds by driving toward Bhīṣma with Dhṛṣṭadyumna urging the troops, and Śikhaṇḍin is placed at the front. The chapter culminates in the war’s widening convergence upon Bhīṣma, framed as a decisive “wager” of victory or defeat for the Kauravas, with Bhīṣma receiving the oncoming army like an ocean meeting a shoreline.
Chapter Arc: नवम युद्ध-दिवस की संध्या उतरती है; युधिष्ठिर देखते हैं कि भीष्म के बाणों से पीड़ित पाण्डव-सेना अस्त्र त्यागकर भयाक्रान्त हो पीछे हट रही है। → सेना के पलायन और भीष्म के अजेय प्रहार से युधिष्ठिर का धैर्य टूटता है। वे प्रतिज्ञा करते हैं कि यदि अर्जुन पितामह को नहीं मारेंगे तो वे स्वयं भीष्म को रण में ललकारकर वध करेंगे—धार्तराष्ट्रों के देखते-देखते। कृष्ण को वे स्मरण कराते हैं कि भीष्म ही उनके राज्य-स्थापक और नीति-मार्गदर्शक रहे हैं, अतः अब उन्हीं से ‘वधोपाय’ पूछना/करना भी धर्मसंगत मार्ग है। → अर्जुन का अंतर्द्वंद्व फूट पड़ता है—‘सनातन धर्म जानकर मैं कैसे वृद्ध, शस्त्र-त्यागी पितामह पर प्रहार करूँ?’ भीष्म की ओर से भी चुनौती-सी प्रतिध्वनित होती है: ‘इस अवसर का लाभ लेकर अर्जुन मुझे चारों ओर से शीघ्र बाणों से घेरकर मारें।’ दोनों पक्षों में गुरु-शिष्य, पितामह-पौत्र का धर्म-संकट युद्ध-नीति से बड़ा हो उठता है। → कृष्ण की उपस्थिति निर्णायक धुरी बनती है—भीष्म स्वयं स्वीकारते हैं कि कृष्ण या धनंजय के अतिरिक्त कोई उन्हें रण में वैसा नहीं देखता/झेलता। अध्याय का निष्कर्ष किसी मृत्यु में नहीं, बल्कि इस सत्य में है कि भीष्म-वध का मार्ग केवल शौर्य नहीं, नीति और धर्म-व्याख्या की कसौटी है; अर्जुन को ‘कैसे लड़ूँ’ का उत्तर अभी पाना है। → युधिष्ठिर की प्रतिज्ञा और अर्जुन की धर्म-झिझक के बीच अगला प्रश्न लटकता है—क्या कृष्ण अर्जुन को ऐसा उपाय देंगे जिससे भीष्म पर विजय भी हो और धर्म-भंग भी न लगे?
Shlokas
Verse 1
[दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ इ “लोक मिलाकर कुल ८९ ६ “लोक हैं।] नल + (0) आज अत+- सप्ताधिकशततमो< ध्याय: नवें दिनके है 52043/ 20% रातमें पाण्डवोंकी गुप्त मन्त्रणा तथा पाण्डवोंका भीष्मसे मिलकर उनके वधका उपाय जानना संजय उवाच युध्यतामेव तेषां तु भास्करे5स्तमुपागते । संध्या समभवद् घोरा नापश्याम ततो रणम्
సంజయుడు పలికెను—రాజా! కౌరవులు, పాండవులు యుద్ధం చేస్తూనే ఉండగా సూర్యుడు అస్తమించాడు; భయంకరమైన సంధ్యాకాలం వచ్చింది. ఆ తరువాత మేము యుద్ధాన్ని చూడలేకపోయాము।
Verse 2
ततो युधिष्छिरो राजा संध्यां संदृश्य भारत । वध्यमानं च भीष्मेण त्यक्तास्त्र भयविह्धलम्
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా, అప్పుడు రాజు యుధిష్ఠిరుడు సంధ్య సమీపించినదిని చూచి, భీష్మునిచే చీల్చబడుచున్న, భయవిహ్వలమై ఆయుధములు విడిచిన సేనను గమనించి, ఆ దిన యుద్ధము వారి ధైర్యాన్ని విరిచినదని గ్రహించి, యుద్ధమునుండి వెనుదిరుగుటయే క్షేమమని నిర్ణయించెను।
Verse 3
(निरुत्साहं बल॑ दृष्टवा पीडितं शरविक्षतम् ।) स्वसैन्यं च परावृत्तं पलायनपरायणम् | भीष्मं च युधि संरब्धं पीडयन्तं महारथम्
సంజయుడు పలికెను—ఓ భరతనందనా, నిరుత్సాహమై బాణవిదారితమై బాధపడుచున్న సేనను చూచి, తన సైన్యము పారిపోవుటకై వెనుదిరుగుచున్నదిని గమనించి, యుద్ధమున క్రోధోద్ధతుడై యోధులను పీడించుచున్న మహారథి భీష్ముని చూచి—యుధిష్ఠిరుడు సంధ్యను మనసులో పెట్టుకొని సేనను వెనక్కు తీసికొనుటయే న్యాయమని భావించెను।
Verse 4
सोमकांश्व जितान् दृष्टवा निरुत्साहान् महारथान् | (निशामुखं च सम्प्रेक्ष्य घोररूपं भयानकम् ।) चिन्तयित्वा ततो राजा अवहारमरोचयत्
సంజయుడు పలికెను—ఓ భరతనందనా, సోమక మహారథులు జయింపబడి నిరుత్సాహులైనదిని చూచి, భయంకర రూపముతో రాత్రి సమీపించుచున్నదిని గమనించి, రాజు ఆలోచించి యుద్ధమునుండి సేనను వెనక్కు తీసికొనుటకు నిర్ణయించెను।
Verse 5
(कथं जयेम भीष्मं वै महाबलपराक्रमम् । बुद्धि स्वशिबिरं गन्तुं चक्रे राजा युधिष्ठिर: ।।
సంజయుడు పలికెను—“అపార బలపరాక్రమముగల భీష్ముని మనము ఎలా జయించగలము?” అని ఆలోచించి రాజు యుధిష్ఠిరుడు తన శిబిరమునకు వెళ్లుటకు నిశ్చయించెను। తదుపరి సేనకు వెనుదిరుగమని ఆజ్ఞాపించెను; అదే వేళ మీ సేన కూడా రణభూమి నుండి శిబిరమునకు తిరిగి సాగెను।
Verse 6
ततो<वहारं सैन्यानां कृत्वा तत्र महारथा: । न्यविशन्त कुरुश्रेष्ठ संग्रामे क्षतविक्षता:,कुरुश्रेष्ठ! इस प्रकार संग्राममें क्षत-विक्षत हुए वे सब महारथी सेनाको लौटाकर शिविरमें विश्राम करने लगे
సంజయుడు పలికెను—ఓ కురుశ్రేష్ఠా, అప్పుడు సేనలను వెనక్కు తీసికొనిన తరువాత, యుద్ధమున క్షతవిక్షతులైన ఆ మహారథులందరు అక్కడే తమ శిబిరమున విశ్రాంతి పొందిరి।
Verse 7
भीष्मस्य समरे कर्म चिन्तयानास्तु पाण्डवा: | नालभन्त तदा शान्तिं भीष्मबाणप्रपीडिता:
భీష్ముని బాణాలచే తీవ్రంగా బాధపడుతున్న పాండవులు సమరంలో ఆయన పరాక్రమకర్మలను తలచుచుండిరి; ఆ సమయంలో వారికి క్షణమాత్రమూ శాంతి లభించలేదు।
Verse 8
भीष्मो5पि समरे जित्वा पाण्डवान् सहसूंजयान् । पूज्यमानस्तव सुतैर्वन्द्यमानश्च भारत
ఓ భారతా! భీష్ముడు కూడా సమరంలో సృంజయులతో కూడిన పాండవులను జయించి, నీ కుమారులచే పూజింపబడి, పునఃపునః వందింపబడుచుండెను।
Verse 9
न्यविशत् कुरुभि: सार्ध हृष्टरूपै: समन््तत: । भारत! भीष्म भी समरभूमिमें सूृंजयों तथा पाण्डवोंको जीतकर आपके पुत्रोंद्वारा प्रशंसित और अभिवन्दित हो अत्यन्त हर्षमें भरे हुए कौरवोंके साथ शिविरमें गये ।।
హర్షోల్లాసమయ ముఖములైన కౌరవులతో చుట్టుముట్టబడి, భీష్ముడు సమరభూమిలో సృంజయులను మరియు పాండవులను జయించి, నీ కుమారులచే ప్రశంసింపబడి వందింపబడి శిబిరానికి వెళ్లి కూర్చుండెను. అనంతరం సమస్త ప్రాణులను మోహనిద్రలో ముంచెత్తే రాత్రి వచ్చెను।
Verse 10
तस्मिन् रात्रिमुखे घोरे पाण्डवा वृष्णिभि: सह । सृंजयाश्च दुराधर्षा मन्त्राय समुपाविशन्
ఆ ఘోర రాత్రి ఆరంభంలో పాండవులు వృష్ణివంశీయులతో కూడి, దురాధర్ష సృంజయులు కూడా మంత్రణార్థం ఒకచోట కూర్చుండిరి।
Verse 11
आत्मनि:श्रेयसं सर्वे प्राप्तकालं महाबला: । मन्त्रयामासुरव्यग्रा मन्त्रनिश्चयकोविदा:
అప్పుడు ఆ మహాబలులు సమయం అనుకూలమని గ్రహించి, అవ్యగ్రచిత్తులై తమ శ్రేయస్సు విషయమై మంత్రణ చేయుచుండిరి; వారు మంత్రనిశ్చయంలో నిపుణులు।
Verse 12
(हनिष्याम यथा भीष्म जयेम पृथिवीमिमाम् ।।
సంజయుడు అన్నాడు—వారిలో ఈ ఆలోచన కలిగింది—‘భీష్ముణ్ణి ఎలా సంహరించగలం? ఏ ఉపాయంతో ఈ భూమిని జయించగలం?’ అప్పుడు రాజు యుధిష్ఠిరుడు దీర్ఘకాలం రహస్యంగా ఆలోచించి వాసుదేవుడు (శ్రీకృష్ణుడు) వైపు చూచి ఈ మాటలు పలికాడు—యుద్ధావశ్యకతలోనూ ధర్మమర్యాదను విడువక విజయమార్గాన్ని కోరుతూ।
Verse 13
कृष्ण पश्य महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम् । गजं नलवनानीव विमृद्नन्तं बल॑ मम
“కృష్ణా, చూడు—భయంకర పరాక్రమశాలి మహాత్మ భీష్ముడు నా సేనను ఏనుగు నలవనాలను తొక్కినట్లే నాశనం చేస్తున్నాడు.”
Verse 14
(मम माधव सैन्येषु वध्यमानेषु तेन वै । कथं योत्स्याम दुर्धर्ष श्रेयो मे5त्र विधीयताम् ।।
“మాధవా! అతని చేత మా సేనలు చంపబడుతున్నప్పుడు, ఆ దుర్ధర్ష భీష్మునితో మేము ఎలా యుద్ధం చేయగలం? ఇక్కడ నాకు శ్రేయస్కరమైన ఉపాయాన్ని నిర్ణయించు. నీవే మా ఆశ్రయం; మేము మరే శరణును ఆశ్రయించము. మాధవా! భీష్మునితో యుద్ధం చేయడం నాకు ఇష్టం లేదు. ఆ మహావీరుడు భీష్ముడు యుద్ధభూమిలో నా సేనను సంహరిస్తూనే ఉన్నాడు. ఇంకా, మా సైన్యంలో ప్రబలిన అగ్నిలా విరుచుకుపడి, బాణాల జిహ్వలతో అన్నిటినీ లాక్కుంటూ (దహించుతూ) ఉన్న ఆ మహాత్ముని వైపు చూడటానికీ మాకు ధైర్యం రావడం లేదు.”
Verse 15
यथा घोरो महानागस्तक्षको वै विषोल्बण: । तथा भीष्मो रणे क्रुद्धस्ती क्ष्णशस्त्र: प्रतापवान्
“భయంకరమైన మహానాగం తక్షకుడు ఘోర విషంతో ఉగ్రంగా ఉన్నట్లే, రణంలో క్రోధంతో నిండిన భీష్ముడు—తీక్ష్ణ శస్త్రధారి, ప్రతాపవంతుడు—అత్యంత భయానకుడై కనిపించాడు.”
Verse 16
गृहीतचाप: समरे प्रमुडचन् निशिताउछरान् | 'जैसे महानाग तक्षक अपने प्रचण्ड विषके कारण भयंकर प्रतीत होता है, उसी प्रकार क्रोधमें भरे हुए प्रतापी भीष्म युद्धस्थलमें जब हाथमें धनुष लेकर पैने बाणोंकी वर्षा करने लगते हैं, उस समय अपने तीखे अस्त्र-शस्त्रोंके कारण बड़े भयानक जान पड़ते हैं ।।
“యుద్ధభూమిలో ధనుస్సు చేతబట్టి, సమరానందంలో భీష్ముడు పదునైన బాణాలను వర్షించగానే, ఘోర విషబలంతో భయంకరంగా కనిపించే తక్షక మహానాగంలా అతడు అత్యంత భయానకుడై కనిపిస్తాడు. క్రోధించిన యముడు, వజ్రధారి దేవరాజు ఇంద్రుడు, పాశధారి వరుణుడు లేదా గదాధారి కుబేరుడినైనా జయించవచ్చు; కానీ ఈ మహాసమరంలో కుపితుడైన ప్రతాపవంతుడు భీష్ముణ్ణి ఓడించడం అసాధ్యం.”
Verse 17
वरुण: पाशभूृच्चापि सगदो वा धनेश्वर: । न तु भीष्म: सुसंक्रुद्ध: शक््यो जेतुं महाहवे
పాశధారి వరుణుడైనా, గదాధారి ధనాధిపతి కుబేరుడైనా యుద్ధంలో జయించబడగలరు; కాని ఈ మహాసమరంలో తీవ్రంగా కోపించిన భీష్ముని జయించడం అసాధ్యం.
Verse 18
सो5हमेवंगते कृष्ण निमग्न: शोकसागरे । आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद् भीष्ममासाद्य संयुगे
ఓ కృష్ణా! ఈ దుస్థితిలో నేను శోకసముద్రంలో మునిగిపోతున్నాను. నా స్వబుద్ధి దౌర్బల్యమే కారణంగా యుద్ధరంగంలో భీష్ముని ఎదుర్కొనగానే నా హృదయం కలత చెందింది.
Verse 19
वन॑ यास्यामि दुर्धर्ष श्रेयो वै तत्र मे गतम् । न युद्ध रोचते कृष्ण हन्ति भीष्मो हि न: सदा
ఓ అజేయుడైన కృష్ణా! ఇక నేను అరణ్యానికి వెళ్లిపోతాను; నాకు అరణ్యగమనమే శ్రేయస్కరం. ఈ యుద్ధం నాకు రుచించదు, కృష్ణా; ఎందుకంటే భీష్ముడు ఎల్లప్పుడూ మా సైన్యాన్ని సంహరిస్తూనే ఉన్నాడు.
Verse 20
यथा प्रज्वलितं वह्निं पतड़: समभिद्रवन् । एकतो मृत्युमभ्येति तथाहं भीष्ममीयिवान्
ఎలా అయితే చిమ్మటలు మండుతున్న అగ్నివైపు దూసుకెళ్లి కేవలం మరణాన్నే పొందుతాయో, అలాగే భీష్మునిపై దాడి చేసి నేను కూడా మరణానికే ఎదురయ్యాను.
Verse 21
क्षयं नीतो5स्मि वार्ष्णेय राज्यहेतो: पराक्रमी । भ्रातरश्वैव मे शूरा: सायकैर्भशपीडिता:
ఓ వార్ష్ణేయా! రాజ్యార్థం పరాక్రమం చూపుతూ నేను క్షయానికి నెట్టబడుతున్నాను. నా వీర సోదరులు కూడా బాణాల దెబ్బలకు తీవ్రంగా బాధపడుతున్నారు.
Verse 22
मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद् राज्य भ्रष्टा वनं गता: । परिक्लिष्टा तथा कृष्णा मत्कृते मधुसूदन
సంజయుడు అన్నాడు— “మధుసూదన! నా కోసమే—సోదరస్నేహవశాత్—ఈ సోదరులు రాజ్యాన్ని కోల్పోయి వనానికి వెళ్లారు. అలాగే నా కారణంగానే కృష్ణా (ద్రౌపది) కూడా నిండుసభలో అవమానము, వేదన అనుభవించింది।”
Verse 23
जीवितं बहु मन्ये5हं जीवितं हाद्य दुर्लभम् । जीवितस्याद्य शेषेण चरिष्ये धर्ममुत्तमम्
సంజయుడు అన్నాడు— “ఇప్పుడు నేను జీవితం ఎంతో విలువైనదిగా భావిస్తున్నాను; ఈ రోజు జీవితం కూడా దొరకడం కష్టం అయింది. ఈ రోజు నుండి నాకు మిగిలిన జీవితం ఎంతైతే ఉందో, అంతటితోనే నేను ఉత్తమ ధర్మాన్ని ఆచరిస్తాను।”
Verse 24
यदि ते5हमनुग्राह्मों भ्रातृभि: सह केशव । स्वधर्मस्याविरोधेन हितं व्याहर केशव,“केशव! यदि भाइयोंसहित मुझपर आपका अनुग्रह है तो मुझे स्वधर्मके अनुकूल कोई हितकारक सलाह दीजिये”
సంజయుడు అన్నాడు— “కేశవా! నా సోదరులతో కలిసి నేను మీ అనుగ్రహానికి పాత్రుడనైతే, నా స్వధర్మానికి విరోధం లేకుండా నాకు హితకరమైన మాటను చెప్పండి, కేశవా।”
Verse 25
एवं श्रुत्वा वचस्तस्य कारुण्याद् बहुविस्तरम् । प्रत्युवाच तत: कृष्ण: सान्त्वयानो युधिष्ठिरम्
కరుణతో ప్రేరితమై యుధిష్ఠిరుడు విస్తారంగా పలికిన ఆ మాటలను విని, శ్రీకృష్ణుడు యుధిష్ఠిరునికి సాంత్వన కలిగిస్తూ ప్రత్యుత్తరం చెప్పాడు।
Verse 26
धर्मपुत्र विषादं त्वं मा कृथा: सत्यसड्रर । यस्य ते भ्रातर: शूरा दुर्जया: शत्रुसूदना:
సంజయుడు అన్నాడు— “ధర్మపుత్రా! సత్యప్రతిజ్ఞుడా! విషాదపడకుము. నీ సోదరులు మహావీరులు, జయించలేనివారు, శత్రువులను సంహరించగల సమర్థులు।”
Verse 27
अर्जुनो भीमसेनश्च वाय्वग्निसमतेजसौ । माद्रीपुत्रौ च विक्रान्तौ त्रिदशानामिवेश्वरी,“अर्जुन और भीमसेन वायु तथा अग्निके समान तेजस्वी हैं। माद्रीकुमार नकुल और सहदेव भी पराक्रममें दो इन्द्रोंके समान हैं
అర్జునుడు, భీమసేనుడు వాయువు, అగ్ని సమాన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్నారు. మాద్రీపుత్రులైన వీరులు (నకులుడు, సహదేవుడు) దేవలోకాధిపతులలో ఇద్దరిలా కనిపిస్తున్నారు.
Verse 28
मां वा नियुड्धक्ष्व सौहार्दाद् योत्स्ये भीष्मेण पाण्डव | त्वत्प्रयुक्तो महाराज कि न कुर्या महाहवे
పాండవా! స్నేహవశాత్తు నన్ను కూడా యుద్ధానికి నియోగించు. నేను భీష్మునితో యుద్ధం చేస్తాను. మహారాజా! నీ ఆజ్ఞతో ప్రేరితుడనైతే ఈ మహాసమరంలో నేను చేయలేనిది ఏముంటుంది?
Verse 29
हनिष्यामि रणे भीष्ममाहूय पुरुषर्षभम् । पश्यतां धार्तराष्ट्राणां यदि नेच्छति फाल्गुन:
ఫాల్గునుడు (అర్జునుడు) భీష్ముణ్ని సంహరించదలచుకోకపోతే, నేను రణంలో పురుషశ్రేష్ఠుడైన భీష్ముణ్ని సవాలు చేసి, ధృతరాష్ట్రపుత్రులు చూస్తుండగానే అతన్ని వధిస్తాను.
Verse 30
यदि भीष्मे हते वीरे जयं पश्यसि पाण्डव । हन्तास्म्येकरथेनाद्य कुरुवृद्धं पितामहम्
పాండవా! వీరుడైన భీష్ముడు హతుడైతేనే నీకు జయం కనిపిస్తే, ఈ రోజు నేను ఒక్క రథం ఆధారంగా కురువృద్ధుడైన పితామహుణ్ని సంహరిస్తాను.
Verse 31
पश्य मे विक्रमं राजन् महेन्द्रस्येव संयुगे । विमुज्चन्तं महास्त्राणि पातयिष्यामि तं रथात्
రాజా! సంగ్రామంలో మహేంద్రుని వలె నా విక్రమాన్ని చూడు. అతడు మహాస్త్రాలను విసురుతున్నప్పటికీ, నేను అతన్ని రథం నుండి పడగొడతాను.
Verse 32
यः शत्रु: पाण्डुपुत्राणां मच्छत्रु: स न संशय: । मदर्था भवदीया ये ये मदीयास्तवैव ते
పాండుపుత్రులకు శత్రువైనవాడు నిస్సందేహంగా నాకూ శత్రువే. నా కారణంగా నీ పక్షాన నిలిచినవారు నీ వారే; నా వారు కూడా నిజంగా నీ వారే.
Verse 33
तव भ्राता मम सखा सम्बन्धी शिष्य एव च | मांसान्युत्कृत्य दास्यामि फाल्गुनार्थे महीपते,“राजन! आपके भाई अर्जुन मेरे सखा, सम्बन्धी और शिष्य हैं। मैं अर्जुनके लिये अपना मांस भी काटकर दे दूँगा
మహీపతే! నీ సోదరుడు అర్జునుడు నా సఖుడు, బంధువు, శిష్యుడూ. ఫాల్గునుని కోసం నేను నా మాంసాన్ని కూడా కోసి ఇస్తాను.
Verse 34
एष चापि नरव्याप्रो मत्कृते जीवितं त्यजेत् । एष न: समयस्तात तारयेम परस्परम्
ఈ నరవ్యాఘ్రుడైన అర్జునుడు కూడా నా కోసం ప్రాణాన్ని విడిచిపెట్టగలడు. తాతా! మన ఒప్పందం ఇదే—పరస్పరం ప్రమాదం నుంచి రక్షించుకోవాలి.
Verse 35
स मां नियुद्धक्ष्व राजेन्द्र यथा योद्धा भवाम्यहम् । प्रतिज्ञातमुपप्लव्ये यत् तत् पार्थेन पूर्वतः
రాజేంద్రా! నన్ను యుద్ధకార్యంలో నియమించండి, నేను మీ యోధుడనై నిలుస్తాను. ఉపప్లవ్యలో పార్థుడు ముందుగా అందరి సమక్షంలో చేసిన ప్రతిజ్ఞ నెరవేరాలి.
Verse 36
घातयिष्यामि गाड़ेयमिति लोकस्य संनिधौ | परिरक्ष्यमिदं तावद् वच: पार्थस्य धीमत:
అతడు ప్రజల సమక్షంలో—‘నేను గాంగేయుడైన (భీష్ముని) వధ చేయిస్తాను’ అని ప్రకటించాడు. కాబట్టి ఇప్పటికి ధీమంతుడైన పార్థుని ఈ వాక్యాన్ని కాపాడి నెరవేర్చాలి.
Verse 37
अनुज्ञातं तु पार्थेन मया कार्य न संशय: । अथवा फाल्गुनस्यैष भार: परिमितो रणे
పార్థుడు అనుమతి ఇచ్చాడు; కాబట్టి నేను కార్యం చేయడం నా కర్తవ్యం—ఇందులో సందేహం లేదు. పైగా యుద్ధరంగంలో ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు)కు ఇది అతి స్వల్పమైన భారమే.
Verse 38
स हनिष्यति संग्रामे भीष्मं परपुरज्जयम् । अशक्यमपि कुर्याद्धि रणे पार्थ: समुद्यत:
అతడు యుద్ధంలో శత్రు-దుర్గవిజేత భీష్ముని నిశ్చయంగా సంహరిస్తాడు. ఎందుకంటే కుంతీపుత్రుడు పార్థుడు (అర్జునుడు) దృఢసంకల్పంతో లేచినప్పుడు, రణంలో అసాధ్యమని కనిపించేదాన్నీ సాధ్యంగా చేస్తాడు.
Verse 39
त्रिदशान् वा समुदुक्तान् सहितान् दैत्यदानवै: । निहन्यादर्जुन: संख्ये किमु भीष्मं नराधिप
నరాధిపా! దైత్య-దానవులతో కూడి సమవేతమైన త్రిదశ దేవతలనైనా అర్జునుడు యుద్ధంలో సంహరించగలడు; అట్లుంటే భీష్ముని పడగొట్టడం ఏమాత్రం గొప్ప విషయం?
Verse 40
विपरीतो महावीरयों गतसत्त्वोडल्पजीवन: । भीष्म: शान्तनवो नून॑ कर्तव्यं नावबुध्यते
మహావీరుడైన శాంతనునందన భీష్ముడు మనకు విరోధ పక్షాన్ని ఆశ్రయించాడు; అతని శక్తి క్షీణించింది, ఆయుష్షు కూడా స్వల్పమే మిగిలింది. అయినా నిశ్చయంగా అతడు కర్తవ్యాన్ని గ్రహించడంలేదు.
Verse 41
युधिछिर उवाच एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव । सर्वे होते न पर्याप्तास्तव वेगविधारणे
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—మహాబాహో మాధవా! మీరు చెప్పినట్లే నిజం. ఈ కౌరవులందరూ కలిసినా మీ వేగాన్ని తట్టుకోలేరు.
Verse 42
नियतं समवाप्स्यामि सर्वमेतद् यथेप्सितम् । यस्य मे पुरुषव्यात्र भवान् पक्षे व्यवस्थित:,पुरुषसिंह! जिसके पक्षमें आप खड़े हैं, वह मैं यह सब अभीष्ट मनोरथ अवश्य पूर्ण कर लूँगा
పురుషవ్యాఘ్రా! మీరు నా పక్షాన దృఢంగా నిలిచినందున, నేను కోరినదంతా నిశ్చయంగా యథేచ్ఛగా పొందుతాను.
Verse 43
सेन्द्रानपि रणे देवाञ्जयेयं जयतां वर । त्वया नाथेन गोविन्द किमु भीष्म॑ महारथम्
విజయవీరులలో శ్రేష్ఠుడైన గోవిందా! మీరు నా రక్షకుడై ఉంటే, యుద్ధంలో ఇంద్రునితో సహా సమస్త దేవతలనూ జయించగలను; మరి మహారథి భీష్మునిపై గెలుపు ఏ పెద్ద విషయం?
Verse 44
नतु त्वामनृतं कर्तुमुत्सहे स्वात्मगौरवात् । अयुध्यमान: साहाय्यं यथोक्त कुरु माधव
మాధవా! మీ స్వగౌరవాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని మిమ్మల్ని అసత్యవాదిగా చేయడానికి నేను ధైర్యం చేయను. ఆయుధం ఎత్తకుండానే, మీరు చెప్పినట్లే సహాయం కొనసాగించండి.
Verse 45
समयस्तु कृत: कश्चिन्मम भीष्मेण संयुगे | मन्त्रयिष्ये तवार्थाय न तु योत्स्ये कथठ्चन
యుద్ధమధ్యంలో భీష్మునితో నేను ఒక ప్రత్యేక ఒప్పందం చేసుకున్నాను. మీ ప్రయోజనార్థం నేను ఉపాయాలను ఆలోచించి సలహా ఇస్తాను; కానీ ఏ పరిస్థితిలోనూ యుద్ధం చేయను.
Verse 46
स हि राज्यस्य मे दाता मन्त्रस्यैव च माधव,अतः माधव! भीष्मजी मुझे राज्य और मन्त्र (हितकर सलाह) दोनों देंगे। इसलिये मधुसूदन! हम सब लोग पुनः आपके साथ देवव्रत भीष्मके पास उन्हींसे उनके वधका उपाय पूछने चलें
మాధవా! అతడే నాకు రాజ్యాన్ని ఇచ్చేవాడు, అలాగే హితకరమైన మంత్రం (సలహా) కూడా ఇచ్చేవాడు. కాబట్టి మధుసూదనా! మనమందరం మళ్లీ మీతో కలిసి దేవవ్రత భీష్ముని వద్దకు వెళ్లి, అతనినే అతని వధోపాయాన్ని అడుగుదాం.
Verse 47
तस्माद् देववब्रतं भूयो वधोपायार्थमात्मन: । भवता सहिता: सर्वे प्रयाम मधुसूदन
కాబట్టి, ఓ మధుసూదన! మనమందరం మీతో కలిసి మళ్లీ దేవవ్రత భీష్ముని వద్దకు వెళ్లుదాం—ఆయన వధకు ఉపాయం తెలుసుకోవడానికి. ఓ మాధవ! రాజ్యహితమూ మంత్రసలహా రెండూ ఆయన నుంచే పొందవలసినవి; అందుచేత ఆయనను అడిగి యుద్ధాన్ని యుక్తితో నడిపిద్దాం.
Verse 48
तद् वयं सहिता गत्वा भीष्ममाशु नरोत्तमम् | नचिरात् सर्वे वार्ष्णेय मन्त्रं पृष्छाम कौरवम्,वृष्णिनन्दन! हम सब लोग शीघ्र ही एक साथ कुरुवंशी नरश्रेष्ठ भीष्मके पास चलें और उनसे सलाह लें
కాబట్టి, ఓ వార్ష్ణేయా—వృష్ణినందనా! మనమందరం కలిసి వెంటనే కురువంశ నరశ్రేష్ఠుడైన భీష్ముని వద్దకు వెళ్లి, ఆలస్యం చేయకుండా ఆయన మంత్రసలహాను అడుగుదాం.
Verse 49
स वक्ष्यति हित॑ वाक््यं सत्यमस्माञ्जनार्दन | यथा च वक्ष्यते कृष्ण तथा कर्तास्मि संयुगे
జనార్దనుడు మనకు సత్యమూ హితమూ అయిన మాటలను చెప్పును. ఓ కృష్ణా! మీరు ఎలా ఆజ్ఞాపిస్తారో యుద్ధంలో నేను అలాగే చేస్తాను.
Verse 50
जनार्दन! पूछनेपर वे हमें सत्य और हितकर बात बतायेंगे। श्रीकृष्ण! वे जैसा कहेंगे, युद्धमें वैसा ही करूँगा ।।
దృఢవ్రతుడైన భీష్ముడు మనకు విజయాన్నీ మంత్రసలహాన్నీ ఇచ్చేవాడై ఉండగలడు. బాల్యంలో మనం తండ్రిని కోల్పోయినప్పుడు, ఆయనే మనలను పోషించి పెంచాడు.
Verse 51
त॑ं चेत् पितामहं वृद्ध हन्तुमिच्छामि माधव । पितु: पितरमिष्टं च धिगस्तु क्षत्रजीविकाम्
ఓ మాధవ! నా తండ్రికీ తండ్రి, నాకు ప్రియుడైన ఆ వృద్ధ పితామహుణ్ని నేను చంపదలచితే—ఈ క్షత్రియ జీవికకు ధిక్కారం!
Verse 52
संजय उवाच ततोअब्रवीन्महाराज वार्ष्णेय: कुरुनन्दनम् । रोचते मे महाप्राज्ञ राजेन्द्र तव भाषितम्
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! అప్పుడు వార్ష్ణేయుడైన శ్రీకృష్ణుడు కురునందనుడు యుధిష్ఠిరునితో ఇలా అన్నాడు—“మహాప్రాజ్ఞ రాజేంద్రా! నీ మాట నాకు నచ్చింది; అది యథార్థమని తోస్తోంది.”
Verse 53
देवव्रतः कृती भीष्म: प्रेक्षितेनापि निर्दहेत् । गम्यतां स वधोपायं प्रष्टं सागरगासुत:
సంజయుడు పలికెను—దేవవ్రతుడైన భీష్ముడు సమర్థుడూ కృతకృత్యుడూ; ఆయన చూపు పడితేనే దహింపజేయగలడు. కాబట్టి గంగాపుత్రుడైన భీష్ముని వద్దకు వెళ్లి ఆయన వధోపాయాన్ని అడగాలి.
Verse 54
वक्तुमर्हति सत्यं स त्वया पृष्टो विशेषत: । ते वयं तत्र गच्छाम: प्रष्टं कुरपितामहम्
సంజయుడు పలికెను—ప్రత్యేకంగా నీవు అడిగితే ఆయన సత్యమే చెప్పుటకు యోగ్యుడు. కాబట్టి మనమందరం అక్కడికి వెళ్లి కురుపితామహుని ప్రశ్నిద్దాం. రా, ఓ భారతా! శాంతనునందన భీష్ముని వద్దకు వెళ్లి హితకరమైన మంత్రణను అడుగు; శత్రువులతో యుద్ధం చేయుటకు ఉపకరించే ఉపదేశాన్ని ఆయన ఇస్తాడు.
Verse 55
गत्वा शान्तनवं वृद्ध मन्त्र पृष्छाम भारत । स वो दास्यति मन्त्र यं तेन योत्स्यामहे परान्
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! వెళ్లి వృద్ధుడైన శాంతనునందనుని మంత్రణను అడుగుదాం. ఆయన నీకు ఏ ఉపదేశం ఇస్తాడో, ఆ ఉపదేశంతోనే మనం శత్రువులతో యుద్ధం చేద్దాం.
Verse 56
एवमामन्त्रय ते वीरा: पाण्डवा: पाण्डुपूर्वजम् जग्मुस्ते सहिता: सर्वे वासुदेवश्च वीर्यवान्
సంజయుడు పలికెను—ఇలా మంత్రించి ఆ వీర పాండవులు అందరూ కలిసి పాండువంశానికి పెద్దవాడైన, తండ్రితో సమానంగా పూజ్యుడైన భీష్మ పితామహుని వద్దకు వెళ్లారు; వారి వెంట పరాక్రమశాలి వాసుదేవుడూ ఉన్నాడు.
Verse 57
विमुक्तशस्त्रकवचा भीष्मस्य सदन प्रति । प्रविश्य च तदा भीष्म॑ शिरोभ्ि: प्रणिपेदिरे
వారు తమ అస్త్రశస్త్రాలు, కవచాలను విడిచి భీష్ముని శిబిరం వైపు వెళ్లారు. శిబిరంలో ప్రవేశించి తల వంచి భీష్మునికి నమస్కరించారు.
Verse 58
पूजयन्तो महाराज पाण्डवा भरतर्षभम् | प्रणम्य शिरसा चैनं भीष्म॑ं शरणमभ्ययु:,महाराज! पाण्डवोंने भरतश्रेष्ठ भीष्मकी पूजा करते हुए उनके चरणोंमें मस्तक रखकर प्रणाम किया और उन्हींकी शरण ली
మహారాజా! పాండవులు భరతవంశశ్రేష్ఠుడైన భీష్ముని పూజిస్తూ, ఆయన పాదాల వద్ద తల వంచి నమస్కరించి, ఆయననే శరణు కోరారు.
Verse 59
तानुवाच महाबाहुर्भीष्म: कुरुपितामह: । स्वागतं तव वार्ष्णेय स्वागतं ते धनंजय
అప్పుడు కురుపితామహుడైన మహాబాహు భీష్ముడు వారితో ఇలా అన్నాడు—“వార్ష్ణేయా! నీకు స్వాగతం; ధనంజయా! నీకూ స్వాగతం.”
Verse 60
स्वागतं धर्मपुत्राय भीमाय यमयोस्तथा । कि वा कार्य करोम्यद्य युष्माकं प्रीतिवर्धनम्
“ధర్మపుత్రుడికి, భీమునికి, అలాగే యమజులైన ఇద్దరికీ (నకుల-సహదేవులకు) స్వాగతం. ఈ రోజు మీ సంతోషం పెరగడానికి నేను ఏ సేవ చేయాలి?”
Verse 61
(युद्धादन्यत्र हे वत्सा: व्रियन्तां मा विशड्कथ ।) सर्वात्मनापि कर्तास्मि यदपि स्यात् सुदुष्करम् । उस समय कुरुकुलके पितामह महाबाहु भीष्मने उन सब लोगोंसे कहा--'वृष्णिनन्दन! आपका स्वागत है। धनंजय! तुम्हारा भी स्वागत है। धर्मपुत्र युधिष्ठि
“బిడ్డలారా! యుద్ధం తప్ప మరేదైనా కోరండి; సందేహించకండి. మీరు కోరేది ఎంత దుర్లభమైనదైనా, నేను సంపూర్ణంగా దాన్ని నెరవేర్చుతాను.”
Verse 62
उवाच राजा दीनात्मा प्रीतियुक्तमिदं वच: । गंगानन्दन भीष्म जब बारंबार इस प्रकार प्रसन्नता-पूर्वक कह रहे थे, उस समय राजा युधिष्ठटिरने दीन हृदयसे प्रेमपूर्वक यह बात कही-- || ६१ ई ।।
సంజయుడు చెప్పెను—గంగానందనుడు భీష్ముడు ఆనందభావంతో, కృపాయుతంగా ఈ విధంగా పదేపదే పలుకుచుండగా, దుఃఖభారంతో నిండిన హృదయమున్నా భక్తి-ప్రేమాలతో రాజు యుధిష్ఠిరుడు స్నేహపూర్వకంగా ఇలా అన్నాడు— “హే సర్వజ్ఞా! ఈ యుద్ధంలో మేము ఎలా జయించగలము? రాజ్యాన్ని ఎలా తిరిగి పొందగలము?”
Verse 63
प्रजानां संशयो न स्यात् कथं तन्मे वद प्रभो । भवान् हि नो वधोपायं ब्रवीतु स्वयमात्मन:
“ప్రజలకు సందేహమో ప్రమాదమో కలగకుండా ఉండాలంటే అది ఎలా సాధ్యం, ప్రభూ—నాకు చెప్పండి. అలాగే మీరు స్వయంగా మీ వధకు ఉపాయాన్ని మాకు తెలియజేయండి.”
Verse 64
भवन्तं समरे वीर विषहेम कथं वयम् । न हि ते सूक्ष्ममप्यस्ति रन्ध्रं कुरूपितामह
“హే వీరా! సమరంలో మీ ఉగ్రవేగాన్ని మేము ఎలా తట్టుకోగలము? హే కురువంశ పితామహా! మీలో అతి సూక్ష్మమైన చీలిక—దోషమో బలహీనతయో—కూడా కనిపించదు.”
Verse 65
मण्डलेनैव धनुषा दृश्यसे संयुगे सदा । आददान संदधान विकर्षन्तं धनुर्न च
సంజయుడు చెప్పెను—యుద్ధంలో మీరు ఎల్లప్పుడూ ధనుస్సు తిరుగుతున్న వలయంలా మాత్రమే కనిపిస్తారు—బాణాలను ఎత్తి, తంతిపై అమర్చి, మళ్లీ మళ్లీ ధనుస్సును లాగుతూ; ఆ వేగంలో ధనుర్ధరుడే కనబడనంతగా.
Verse 66
रथाश्वनरनागानां हन्तारं परवीरहन्
“మీరు రథాలు, అశ్వాలు, యోధులు, గజాలను సంహరించువారు—శత్రుపక్ష వీరులను కూల్చివేయువారు.”
Verse 67
वर्षता शरवर्षाणि संयुगे वैशसं कृतम्
యుద్ధంలో బాణవర్షం కురుస్తుండగా, ఆ ఘోర సంగ్రామ మధ్యలో ఒక క్రూరమైన, నిర్దయమైన కార్యం జరిగింది।
Verse 68
क्षयं नीता हि पृतना संयुगे महती मम । “आपने युद्धस्थलमें बाणोंकी वर्षा करके भारी संहार मचा रखा है। रणक्षेत्रमें मेरी विशाल सेना आपके द्वारा नष्ट हो चुकी है ।।
ఈ మహా సంగ్రామంలో నా విస్తారమైన సైన్యం నిజంగా నాశనానికి చేరింది. యుద్ధంలో మేము మిమ్మల్ని ఎలా జయించగలం? నా ప్రభువు తన రాజ్యమూ సార్వభౌమాధికారమూ ఎలా తిరిగి పొందగలడు?
Verse 69
मम सैन्यस्य च क्षेमं तन्मे ब्रूहि पितामह । “पितामह! हमलोग युद्धमें जिस प्रकार आपको जीत सकें, जिस प्रकार हमें विपुल राज्यकी प्राप्ति हो सके और जिस प्रकार मेरी सेना भी सकुशल रह सके, वह उपाय मुझे बताइये' ।।
పితామహా! నా సైన్యానికి క్షేమసౌఖ్యాలు నిలిచే ఉపాయాన్ని కూడా నాకు చెప్పండి।
Verse 70
न कथउज्चन कौन्तेय मयि जीवति संयुगे । जयो भवति सर्वज्ञ सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
కౌంతేయా! నేను జీవించి ఉన్నంతవరకు ఈ సంగ్రామంలో నీకు ఏ విధంగానూ జయం కలగదు. సర్వజ్ఞా! ఇది నేను నీకు సత్యంగా చెబుతున్నాను।
Verse 71
निर्जिते मयि युद्धेन रणे जेष्यथ पाण्डवा: । क्षिप्रं मयि प्रहरध्वं यदीच्छथ रणे जयम्
పాండవులారా! యుద్ధంలో నన్ను జయించగలిగితేనే మీరు రణభూమిలో విజయం పొందగలరు. కాబట్టి యుద్ధంలో జయం కోరితే, నాపై త్వరగా ప్రహారం చేయండి।
Verse 72
अनुजानामि व: पार्था: प्रहरध्वं यथासुखम् । एवं हि सुकृतं मन्ये भवतां विदितो हाहम्
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ పృథాపుత్రులారా! నేను మీకు అనుమతి ఇస్తున్నాను; మీకు యథోచితంగా అనిపించిన విధంగా నిర్బంధం లేకుండా ప్రహరించండి. ఈ విధంగా నా కర్తవ్యం సక్రమంగా నెరవేరిందని నేను భావిస్తున్నాను—ఎందుకంటే నేను నన్ను, నా సందేశాన్ని మీకు తెలియజేశాను.
Verse 73
युधिछिर उवाच ब्रूहि तस्मादुपायं नो यथा युद्धे जयेमहि
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—అందువల్ల, ఈ యుద్ధంలో మేము గెలిచే ఉపాయాన్ని మాకు చెప్పండి.
Verse 74
भवन्तं समरे क्रुद्धं दण्डहस्तमिवान्तकम् । युधिष्ठिरने कहा--पितामह! हमलोग युद्धमें दण्डधारी यमराजकी भाँति क्रोधमें भरे हुए आपको जिस प्रकार जीत सकें, वैसा उपाय हमें आप ही बताइये ।।
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—పితామహా! సమరంలో మీరు దండధారి యముడిలా క్రోధంతో జ్వలిస్తున్నారు. యుద్ధంలో మేము మిమ్మల్ని ఎలా జయించగలమో, ఆ ఉపాయాన్ని మీరు స్వయంగా మాకు చెప్పండి. వజ్రధారి ఇంద్రుడు, వరుణుడు, యముడు కూడా జయించబడగలరు—అలాగే మీరు కూడా; ఆ మార్గాన్ని మాత్రమే మాకు తెలియజేయండి.
Verse 75
भीष्म उवाच सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डव
భీష్ముడు అన్నాడు—మహాబాహో పాండవా! నీవు చెప్పింది సత్యమే. నా చేతిలో ఆయుధం ఉన్నంతవరకు, నేను నా శ్రేష్ఠ ధనుస్సును ధరించి యుద్ధానికి అప్రమత్తంగా, ప్రయత్నశీలంగా నిలిచినంతవరకు, ఇంద్రునితో కూడిన దేవాసురులు సమస్తంగా కూడి వచ్చినా రణరంగంలో నన్ను జయించలేరు.
Verse 76
नाहं जेतुं रणे शक््य: सेन्द्रैरपि सुरासुरै: । आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुक:
భీష్ముడు అన్నాడు—మహాబాహో పాండునందనా! నీవు చెప్పింది సత్యమే. రణంలో ఆయుధం ఎత్తుకొని, ప్రయత్నశీలుడై, శ్రేష్ఠ ధనుస్సును ధరించి నిలిచిన నన్ను—ఇంద్రునితో కూడిన దేవాసురులు కూడ—జయించలేరు.
Verse 77
ततो मां न्यस्तशस्त्र तु एते हन्युर्महारथा: । निक्षिप्तशस्त्रे पतिते विमुक्तकवचध्वजे
అప్పుడు ఆ మహారథులు నన్ను సంహరిస్తారు—నేను ఆయుధాలు విడిచిపెట్టినప్పుడు, నా శస్త్రాలు పడిపోయినప్పుడు, నేను నేలపై కూలినప్పుడు, నా కవచం సడలిపోయి ధ్వజం వంగిపోయినప్పుడు.
Verse 78
द्रवमाणे च भीते च तवास्मीति च वादिनि । स्त्रियां स्त्रीनामथेये च विकले चैकपुत्रके
భయంతో పారిపోతున్న స్త్రీని, భీతితో వణుకుతున్న స్త్రీని, ‘నేను నీదాన్నే’ అని శరణు కోరుతున్న స్త్రీని, స్త్రీల మధ్య రక్షణలేని స్త్రీని, వికలాంగురాలిని—అలాగే తండ్రికి ఏకైక పుత్రుడైనవానిని—కొట్టకూడదు.
Verse 79
अप्रशस्ते नरे चैव न युद्ध रोचते मम । जब मैं अस्त्र-शस्त्र डाल दूँ
భీష్ముడు అన్నాడు: నింద్యమైన ప్రవర్తన గల మనిషితో యుద్ధం చేయడం నాకు ఇష్టం లేదు. ఓ రాజేంద్రా, ముందే ఆలోచించి నిర్ణయించిన నా ఈ సంకల్పాన్ని విను.
Verse 80
य एष द्रौपदो राजंस्तव सैन्ये महारथ:,राजन! तुम्हारी सेनामें जो यह ट्रुपदपुत्र महारथी शिखण्डी है, वह समरभूमिमें अमर्षशील, शौर्यसम्पन्न तथा युद्धविजयी है। वह पहले स्त्री था, फिर पुरुषभावको प्राप्त हुआ है
ఓ రాజా, నీ సైన్యంలో ద్రుపదుని ఈ కుమారుడు—ఈ మహారథి—(శిఖండీ) ఉన్నాడు.
Verse 81
शिखण्डी समरामर्षी शूरश्च समितिज्जय: । यथाभवच्च स्त्री पूर्व पश्चात् पुंस्त्वं समागत:
శిఖండీ యుద్ధంలో అమర్షశీలుడు, వీరుడు, సమరజయుడు. అతడు ముందుగా స్త్రీగా ఉండి, తరువాత పురుషత్వాన్ని పొందాడు.
Verse 82
जानन्ति च भवन्तो$5पि सर्वमेतद् यथातथम् | अर्जुन: समरे शूर: पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्
మీరు కూడా ఈ సంగతులన్నీ యథాతథంగా తెలుసు. అయినా సమరంలో వీరుడైన అర్జునుడు శిఖండిని ముందుంచి ముందుకు సాగాడు.
Verse 83
अमडूल्यध्वजे तस्मिन् स्त्रीपूर्वेच विशेषत:
ప్రత్యేకంగా అతనికి అమడూల్య ధ్వజం ఉండి, అతడు పూర్వం స్త్రీగా ఉన్నవాడు.
Verse 84
न प्रहर्तुमभीप्सामि गृहीतेषु: कथठ्चन । शिखण्डीकी ध्वजा अमांगलिक चिह्नसे युक्त है तथा विशेषत:ः वह पहले स्त्री रहा है; इसलिये मैं हाथमें बाण लिये रहनेपर भी किसी प्रकार उसके ऊपर प्रहार नहीं करना चाहता ।।
నేను ఏ విధంగానూ—చేతిలో బాణాలు సిద్ధంగా ఉన్నా—ప్రహరించదలచుకోను. శిఖండీ ధ్వజచిహ్నంతో గుర్తింపబడిన వాడు అపశకున లక్షణాలతో కూడినవాడు; ముఖ్యంగా అతడు పూర్వం స్త్రీ. అందుకే బాణాలు పట్టుకున్నప్పటికీ అతనిపై దాడి చేయదలచుకోను. ఆ తరువాత పాండవుడైన ధనంజయుడు నన్ను సమీపించాడు.
Verse 85
न तं पश्यामि लोकेषु मां हन्याद् यः समुद्यतम्
యుద్ధానికి పూర్తిగా సిద్ధంగా ఉన్న నన్ను సంహరించగలవాడు లోకాలలో ఎవరినీ నేను చూడను.
Verse 86
एष तस्मात् पुरोधाय कज्चिदन्यं ममाग्रत:
కాబట్టి నా ముందర మరొక మనిషిని నిలబెట్టి, ఉత్తమ ధనుస్సు మరియు ఇతర ఆయుధాలు ధరించిన అర్జునుడు జాగ్రత్తగా యుద్ధంలో ప్రయత్నించాలి; పై చెప్పిన లక్షణాలు గల వ్యక్తిని గానీ, లేదా శిఖండినిని గానీ నా ముందర నిలబెట్టి, తానే బాణాలతో నన్ను కూలదోసాలి. అలా చేస్తే మీ విజయం నిశ్చయమవుతుంది.
Verse 87
आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुक: । मां पातयतु बीभत्सुरेवं तव जयो ध्रुवम्
శ్రేష్ఠ ధనుస్సు మరియు ఇతర ఆయుధాలు ధరించి, యుద్ధంలో జాగ్రత్తగా నిమగ్నుడై బీభత్సుడు (అర్జునుడు) నన్ను బాణాలతో కూలదోసుగాక; అప్పుడు మీ విజయము నిశ్చయంగా స్థిరమగును.
Verse 88
एतत् कुरुष्व कौन्तेय यथोक्तं मम सुव्रत । संग्रामे धार्तराष्ट्रां श्ष हन्या: सर्वान् समागतान्
ఓ కౌంతేయా, ఉత్తమ వ్రతనిష్ఠుడా! నేను చెప్పినట్లే ఇదే చేయుము. ఈ యుక్తిని యుద్ధంలో ప్రయోగించినప్పుడే రంగస్థలంలో సమకూరిన ధృతరాష్ట్రపుత్రులనూ వారి సైన్యాన్నీ సంహరించగలవు.
Verse 89
संजय उवाच ते तु ज्ञात्वा ततः पार्था जग्मु: स्वशिबिरं प्रति । अभिवाद्य महात्मानं भीष्म॑ कुरुपितामहम्
సంజయుడు పలికెను—అది తెలిసికొని పార్థులు తమ శిబిరమునకు వెళ్లిరి. కురుపితామహుడైన మహాత్మ భీష్మునకు నమస్కరించి వారు తిరిగిరి.
Verse 90
संजय कहते हैं--राजन्! यह सब जानकर कुन्तीके सभी पुत्र कुरुकुलके वृद्ध पितामह महात्मा भीष्मको प्रणाम करके अपने शिविरकी ओर चले गये ।।
సంజయుడు పలికెను—రాజా! ఇవన్నీ తెలిసికొని కౌంతేయులు కురువంశ వృద్ధ పితామహుడైన మహాత్మ భీష్మునకు నమస్కరించి తమ శిబిరమునకు వెళ్లిరి. పరలోకగమనానికి దీక్షితుడైన గంగాపుత్రుడు భీష్ముడు ఇలా చెప్పిన తరువాత, అర్జునుడు దుఃఖంతో దగ్ధుడై లజ్జతో శ్రీకృష్ణునితో ఈ మాటలు పలికెను.
Verse 91
“माधव! कुरुकुलके वृद्ध गुरुजन विशुद्ध-बुद्धि, मतिमान् पितामह भीष्मसे मैं रणक्षेत्रमें कैसे युद्ध करूँगा
అర్జునుడు పలికెను—ఓ మాధవా! కురుకుల వృద్ధ గురుజనుడైన, శుద్ధబుద్ధి గల, మతిమంతుడైన పితామహుడు భీష్మునితో నేను రణరంగంలో ఎలా యుద్ధం చేయగలను?
Verse 92
क्रीडता हि मया बाल्ये वासुदेव महामना: । पांसुरूषितगात्रेण महात्मा परुषीकृत:,“वासुदेव! बचपनमें खेलते समय मैंने अपने धूलि-धूसर शरीरसे उन महामनस्वी महात्माको सदा दूषित किया है
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ వాసుదేవా! బాల్యంలో ఆటలాడుతూ ధూళితో కప్పబడిన దేహంతో నేను ఆ మహామనస్కుడైన మహాత్ముని పట్ల ఎన్నోసార్లు రూక్షంగా ప్రవర్తించి కలుషితం చేశాను. ఇప్పుడు అది జ్ఞాపకం వచ్చి నా తప్పును ఒప్పుకుంటున్నాను.
Verse 93
यस्याहमधिरुह्याडुकं बाल: किल गदाग्रज । तातेत्यवोचं पितरं पितु: पाण्डोर्महात्मन:
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ గదాగ్రజా! నేను బాలుడిగా ఉన్నప్పుడు ఆయన ఒడిలో ఎక్కి ‘తాత’ అని పిలిచేవాడినని చెబుతారు; అప్పుడు ఆయన బాల్యములోనే నన్ను సరిదిద్దుతూ—‘భరతనందనా! నేను నీ తాతను కాదు; నీ తండ్రికి తాతను’ అని చెప్పేవాడు. అటువంటి వృద్ధ పితామహుడు నా చేత వధయోగ్యుడు ఎలా అవుతాడు?
Verse 94
नाहं तातस्तव पितुस्तातो5स्मि तव भारत । इति मामब्रवीद् बालये य: स वध्य: कथं मया
సంజయుడు అన్నాడు—‘ఓ భారతా! నేను నీ తాతను కాదు; నీ తండ్రికి తాతను’ అని బాల్యంలో నన్ను చెప్పి సరిదిద్దిన ఆ వృద్ధ పితామహుడు నా చేత వధయోగ్యుడు ఎలా అవుతాడు?
Verse 95
काम वध्यतु सैन्यं मे नाहं योत्स्ये महात्मना | जयो वास्तु वधो वा मे कथं वा कृष्ण मन्यसे
సంజయుడు అన్నాడు—వారు కోరితే నా సైన్యాన్ని నాశనం చేయనివ్వండి; నాకు విజయం వచ్చినా మరణం వచ్చినా—నేను మహాత్ముడు భీష్మునితో యుద్ధం చేయను. ఓ కృష్ణా! ఈ విషయంలో నీకు ఏది ధర్మసమ్మతంగా అనిపిస్తుంది?
Verse 96
(कथमस्मद्विध: कृष्ण जानन् धर्म सनातनम् | न्यस्तशस्त्रे च वृद्धे च प्रहरेद्धि पितामहे ।।
వాయుదేవుడు అన్నాడు—ఓ కృష్ణా! సనాతన ధర్మాన్ని తెలిసిన నా వంటి వాడు, ఆయుధాలు వదిలి కూర్చున్న వృద్ధ పితామహునిపై ఎలా దాడి చేయగలడు? మళ్లీ అన్నాడు—ఓ జిష్ణూ! నీవు పూర్వం యుద్ధంలో భీష్మవధం చేస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేశావు; క్షత్రధర్మంలో స్థిరుడైన ఓ పార్థా! ఇప్పుడు నీవు ఆయనను ఎలా సంహరించకుండా ఉంటావు?
Verse 97
पातयैनं रथात् पार्थ क्षत्रियं युद्धदुर्मदम् नाहत्वा युधि गाड़ेयं विजयस्ते भविष्यति
వాయువు పలికెను—హే పార్థా, యుద్ధగర్వముతో మత్తుడైన ఈ క్షత్రియుణ్ణి రథమునుండి పడగొట్టు. ఘోర సంగ్రామమధ్య గాంగేయ భీష్ముని సంహరించకపోతే నీకు విజయం కలుగదు, హే పార్థా।
Verse 98
दृष्टमेतत् पुरा देवैर्गमिष्यति यमक्षयम् । यद् दृष्ट हि पुरा पार्थ तत् तथा न तदन्यथा
వాయువు పలికెను—దేవతలు ఇది పూర్వమే దర్శించారు: భీష్ముడు యముని అక్షయ లోకమునకు గమించును. హే పార్థా, దేవతలు ముందే చూచినది అచ్చంగా అలాగే జరుగును—ఇతరథా కాదు; దానిని ఎవ్వరూ మార్చలేరు।
Verse 99
न हि भीष्म दुराधर्ष व्यात्तानममिवान्तकम् | त्वदन्य: शक्नुयाद् योद्धुमपि वज्रधर: स्वयम्
దుర్ధర్షుడైన భీష్ముడు విప్పిన నోరుతో నిలిచిన కాలస్వరూపునివలె కనిపిస్తున్నాడు. నీ తప్ప మరెవ్వరూ—సాక్షాత్తు వజ్రధారి ఇంద్రుడైనా సరే—అతనితో యుద్ధం చేయలేరు।
Verse 100
जहि भीष्म॑ स्थिरो भूत्वा शृणु चेद॑ं वचो मम । यथोवाच पुरा शक्रं महाबुद्धिर्बहस्पति:
హే అర్జునా, స్థిరుడై భీష్ముని సంహరించు; నా ఈ మాట విను—ఇదే మాటను మహాబుద్ధిమంతుడైన బృహస్పతి పూర్వకాలంలో శక్రుడు (ఇంద్రుడు)కు చెప్పెను।
Verse 101
ज्यायांसमपि चेद् वृद्ध गुणैरपि समन्वितम् । आततायिनमायान्तं हन्याद् घातकमात्मन:
ఎవరైనా శ్రేష్ఠుడు, వృద్ధుడు, గుణసంపన్నుడైనా సరే—శస్త్రం ఎత్తి నీ వధకు ఆతతాయిగా వచ్చితే—ఆ హంతకుణ్ణి తప్పక సంహరించాలి।
Verse 102
शाश्वतो<यं स्थितो धर्म: क्षत्रियाणां धनंजय । योद्धव्यं रक्षितव्यं च यष्टव्यं चानसूयुभि:
వాయువు పలికెను—ఓ ధనంజయా, ఇదే క్షత్రియుల స్థిరమైన శాశ్వత ధర్మము: ఎవరి పట్లనూ ద్వేషమో దోషదృష్టియో లేకుండా, ధర్మం పిలిచిన వేళ యుద్ధం చేయవలెను, ప్రజలను రక్షించవలెను, యజ్ఞయాగాలను నిరంతరం నిర్వహించవలెను।
Verse 103
अजुन उवाच शिखण्डी निधन कृष्ण भीष्मस्य भविता ध्रुवम् । दृष्टवैव हि सदा भीष्म: पाज्चाल्यं विनिवर्तते
అర్జునుడు పలికెను—ఓ కృష్ణా, శిఖండియే నిశ్చయంగా భీష్ముని పతనానికి కారణమగును; ఎందుకంటే భీష్ముడు ఆ పాంచాల వీరుణ్ని చూచిన వెంటనే ఎల్లప్పుడూ యుద్ధం నుండి వెనుదిరుగుతాడు, ఎదురెళ్లడు।
Verse 104
अर्जुनने कहा--श्रीकृष्ण! शिखण्डी निश्चय ही भीष्मकी मृत्युका कारण होगा; क्योंकि भीष्म उस पांचाल-राजकुमारको देखते ही सदा युद्धसे निवृत्त हो जाते हैं ।।
అర్జునుడు పలికెను—ఓ శ్రీకృష్ణా, శిఖండియే నిశ్చయంగా భీష్ముని మరణానికి కారణమగును; ఎందుకంటే భీష్ముడు ఆ పాంచాల రాజకుమారుణ్ని చూచిన వెంటనే ఎల్లప్పుడూ యుద్ధం నుండి విరమిస్తాడు। కాబట్టి అతని ముందర శిఖండిని నిలబెట్టి, శస్త్రప్రహారమనే ఉపాయంతో గంగానందనుడైన భీష్ముని కూలదోసెదము—ఇదే నా అభిప్రాయం।
Verse 105
अहमन्यान् महेष्वासान् वारयिष्यामि सायकै: । शिखण्ड्यपि युधां श्रेष्ठ भीष्ममेवाभियोधयेत्,मैं बाणोंद्वारा अन्य महाधनुर्धरोंको रोकूँगा। शिखण्डी भी योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मके साथ ही युद्ध करे
అర్జునుడు పలికెను—నేను నా బాణాలతో ఇతర మహాధనుర్ధరులను అడ్డుకుంటాను। ఓ యోధులలో శ్రేష్ఠా, శిఖండీ కూడా భీష్మునితోనే యుద్ధం చేయుగాక।
Verse 106
इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें नवें दिनके युद्धका समाप्तिविषयक एक सौ छठा अध्याय पूरा हुआ
సంజయుడు పలికెను—కురువంశములో అగ్రగణ్యుడైన భీష్ముని ఈ ప్రతిజ్ఞను నేను విన్నాను: ‘నేను శిఖండిని సంహరించను; ఎందుకంటే ఇతడు పూర్వం కన్యగా జన్మించి, తరువాత పురుషుడయ్యాడు।’
Verse 107
(अर्जुनस्य वच: श्रुत्वा भीष्मस्य वधसंयुतम् । जद्वषुहष्टरोमाण: सकृष्णा: पाण्डवास्तदा ।।
భీష్మవధ సంకల్పంతో కూడిన అర్జునుని మాటలు విని, శ్రీకృష్ణునితో కూడిన పాండవులందరూ ఆనందంతో ఉప్పొంగిపోయారు. పరమ హర్షంతో వారి దేహాల్లో రోమాంచం కలిగింది. అలా దృఢ నిర్ణయం చేసుకొని, మాధవునితో కూడిన పాండవులు అంతరంగంలో తృప్తి పొందారు; మహాత్మ భీష్ముని అనుమతి తీసుకొని అక్కడి నుంచి బయలుదేరారు. ఆపై ఆ పురుషశ్రేష్ఠులు తమ తమ శయనస్థానాలకు చేరి విశ్రాంతి తీసుకున్నారు.
Verse 456
दुर्योधनार्थ योत्स्यामि सत्यमेतदिति प्रभो । मेरी भीष्मजीके साथ एक शर्त हो चुकी है। उन्होंने कहा है कि “मैं युद्धमें तुम्हारे हितके लिये सलाह दे सकता हूँ
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—“ప్రభూ! నేను దుర్యోధనుని కోసమే యుద్ధం చేస్తాను—ఇది సత్యం.” సందర్భానుసారం అతడు భీష్ముని పూర్వ నిబంధనను తెలిపాడు: “పాండవుల హితార్థం సలహా ఇవ్వగలడు గాని, వారి తరఫున ఆయుధం ఎత్తడు; యుద్ధంలో మాత్రం దుర్యోధనుని కోసమే పోరాడతాడు.” ప్రభూ, ఇది నిస్సందేహంగా నిజం.
Verse 656
पश्यामस्त्वां महाबाहो रथे सूर्यमिवापरम् । “आप युद्धमें सदा मण्डलाकार धनुषके साथ ही परिलक्षित होते हैं। महाबाहो! आप रथपर दूसरे सूर्यके समान विराजमान होकर कब बाण हाथमें लेते हैं
సంజయుడు అన్నాడు—“మహాబాహో! మేము మిమ్మల్ని రథంపై రెండవ సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తూ చూస్తున్నాము. యుద్ధంలో మీ ధనుస్సు ఎల్లప్పుడూ వృత్తాకారంగా తిరుగుతున్నట్లు కనిపిస్తుంది. మీరు ఎప్పుడు బాణాన్ని చేతిలోకి తీసుకుంటారు, ఎప్పుడు ధనుస్సుపై అమర్చుతారు, ఎప్పుడు తాడును లాగుతారు—ఆ క్రమమే మాకు కనిపించదు; మీ వేగం మా దృష్టికి అందదు.”
Verse 666
को<थ वोत्सहते जेतु त्वां पुमान् भरतर्षभ । शत्रुवीरोंका नाश करनेवाले भरतश्रेष्ठ. आप रथ, अश्व, पैदल मनुष्य और हाथियोंका भी संहार करनेवाले हैं। कौन पुरुष आपको जीतनेका साहस कर सकता है?
సంజయుడు అన్నాడు—“భరతశ్రేష్ఠా! శత్రువీరులను నాశనం చేసేవాడా! మీరు రథాలను, అశ్వాలను, పాదాతులను, ఏనుగులను కూడా సంహరించగలవారు. యుద్ధభూమిలో మిమ్మల్ని చూసి ఏ మనిషి మిమ్మల్ని జయించడానికి ధైర్యం చేస్తాడు?”
Verse 726
हते मयि हतं सर्व तस्मादेवं विधीयताम् । “कुन्तीकुमारो! मैं तुम्हें आज्ञा देता हूँ। तुम सुख-पूर्वक मेरे ऊपर प्रहार करो। मैं तुम्हारे लिये यह पुण्यकी बात मानता हूँ कि तुम्हें मेरे इस प्रभावका ज्ञान हो गया कि मेरे मारे जानेपर सारी कौरव-सेना मरी हुई ही हो जायगी; अतः ऐसा ही करो (मुझे मार डालो)'
సంజయుడు అన్నాడు—“నేను హతుడైతే అన్నీ హతమైనట్లే; కాబట్టి ఇదే విధంగా చేయబడాలి.” తరువాత అతడు అన్నాడు—“కుంతీపుత్రా! నేను నీకు ఆజ్ఞ ఇస్తున్నాను—నిర్భయంగా నాపై ప్రహారం చేయి. నా ఈ ప్రభావాన్ని నీవు గ్రహించినది నీకు పుణ్యమే—నేను పడిపోతే కౌరవసేన కూడా పడిపోయినట్లే; అందువల్ల అలాగే చేయి.”
Verse 746
न भवान् समरे शक: सेन्द्रैरपि सुरासुरै: । वज्रधारी इन्द्र, वरूण और यम--इन सबको जीता जा सकता है; परंतु आपको तो समरभूमिमें इन्द्र आदि देवता और असुर भी नहीं जीत सकते
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు— యుద్ధంలో మీరు అజేయులు; ఇంద్రుని నాయకత్వంలో దేవాసురులు కలిసివచ్చినా మిమ్మల్ని జయించలేరు. వజ్రధారి ఇంద్రుడు, వరుణుడు, యముడు—వారిని జయించవచ్చు; కాని యుద్ధభూమిలో మిమ్మల్ని ఇంద్రాది దేవతలుగానీ, అసురులుగానీ జయించలేరు।
Verse 796
अमड्ुल्यध्वजं दृष्टवा न युध्येयं कदाचन । राजेन्द्र! मेरे पहलेसे सोचे हुए इस संकल्पको सुनो, जिसकी ध्वजामें कोई अमंगलसूचक चिह्न हो, ऐसे पुरुषको देखकर मैं कभी उसके साथ युद्ध नहीं कर सकता
భీష్ముడు అన్నాడు— ఎవరి ధ్వజంపై అమంగళ సూచక చిహ్నం కనిపిస్తే, అతనితో నేను ఎప్పుడూ యుద్ధం చేయను. రాజేంద్రా! ముందే నేను చేసుకున్న ఈ సంకల్పాన్ని విను— ఎవరి పతాకంలో అపశకున సూచక లక్షణం ఉంటే, అతడిని చూసి నేను రణంలో ప్రవేశించలేను।
Verse 823
मामेव विशिखैस्ती3्ष्णैरभिद्रवतु दंशित: । ये सारी बातें जैसे हुई हैं, वह सब तुमलोग भी जानते हो। शूरवीर अर्जुन समरांगणमें कवच धारण करके शिखण्डीको आगे रखकर मुझपर तीखे बाणोंद्वारा आक्रमण करे
భీష్ముడు అన్నాడు— కవచధారి శూరుడు కేవలం పదునైన బాణాలతోనే నాపై దూసుకొచ్చుగాక. జరిగిన సంగతులన్నీ మీకూ తెలుసు. యుద్ధభూమిలో కవచం ధరించిన వీర అర్జునుడు శిఖండిని ముందుంచి, పదునైన శరాలతో నాపై దాడి చేయుగాక।
Verse 846
शरैर्घातयतु क्षिप्रं समन््ताद् भरतर्षभ | भरतश्रेष्ठ] इसी अवसरका लाभ लेकर पाण्डुपुत्र अर्जुन मुझे चारों ओरसे शीघ्रतापूर्वक बाणोंद्वारा मार डालनेका प्रयत्न करे
భీష్ముడు అన్నాడు— భరతశ్రేష్ఠా, అతడు అన్ని వైపుల నుండీ త్వరగా శరాలతో నన్ను సంహరించుగాక।
Verse 856
ऋते कृष्णान्महाभागात् पाण्डवाद् वा धनज्जयात् । मैं महाभाग भगवान् श्रीकृष्ण अथवा पाण्डुपुत्र धनंजयके सिवा दूसरे किसीको जगतमें ऐसा नहीं देखता, जो युद्धके लिये उद्यत होनेपर मुझे मार सके
భీష్ముడు అన్నాడు— మహాభాగుడు శ్రీకృష్ణుడు గానీ, పాండవుడు ధనంజయుడు (అర్జునుడు) గానీ తప్ప, నేను యుద్ధానికి సిద్ధమై నిలిచినప్పుడు నన్ను సంహరించగలవాడు ఈ లోకంలో మరెవ్వరూ కనిపించరు।
Verse 931
गुरुणा कुरुवृद्धेन कृतप्रज्ञेन धीमता । पितामहेन संग्रामे कथं योद्धास्मि माधव
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ మాధవా! నా గురువైన, కురువృద్ధుడైన, స్థితప్రజ్ఞుడూ ధీమంతుడూ అయిన పితామహునితో ఈ సంగ్రామంలో నేను ఎలా యుద్ధం చేయగలను?
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly stages the dilemma of duty under escalation: elite warriors intensify force to stabilize formations, while the narrative highlights the human and material cost—testing how kṣātra-dharma is executed without losing strategic restraint.
Competence and composure function as ethical instruments: disciplined action, coordination, and clarity of role can contain chaos, even when outcomes remain uncertain and consequences accumulate rapidly.
No explicit phalaśruti appears in this unit; the meta-commentary is embedded in Saṃjaya’s evaluative framing—Bhīṣma is described as the Kauravas’ decisive stake (glaha), signaling the interpretive weight of understanding command, morale, and strategy in the epic’s dharma inquiry.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.