Shloka 3
भीष्मपर्व — अध्याय ११०: पार्थभीमयोः प्रहारः तथा भीष्माभिमुखं संग्रामविस्तारः
Arjuna and Bhima’s pressure; escalation toward Bhishma
(निरुत्साहं बल॑ दृष्टवा पीडितं शरविक्षतम् ।) स्वसैन्यं च परावृत्तं पलायनपरायणम् | भीष्मं च युधि संरब्धं पीडयन्तं महारथम्,भरतनन्दन! तत्पश्चात् राजा युधिष्ठिरने देखा कि संध्या हो गयी। भीष्मके द्वारा गहरी चोट खाकर मेरी सेनाने भयसे व्याकुल हो हथियार डाल दिया है। किसीमें लड़नेका उत्साह नहीं रह गया है। सारी सेना बाणोंसे क्षत-विक्षत हो अत्यन्त पीड़ित हो गयी है। कितने ही सैनिक युद्धसे विमुख हो भागने लग गये हैं। उधर महारथी भीष्म क्रोधमें भरकर युद्धस्थलमें सबको पीड़ा दे रहे हैं। सोमकवंशी महारथी पराजित होकर अपना उत्साह खो बैठे हैं और घोररूप भयानक प्रदोषकाल आ पहुँचा है। इन सब बातोंपर विचार करके राजा युधिष्ठिरने सेनाको युद्धसे लौटा लेना ही ठीक समझा
sañjaya uvāca | nirutsāhaṃ balaṃ dṛṣṭvā pīḍitaṃ śaravikṣatam | svasainyaṃ ca parāvṛttaṃ palāyanaparāyaṇam | bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdhaṃ pīḍayantaṃ mahāratham, bharatanandana |
సంజయుడు పలికెను—ఓ భరతనందనా, నిరుత్సాహమై బాణవిదారితమై బాధపడుచున్న సేనను చూచి, తన సైన్యము పారిపోవుటకై వెనుదిరుగుచున్నదిని గమనించి, యుద్ధమున క్రోధోద్ధతుడై యోధులను పీడించుచున్న మహారథి భీష్ముని చూచి—యుధిష్ఠిరుడు సంధ్యను మనసులో పెట్టుకొని సేనను వెనక్కు తీసికొనుటయే న్యాయమని భావించెను।
संजय उवाच
Educational Q&A
A king must govern war with discernment: when troops are broken in spirit, wounded, and disorderly, persistence can become adharma through needless slaughter; timely withdrawal preserves lives and restores order for a more righteous engagement later.
Sanjaya reports that the army has lost heart, is wounded by arrows, and is turning to flight, while Bhishma rages on the battlefield as a dominant maharatha; with evening approaching, Yudhishthira considers these conditions and decides that recalling the army from battle is the proper course.