Adhyaya 10

Verse 1

अपन क्राता बछ। अं काज दशमो< ध्याय: अनधिकारीको उपदेश देनेसे हानिके विषयमें एक शूद्र और तपस्वी ब्राह्मणकी कथा युधिछिर उवाच मित्रसौहार्दयोगेन उपदेशं करोति यः । जात्याधरस्य राजर्षेदोषस्तस्य भवेन्न वा

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—ఓ రాజర్షి పితామహా! స్నేహం, సౌహార్దం కారణంగా ఎవడైనా తక్కువ జాతి లేదా తక్కువ స్థితి గల వ్యక్తికి ఉపదేశం చేస్తే, ఆ ఉపదేశం వల్ల అతనికి దోషం కలుగుతుందా, లేదా కలగదా? నేను దీనిని యథార్థంగా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను. దయచేసి విస్తారంగా వివరించండి; ఎందుకంటే ధర్మగతి అత్యంత సూక్ష్మమైనది, అక్కడ మనుష్యులు సులభంగా మోహంలో పడతారు.

Verse 2

एतदिच्छामि तत्त्वेन व्याख्यातुं वै पितामह । सूक्ष्मा गतिर्हिं धर्मस्य यत्र मुहान्ति मानवा:

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—పితామహా, ఈ విషయాన్ని తత్త్వంగా నాకు వివరించండి. ధర్మగతి అతి సూక్ష్మమైనది; అందులో మనుష్యులు మోహానికి లోనవుతారు.

Verse 3

भीष्म उवाच अन्न ते वर्तयिष्यामि शृणु राजन्‌ यथाक्रमम्‌ । ऋषीणां वदतां पूर्व श्रुतमासीत्‌ यथा पुरा

భీష్ముడు అన్నాడు—రాజా, ఇప్పుడు ఈ విషయాన్ని క్రమంగా నీకు వివరిస్తాను; శ్రద్ధగా విను. పూర్వకాలంలో ఋషులు చెప్పగా నేను ఎలా విన్నానో, అలాగే నీకు చెబుతున్నాను.

Verse 4

उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कस्यचित्‌ । उपदेशे महान्‌ दोष उपाध्यायस्य भाष्यते,किसी भी नीच जातिके मनुष्यको उपदेश नहीं देना चाहिये। उसे उपदेश देनेपर उपदेशक आचार्यके लिये महान्‌ दोष बताया जाता है

‘జాతిహీనుడు’ అని భావించబడిన ఎవరికైనా ఉపదేశం చేయకూడదు. అలా ఉపదేశం చేస్తే ఉపదేశకుడైన ఆచార్యునికి మహాదోషం కలుగుతుందని చెప్పబడింది.

Verse 5

निदर्शनमिदं राजन्‌ शृणु मे भरतर्षभ । दुरुक्तवचने राजन्‌ यथापूर्व युधिष्ठिर,भरतभूषण राजा युधिष्ठिर! इस विषयमें एक दृष्टान्त सुनो, जो दुःखमें पड़े हुए एक नीच जातिके पुरुषको उपदेश देनेसे सम्बन्धित है

భీష్ముడు అన్నాడు—రాజా, భరతవంశశ్రేష్ఠుడైన యుధిష్ఠిరా, నా నుండి ఈ దృష్టాంతాన్ని విను. పూర్వకాలంలో చెప్పినట్లే, ఇది కఠినమైన కువచనాల ఫలితాన్ని గురించి.

Verse 6

ब्रह्माश्रमपदे वृत्तं पाश्वे हिमवत: शुभे । तत्राश्रमपद पुण्यं नानावृक्षणणायुतम्‌

ఈ సంఘటన శుభమైన హిమవంతుని పార్శ్వభాగంలో, ఋషుల ఆశ్రమప్రదేశంలో జరిగింది. అక్కడ నానావిధ వృక్షసమూహాలతో అలంకరించబడిన ఒక పుణ్య ఆశ్రమస్థానం ఉండేది.

Verse 7

नानागुल्मलताकीर्ण मृगद्धिजनिषेवितम्‌ | सिद्धचारणसंयुक्तं रम्यं पुष्पितकाननम्‌

అక్కడ నానావిధమైన పొదలు, లతలు విస్తరించి ఉన్నాయి. మృగాలు, పక్షులు ఆ ఆశ్రమాన్ని ఆశ్రయించి సంచరిస్తాయి. సిద్ధులు, చారణులు అక్కడ నిత్యం నివసిస్తారు. ఆ रम్యమైన ఆశ్రమం చుట్టూ ఉన్న వనం పుష్పాలతో సుందరంగా విరాజిల్లుతుంది.

Verse 8

व्रतिभिर्बहुभि: कीर्ण तापसैरुपसेवितम्‌ । ब्राह्मणैश्व महाभागै: सूर्यज्वलनसंनिभै:

అనేక వ్రతపరాయణ తపస్వులతో ఆ ఆశ్రమం నిండిపోయి ఉండేది; తపస్సులో నిమగ్నులైన వారు దానిని నిరంతరం సేవించేవారు. సూర్యాగ్నుల వంటి తేజస్సు కల మహాభాగ బ్రాహ్మణులతో కూడ అది పరిపూర్ణంగా ఉండేది.

Verse 9

इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपववके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें सियार और वानरका संवादविषयक नवाँ अध्याय पूरा हुआ

భరతశ్రేష్ఠా! నియమవ్రతసంపన్నులు, తపస్వులు, దీక్షితులు, మితాహారులు, జితాత్ములు అయిన మునులతో ఆ ఆశ్రమం నిండిపోయి ఉండేది.

Verse 10

तपो>5ध्ययनघोषैक्ष नादितं भरतर्षभ । वालखिल्यैश्व बहुभियय॑तिभिश्न निषेवितम्‌,भरतभूषण! वहाँ सब ओर वेदाध्ययनकी ध्वनि गूँजती रहती है। बहुत-से वालखिल्य एवं संन्यासी उस आश्रमका सेवन करते हैं इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि शूद्रमुनिसंवादे दशमो<5ध्याय: ।।

భరతర్షభా! అక్కడ తపస్సు మరియు వేదాధ్యయన ఘోషలతో అన్ని దిక్కులూ నాదమయంగా ఉండేది. భరతకులభూషణా! అనేక వాలఖిల్య ఋషులు, అనేక యతులు (సన్యాసులు) ఆ ఆశ్రమాన్ని సేవించేవారు.

Verse 11

तत्र कश्नित्‌ समुत्साहं कृत्वा शूद्रो दयान्वित: । आगतो ह्ाश्रमपदं पूजितश्न तपस्विभि:,उसी आश्रममें कोई दयालु शूद्र बड़ा उत्साह करके आया। वहाँ रहनेवाले तपस्वी ऋषियोंने उसका बड़ा आदर-सत्कार किया

అక్కడ దయగల ఒక శూద్రుడు గొప్ప ఉత్సాహంతో ఆ ఆశ్రమపదానికి వచ్చాడు. అక్కడ నివసించే తపస్వి ఋషులు అతనిని గౌరవంతో ఆతిథ్యంగా పూజించారు.

Verse 12

तांस्तु दृष्टया मुनिगणान्‌ देवकल्पान्‌ महौजस: । विविधां वहतो दीक्षां सम्प्राहृष्पत भारत,भरतनन्दन! उस आश्रमके महातेजस्वी देवोपम मुनियोंको नाना प्रकारकी दीक्षा धारण किये देख उस शूद्रको बड़ा हर्ष हुआ

దేవసమానమైన మహాతేజస్సు గల మునిగణాలు నానావిధ దీక్షలను ధరించి ఉన్నట్లు చూసి, ఆ శూద్రుడు మహానందంతో పరవశించాడు, ఓ భారతా, ఓ భరతవంశానందనా।

Verse 13

अथास्य बुद्धिरभवत्‌ तपस्ये भरतर्षभ । ततोअ<ब्रवीत्‌ कुलपति पादौ संगृह्म भारत,भारत! भरतभूषण! उसके मनमें वहाँ तपस्या करनेका विचार उत्पन्न हुआ; अतः उसने कुलपतिके पैर पकड़कर कहा--

అప్పుడు, ఓ భరతశ్రేష్ఠా, అతని మనస్సులో అక్కడే తపస్సు చేయాలనే ఆలోచన కలిగింది; అందుచేత అతడు ఆశ్రమాధిపతి పాదాలను పట్టుకొని ఇలా అన్నాడు।

Verse 14

भवत्प्रसादादिच्छामि धर्म वक्तुं द्विजर्षभ । तन्मां त्वं भगवन्‌ वक्तुं प्रत्राजयितुमरहसि

ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా! మీ అనుగ్రహంతో నేను ధర్మాన్ని పలికే అర్హత పొందాలని కోరుతున్నాను; కావున, ఓ భగవన్, నన్ను విధివిధానంగా ప్రవ్రజ్య (సన్యాస దీక్ష)లో ప్రవేశింపజేసి, పలుకుటకు అనుమతించండి।

Verse 15

वर्णावरो5हं भगवन्‌ शूद्रो जात्यास्मि सत्तम | शुश्रूषां कर्तुमिच्छामि प्रपन्नाय प्रसीद मे

ఓ భగవన్, ఓ సత్పురుషశ్రేష్ఠా! నేను వర్ణాలలో అతి కింది వాడిని; జన్మతః శూద్రుణ్ని. నేను ఇక్కడే ఉండి సేవ చేయాలని కోరుతున్నాను; శరణాగతుడైన నాపై ప్రసన్నుడవండి।

Verse 16

कुलपतिरुवाच न शक्‍्यमिह शूद्रेण लिड्गमाश्रित्य वर्तितुम्‌ । आस्यतां यदि ते बुद्धि: शुश्रूषानिरतो भव

కులపతి అన్నాడు—ఈ ఆశ్రమంలో శూద్రుడు సన్యాస చిహ్నాలను ధరించి ఉండటం సాధ్యం కాదు. నీ ఉద్దేశం ఇక్కడే ఉండటమైతే, ఆ చిహ్నాలు లేకుండానే ఉండి, సేవలో నిమగ్నుడవు. సేవ ద్వారానే నీవు ఉత్తమ లోకాన్ని పొందుతావు—ఇందులో సందేహం లేదు।

Verse 17

शुश्रूषया परॉल्लोकानवाप्स्यसि न संशय:

భీష్ముడు అన్నాడు—భక్తితో చేసిన సేవవలన నీవు ఉన్నత లోకాలను పొందుతావు; ఇందులో సందేహం లేదు. కులపతి అన్నాడు—ఈ ఆశ్రమంలో శూద్రుడు సన్యాస చిహ్నాలు ధరించి ఉండరాదు. నీకు ఇక్కడ ఉండాలనే భావముంటే, అలాగే ఉండి సాధు-మహాత్ములకు సేవ చేయి. సేవ ద్వారానే నీవు శ్రేష్ఠ లోకాలను పొందుతావు; ఇందులో సందేహం లేదు.

Verse 18

भीष्म उवाच एवमुक्तस्तु मुनिना स शूद्रोडचिन्तयन्नूप । कथमत्र मया कार्य श्रद्धा धर्मपरा च मे

భీష్ముడు అన్నాడు—ఓ నరేశ్వరా! ముని ఇలా చెప్పిన తరువాత ఆ శూద్రుడు ఆలోచించాడు—ఇక్కడ నేను ఏమి చేయాలి? నా శ్రద్ధ ధర్మంలో స్థిరంగా ఉంది.

Verse 19

विज्ञातमेवं भवतु करिष्ये प्रियमात्मन: । गत्वा55श्रमपदाद्‌ दूरमुटजं कृतवांस्तु सः

“అలాగే; నాకు అర్థమైంది. నాకు ఇష్టమైనదే నేను చేస్తాను.” అని నిర్ణయించుకొని అతడు ఆ ఆశ్రమస్థానానికి దూరంగా వెళ్లి తనకోసం ఒక పర్ణకుటీ నిర్మించుకున్నాడు.

Verse 20

तत्र वेदीं च भूमिं च देवतायतनानि च । निवेश्य भरतश्रेष्ठ नियमस्थो 5 भवन्मुनि:,भरतश्रेष्ठ! वहाँ यज्ञके लिये वेदी, रहनेके लिये स्थान और देवालय बनाकर मुनिकी भाँति नियमपूर्वक रहने लगा

భరతశ్రేష్ఠా! అక్కడ యజ్ఞార్థం వేదికను, నివాసస్థలాన్ని, దేవతాలయాలను ఏర్పాటు చేసి, మునిలా నియమనిష్ఠతో జీవించసాగాడు.

Verse 21

अभिषेकांश्व नियमान्‌ देवतायतनेषु च । बलिं च कृत्वा हुत्वा च देवतां चाप्यपूजयत्‌,वह तीनों समय नहाता, नियमोंका पालन करता, देव-स्थानोंमें पूजा चढ़ाता, अग्निमें आहुति देता और देवताकी पूजा करता था

అతడు మూడు వేళలా స్నానం చేసి, నియమాలను పాటించి, దేవతాలయాలలో పూజార్పణలు సమర్పించి, బలి నివేదించి, అగ్నిలో ఆహుతులు వేసి, దేవతను విధివిధానంగా పూజించేవాడు.

Verse 22

संकल्पनियमोपेत: फलाहारो जितेन्द्रिय: । नित्यं संनिहिताभिस्तु ओषधीभि: फलैस्तथा

దృఢసంకల్పం, నియమాచారాలతో యుక్తుడై, ఫలాహారిగా, ఇంద్రియజయుడై, అతడు నిత్యం ఔషధ మొక్కలు మరియు ఫలాలతో సదా సమృద్ధిగా ఉండేవాడు.

Verse 23

अतिथीन्‌ पूजयामास यथावत्‌ समुपागतान्‌ । एवं हि सुमहान्‌ कालो व्यत्यक्रामत तस्य वै

యథావిధిగా వచ్చిన అతిథులను అతడు తగిన విధంగా పూజించి సత్కరించేవాడు. ఈ విధంగా అతనికి ఎంతో దీర్ఘకాలం గడిచిపోయింది.

Verse 24

वह मानसिक संकल्पोंका नियन्त्रण (चित्तवृतियोंका निरोध) करते हुए फल खाकर रहता और इन्द्रियोंको काबूमें रखता था। उसके यहाँ जो अन्न और फल उपस्थित रहता, उन्हींके द्वारा प्रतिदिन आये हुए अतिथियोंका यथोचित सत्कार करता था। इस प्रकार रहते हुए उस शूद्र मुनिको बहुत समय बीत गया ।।

అతడు మనస్సులోని సంకల్పాలను నియంత్రించి, ఫలాహారంతో జీవిస్తూ, ఇంద్రియాలను వశపరచుకున్నాడు. తన వద్ద ఉన్న అన్నం, ఫలాలనే ఆధారంగా చేసుకొని ప్రతిరోజూ వచ్చిన అతిథులను యథోచితంగా సత్కరించేవాడు. ఈ విధంగా ఆ శూద్ర మునికి ఎంతో కాలం గడిచిపోయింది. ఆపై సంచారక్రమంలో ఒక ముని అతని ఆశ్రమానికి వచ్చాడు; ఆ తపస్వి విధివిధానాలతో స్వాగతించి, పూజించి, ఆ ఋషిని సంతృప్తిపరిచాడు.

Verse 25

एक दिन एक मुनि सत्संगकी दृष्टिसे उसके आश्रमपर पधारे। उस शूद्रने विधिवत्‌ स्वागत-सत्कार करके ऋषिका पूजन किया और उन्हें संतुष्ट कर दिया ।।

ఒక రోజు సత్సంగాన్ని కోరుకొని ఒక ముని అతని ఆశ్రమానికి వచ్చాడు. ఆ శూద్రుడు విధివిధానాలతో స్వాగతించి, సత్కరించి, ఋషిని పూజించి సంతృప్తిపరిచాడు. తరువాత అనుకూలమైన మాటలతో సంభాషించి, ఆయన రాకకు కారణం ఏమిటని అడిగాడు. అప్పుడు ఆ పరమ తేజస్సుగల, ధర్మాత్ముడైన, కఠిన వ్రతనిష్ఠుడైన ఋషి కేవలం అతన్ని కలుసుకోవాలనే ఉద్దేశంతో ఆ శూద్రుని ఆశ్రమానికి మళ్లీ మళ్లీ వచ్చేవాడు.

Verse 26

एवं सुबहुशस्तस्य शूद्रस्थ भरतर्षभ । सोडगच्छदाश्रममृषि: शूद्रं द्रष्ट नरर्षभ

ఈ విధంగా, ఓ భరతవృషభా, ఆ ఋషి ఆ శూద్రుణ్ని చూడాలనే కోరికతో అనేకసార్లు అతని ఆశ్రమానికి వెళ్లాడు. తరువాత అనుకూలమైన మాటలతో ఆ శూద్రుడు అక్కడికి ఎలా వచ్చాడో వివరాలు అడిగాడు. అప్పటి నుంచి ఆ పరమ తేజస్సుగల, ధర్మాత్ముడైన, కఠిన వ్రతనిష్ఠుడైన ఋషి అతని నివాసానికి మళ్లీ మళ్లీ వచ్చేవాడు.

Verse 27

अथ तं॑ तापसं शूद्र: सो5ब्रवीद्‌ भरतर्षभ । पितृकार्य करिष्यामि तत्र मेडनुग्रह॑ कुरुू,भरतश्रेष्ठ। एक दिन उस शूद्रने उन तपस्वी मुनिसे कहा--'मैं पितरोंका श्राद्ध करूँगा। आप उसमें मुझपर अनुग्रह कीजिये”

అప్పుడు ఆ శూద్రుడు ఆ తపస్విని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు—“ఓ భరతశ్రేష్ఠా! నేను పితృకార్యం (శ్రాద్ధం) చేయదలచుకున్నాను; ఆ కార్యంలో నాపై అనుగ్రహం చేయండి.”

Verse 28

बाढमित्येव तं विप्र उवाच भरतर्षभ । शुचिर्भूत्वा स शूद्रस्तु तस्यर्षे: पाद्यमानयत्‌

బ్రాహ్మణుడు “బాఢం (అత్యుత్తమం)” అని చెప్పి ఆ ఆహ్వానాన్ని స్వీకరించాడు. ఆపై శూద్రుడు స్నానం చేసి శుచిగా మారి, ఆ మహర్షి పాదప్రక్షాళనార్థం నీటిని తీసుకొచ్చాడు.

Verse 29

अथ दर्भाक्ष वन्यांश्षु ओषधीर्भरतर्षभ । पवित्रमासनं चैव बूसीं च समुपानयत्‌

తర్వాత, ఓ భరతశ్రేష్ఠా, అతడు దర్భ (కుశ) గడ్డి, అడవిలో పుట్టిన ఔషధులు, పవిత్ర ఆసనం, అలాగే భస్మాన్ని కూడా తీసుకొచ్చాడు.

Verse 30

भरतर्षभ! तदनन्तर वह जंगली कुशा, अन्न आदि ओषधि, पवित्र आसन और कुशकी चटाई ले आया ।।

తర్వాత అతడు దక్షిణదిశ వైపు తిప్పి బ్రాహ్మణునికి ‘చరమ-శైషికీ’ (ప్రత్యేక రకమైన పరుపు/ఆసనం) పరచాడు. శాస్త్రవిరుద్ధమైన ఈ అనుచిత ఆచారాన్ని చూసి ఋషి ఆ శూద్రునితో ఇలా అన్నాడు—

Verse 31

कुरुष्वैतां पूर्वशीर्षा भवांश्वोदड्मुख: शुचि: । सच तत्‌ कृतवान्‌ शूद्र: सर्व यदृषिरब्रवीत्‌

“ఈ కుశమట్ట యొక్క అగ్రభాగాన్ని తూర్పు వైపు ఉంచు; నీవు శుచిగా ఉండి ఉత్తరాభిముఖంగా కూర్చో.” ఋషి చెప్పిన ప్రతిదీ శూద్రుడు అలాగే చేశాడు.

Verse 32

यथोपदिष्ट मेधावी दर्भा्यादि यथातथम्‌ | हव्यकव्यविधिं कृत्स्नमुक्तं तेन तपस्विना,बुद्धिमान्‌ शूद्रने कुश, अर्घ्ध आदि तथा हव्य-कव्यकी विधि--सब कुछ उन तपस्वी मुनिके उपदेशके अनुसार ठीक-ठीक किया

భీష్ముడు పలికెను—ఆ బుద్ధిమంతుడు ఆ తపస్వి ముని ఉపదేశించినట్లే దర్భగడ్డి మొదలైన సమస్త సామగ్రితో దేవతలకై హవిస్సు, పితృదేవతలకై కవ్యము—ఈ అర్పణల సంపూర్ణ విధానాన్ని యథావిధిగా నిర్వహించాడు।

Verse 33

ऋषिणा पितृकार्ये च स च धर्मपथे स्थित: । पितृकार्ये कृते चापि विसृष्ट: स जगाम ह,ऋषिके द्वारा पितृकार्य विधिवत्‌ सम्पन्न हो जानेपर वे ऋषि शूद्रसे विदा लेकर चले गये और वह शाद्र धर्ममार्गमें स्थित हो गया

భీష్ముడు పలికెను—ఋషి పితృకార్యాన్ని విధివిధానంగా నిర్వహించాడు; ఆ మనిషి ధర్మమార్గంలో స్థిరంగా నిలిచాడు. పితృకర్మ పూర్తైన తరువాత ఋషి వీడ్కోలు తీసుకొని వెళ్లిపోయాడు; ఆ శూద్రుడూ ధర్మాచరణలో అచంచలంగా కొనసాగాడు।

Verse 34

अथ दीर्घस्य कालस्य स तप्यन्‌ शूद्रतापस: । वने पञठ्चत्वमगमत्‌ सुकृतेन च तेन वै

భీష్ముడు పలికెను—దీర్ఘకాలం తపస్సు చేస్తూ ఉన్న ఆ శూద్ర తాపసుడు అరణ్యంలో పంచత్వాన్ని పొందాడు; మరియు ఆ తపస్సు వల్ల సంపాదించిన పుణ్యబలంతోనే అతడు పరమగతిని పొందాడు।

Verse 35

तथैव स ऋषिस्तात कालधर्ममवाप ह

“అదేవిధంగా, ఓ తాత, ఆ ఋషి కూడా కాలం వచ్చినప్పుడు కాలధర్మాన్ని పొందాడు—అంటే దేహాన్ని విడిచాడు।”

Verse 36

पुरोहितकुले विप्र आजातो भरतर्षभ । एवं तौ तत्र सम्भूतावुभौ शूद्रमुनी तदा

భీష్ముడు పలికెను—ఓ భరతశ్రేష్ఠా, రాజపురోహితుని కులంలో ఒక బ్రాహ్మణుడు జన్మించాడు. ఈ విధంగా ఆ సమయంలో అక్కడ వారు ఇద్దరూ జన్మించారు—ఇద్దరూ శూద్రోద్భవ మునులుగా ప్రసిద్ధులయ్యారు।

Verse 37

क्रमेण वर्धितौ चापि विद्यासु कुशलावुभौ

భీష్ముడు అన్నాడు—“కాలక్రమేణ వారిద్దరినీ పెంచి, అడుగడుగునా శిక్షణ ఇచ్చారు; వారు అనేక విద్యాశాఖలలో నిపుణులయ్యారు.”

Verse 38

तात! इसी प्रकार वे ऋषि भी कालधर्म-मृत्युको प्राप्त हुए। भरतश्रेष्ठ! वे ही ऋषि दूसरे जन्ममें उसी राजवंशके पुरोहितके कुलमें उत्पन्न हुए। इस प्रकार वह शूद्र और वे मुनि दोनों ही वहाँ उत्पन्न हुए, क्रमश: बढ़े और सब प्रकारकी विद्याओंमें निपुण हो गये ।।

భీష్ముడు అన్నాడు—“తాతా! ఇదే విధంగా ఆ ఋషులూ కాలధర్మ నియమానుసారం మరణాన్ని పొందారు. భరతశ్రేష్ఠా! ఆ ఋషులే మరొక జన్మలో అదే రాజవంశపు పురోహితకులంలో జన్మించారు. అలా ఆ శూద్రుడూ, ఆ మునులూ—ఇద్దరూ అక్కడే పుట్టి, కాలక్రమేణ పెరిగి, అన్ని విధాల విద్యలలో నిపుణులయ్యారు. అతడు అథర్వవేదములోను సమస్త వైదిక జ్ఞానములోను సుస్థిరంగా నిలిచిన ఋషిగా మారి, కల్పప్రయోగములోను జ్యోతిషశాస్త్రములోను పరమ ప్రావీణ్యాన్ని పొందాడు।”

Verse 39

पितर्युपरते चापि कृतशौचस्तु पार्थिव

భీష్ముడు అన్నాడు—“ఓ రాజా! తండ్రి పరలోకగమనం చేసినప్పుడు ముందుగా శౌచ-శుద్ధి విధులను పూర్తిచేయాలి; ఆ తరువాతే తదుపరి కర్తవ్యాలలో ప్రవేశించాలి।”

Verse 40

अभिषिक्त: प्रकृतिभी राजपुत्र: स पार्थिव: । नरेश! पिताके परलोकवासी हो जानेपर शुद्ध होनेके पश्चात्‌ मन्त्री और प्रजा आदिने मिलकर उस राजकुमारको राजाके पदपर अभिषिक्त कर दिया ।।

భీష్ముడు అన్నాడు—“ఓ నరేశా! తండ్రి పరలోకగమనం చేసిన తరువాత శుద్ధికాలం పూర్తయినపుడు మంత్రులు, ప్రజలు మొదలైనవారు కలిసి ఆ రాజకుమారుని రాజపదంలో అభిషేకించారు. అలాగే రాజాభిషేకంతో పాటు ఆ ఋషినీ పురోహితపదంలో అభిషేకించి నియమించారు. ఈ విధంగా ధర్మానుసారం రాజాధికారం మరియు వైదికాధికారాల సరైన క్రమం స్థాపితమైంది।”

Verse 41

स तं पुरोधाय सुखमवसद्‌ भरतर्षभ | राज्यं शशास धर्मेण प्रजाश्न॒ परिपालयन्‌,भरतश्रेष्ठी ऋषिको पुरोहित बनाकर वह राजा सुखपूर्वक रहने और धर्मपूर्वक प्रजाका पालन करते हुए राज्यका शासन करने लगा

భీష్ముడు అన్నాడు—“ఓ భరతవృషభా! అతనిని పురోహితునిగా నియమించుకొని ఆ రాజు సుఖంగా నివసిస్తూ, ధర్మానుసారం ప్రజలను పరిరక్షిస్తూ రాజ్యాన్ని పాలించసాగాడు।”

Verse 42

पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकार्येषु चासकृत्‌ । उत्स्मयन्‌ प्राहसच्चापि दृष्टवा राजा पुरोहितम्‌

పురోహితుడు నిత్యం పుణ్యాహవాచనం చేసి, ధర్మకార్యాలలో పదేపదే నిమగ్నుడై ఉండగా, రాజు అతనిని చూచి కొన్నిసార్లు చిరునవ్వు నవ్వి, మరికొన్నిసార్లు గట్టిగా నవ్వేవాడు।

Verse 43

एवं स बहुशो राजन्‌ पुरोधसमुपाहसत्‌ । लक्षयित्वा पुरोधास्तु बहुशस्तं नराधिपम्‌

ఇలా, ఓ రాజా, అతడు పునఃపునః రాజపురోహితుని అపహాస్యం చేసేవాడు. అయితే పురోహితుడు కూడా ఆ నరాధిపతిని మళ్లీ మళ్లీ గమనించి అతని ప్రవర్తనను జాగ్రత్తగా గుర్తించాడు।

Verse 44

उत्स्मयन्तं च सततं दृष्टवासौ मन्युमाविशत्‌ | राजन! इस प्रकार अनेक बार राजाने पुरोहितका उपहास किया। पुरोहितने जब अनेक बार और निरन्तर उस राजाको अपने प्रति हँसते और मुसकराते लक्ष्य किया, तब उनके मनमें बड़ा खेद और क्षोभ हुआ ।।

రాజు నిరంతరం నవ్వుతూ చిరునవ్వు నవ్వుతున్నాడని చూసి పురోహితుని మనస్సులో కోపం చెలరేగింది. ఆపై ఏకాంతంలో పురోహితుడు రాజుతో కలుసుకున్నాడు।

Verse 45

ततोअब्रवीन्नरेन्द्रे स पुरोधा भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! फिर पुरोहित राजासे इस प्रकार बोले--“महातेजस्वी नरेश! मैं आपका दिया हुआ एक वर प्राप्त करना चाहता हूँ

అప్పుడు, ఓ భరతశ్రేష్ఠా, ఆ పురోహితుడు నరేంద్రునితో ఈ విధంగా పలికాడు।

Verse 46

वरमिच्छाम्यहं त्वेक॑ त्वया दत्त महाद्मयुते,भरतश्रेष्ठ! फिर पुरोहित राजासे इस प्रकार बोले--“महातेजस्वी नरेश! मैं आपका दिया हुआ एक वर प्राप्त करना चाहता हूँ

హే మహాతేజస్వీ! నేను మీ నుండి ఒక్క వరమే కోరుతున్నాను—మీరు ప్రసాదించవలసిన వరం।

Verse 47

राजोवाच वराणां ते शतं दद्यां कि बतैकं द्विजोत्तम । स्नेहाच्च बहुमानाच्च नास्त्यदेयं हि मे तव

రాజు అన్నాడు—ద్విజోత్తమా! నీకు నేను వంద వరాలైనా ఇవ్వగలను; ఒక్క వరం ఏమాత్రం. నీపై ఉన్న స్నేహం, విశేష గౌరవం వల్ల నీకు ఇవ్వలేనిది నా వద్ద ఏదీ లేదు.

Verse 48

पुरोहित उवाच एकं वै वरमिच्छामि यदि तुष्टो5सि पार्थिव । प्रतिजानीहि तावत्‌ त्वं सत्यं यद्‌ वद नानृतम्‌

పురోహితుడు అన్నాడు—పార్థివా! మీరు ప్రసన్నులైతే నాకు ఒక్క వరమే కావాలి. ముందుగా మీరు ‘నేను సత్యమే చెబుతాను, అసత్యం కాదు’ అని ప్రతిజ్ఞ చేయండి.

Verse 49

भीष्म उवाच बाढमित्येव तं राजा प्रत्युवाच युधिष्ठिर । यदि ज्ञास्यामि वक्ष्यामि अजानन्‌ न तु संवदे

భీష్ముడు అన్నాడు—అప్పుడు రాజు యుధిష్ఠిరుడు ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు—“అలాగే. నాకు తెలిసి ఉంటే తప్పక చెబుతాను; తెలియకపోతే తెలిసినట్టు నటించి మాట్లాడను.”

Verse 50

पुरोहित उवाच पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकृत्येषु चासकृत्‌ । शान्तिहोमेषु च सदा कि त्वं हससि वीक्ष्य माम्‌

పురోహితుడు అన్నాడు—మహారాజా! ప్రతిరోజూ పుణ్యాహవాచన సమయంలో, ధార్మిక కృత్యాలు చేయించేటప్పుడు పదేపదే, అలాగే శాంతిహోమ సందర్భాల్లో ఎల్లప్పుడూ మీరు నన్ను చూసి ఎందుకు నవ్వుతారు?

Verse 51

सव्रीड वै भवति हि मनो मे हसता त्वया । कामया शापितो राजन्‌ नान्यथा वक्तुमहसि

మీరు నవ్వితే నా మనసు లజ్జతో కుంచించుకుంటుంది. రాజా! నేను శపథం పెట్టి అడుగుతున్నాను—మీకు నచ్చినట్లుగా నిజం నిజంగానే చెప్పండి; వేరే మాటలతో నన్ను తప్పుదోవ పట్టించకండి.

Verse 52

सुव्यक्त कारणं ह्वात्र न ते हास्यमकारणम्‌ । कौतूहलं मे सुभृशं तत्त्वेन कथयस्व मे

మీ ఈ నవ్వుకు స్పష్టంగా ఏదో ప్రత్యేక కారణం ఉన్నట్లు కనిపిస్తోంది. కారణం లేకుండా మీరు నవ్వలేరు. అది తెలుసుకోవాలనే నా మనసులో గొప్ప కుతూహలం ఉంది; కనుక యథార్థంగా అన్నీ నాకు చెప్పండి.

Verse 53

राजोवाच एवमुक्ते त्वया विप्र यदवाच्यं भवेदपि । अवश्यमेव वक्तव्यं शृणुष्वैकमना द्विज

రాజు అన్నాడు—ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా! నీవు ఇలా అడిగినప్పుడు, సాధారణంగా చెప్పరాని విషయమైతే కూడా ఇప్పుడు తప్పక చెప్పవలసిందే. కనుక, ఓ ద్విజా, ఏకాగ్రచిత్తంతో విను.

Verse 54

पूर्वदेहे यथा वृत्तं तन्निबोध द्विजोत्तम । जातिं स्मराम्यहं ब्रह्मन्नवधानेन मे शृूणु

ఓ ద్విజోత్తమా! పూర్వజన్మలో మేము దేహం ధరించినప్పుడు జరిగిన వృత్తాంతాన్ని విను. ఓ బ్రాహ్మణా! నాకు పూర్వజన్మ సంగతులు స్మరణలో ఉన్నాయి; జాగ్రత్తగా నా మాట విను.

Verse 55

शूद्रो<हमभवं पूर्व तापसो भृशसंयुतः । ऋषिरुग्रतपास्त्वं च तदाभूद्‌ द्विजसत्तम,विप्रवर! पहले जन्ममें मैं शूद्र था। फिर बड़ा भारी तपस्वी हो गया। उन्हीं दिनों आप उग्र तप करनेवाले श्रेष्ठ महर्षि थे

ఓ విప్రవరా! పూర్వజన్మలో నేను శూద్రుడిని; తరువాత ఘోర సంయమంతో కూడిన తపస్విగా మారాను. మరియు ఓ ద్విజసత్తమా, ఆ కాలంలో మీరు ఉగ్ర తపస్సు చేసే శ్రేష్ఠ ఋషి.

Verse 56

प्रीयता हि तदा ब्रह्मन्‌ ममानुग्रहबुद्धिना । पितृकार्ये त्वया पूर्वमुपदेश: कृतोडनघ

ఓ నిష్పాప బ్రాహ్మణా! ఆ రోజుల్లో మీరు నాపై గొప్ప ప్రేమ కలిగి ఉండేవారు; అందువల్ల నాపై అనుగ్రహబుద్ధితో మీరు పితృకార్యానికి అవసరమైన విధిని ముందే నాకు ఉపదేశించారు.

Verse 57

बृस्‍्यां दर्भेषु हव्ये च कव्ये च मुनिसत्तम । एतेन कर्मदोषेण पुरोधास्त्वमजायथा:

ఓ మునిశ్రేష్ఠా! పవిత్రాసనం మరియు దర్భలను యథావిధిగా ఎలా అమర్చాలో, అలాగే హవ్యము (దేవతలకు) మరియు కవ్యము (పితృలకు) ఎలా సమర్పించాలో మీరు నాకు ఉపదేశించారు. అయితే ఆ కర్మాచరణలోనే ఏర్పడిన దోషఫలంగా ఈ జన్మలో మీరు పురోహితుడిగా జన్మించారు.

Verse 58

अहं राजा च विप्रेन्द्र पश्य कालस्य पर्ययम्‌ । मत्कृतस्योपदेशस्य त्वयावाप्तमिदं फलम्‌,विप्रेन्द्र! यह कालका उलट-फेर तो देखिये कि मैं तो शूद्रसे राजा हो गया और मुझे ही उपदेश करनेके कारण आपको यह फल मिला

ఓ విప్రేంద్రా! కాలం చేసిన ఈ విపర్యయాన్ని చూడు—నేను రాజునయ్యాను; నేను ఇచ్చిన ఉపదేశానికి ఫలంగా ఇది నీకు లభించింది.

Verse 59

एतस्मात्‌ कारणाद्‌ ब्रह्मन्‌ प्रहसे त्वां द्विजोत्तम | नत्वां परिभवन्‌ ब्रह्मन्‌ प्रहसामि गुरुर्भवान्‌

ఓ బ్రహ్మణా, ఓ ద్విజోత్తమా! ఈ కారణంతోనే నేను నిన్ను చూసి నవ్వుతాను; కానీ ఓ బ్రహ్మణా, నిన్ను అవమానించాలనే కాదు—నీవు నా గురువు.

Verse 60

द्विजश्रेष्ठ! ब्रह्मन! इसी कारणसे मैं आपकी ओर देखकर हँसता हूँ। आपका अनादर करनेके लिये मैं आपकी हँसी नहीं उड़ाता हूँ; क्योंकि आप मेरे गुरु हैं ।।

ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, ఓ బ్రహ్మణా! అందుకే నేను నిన్ను చూసి నవ్వుతాను; కానీ అవమానించాలనే కాదు—నీవు నా గురువు. ఈ విపర్యయం నాకు తీవ్రమైన ఖేదాన్ని కలిగిస్తుంది; దానితో నా మనస్సు దహించబడుతుంది. నేను నా మరియు నీ పూర్వజన్మ సంబంధాన్ని, స్థితిని స్మరిస్తాను; అందువల్ల నిన్ను చూసినప్పుడు అనాయాసంగా నవ్వు వస్తుంది.

Verse 61

एवं तवोग्रं हि तप उपदेशेन नाशितम्‌ । पुरोहितत्वमुत्सृज्य यतस्व त्वं पुनर्भवे

ఇలా ఉపదేశం చేయడం వల్ల నీ ఉగ్ర తపస్సు నశించింది. కాబట్టి పురోహితత్వాన్ని విడిచి, పునర్భవార్థం—సంసారబంధాన్ని దాటుటకు—మళ్లీ ప్రయత్నించు.

Verse 62

इतस्त्वमधमामन्यां मा योनि प्राप्स्यसे द्विज । गृह्मातां द्रविणं विप्र पूतात्मा भव सत्तम

హే ద్విజశ్రేష్ఠా! ఇకపై నీవు ఏదైనా నీచ యోనిని పొందకూడదు. అందుచేత, హే విప్రవరా, అవసరమైనంత ధనాన్ని స్వీకరించి, అంతఃకరణాన్ని పవిత్రం చేసుకునే ప్రయత్నం చేయి।

Verse 63

भीष्म उवाच ततो विसृष्टो राज्ञा तु विप्रो दानान्‍न्यनेकश: । ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं भूमिं ग्रामांश्ष॒ सर्वश:

భీష్ముడు పలికెను—యుధిష్ఠిరా! ఆ తరువాత రాజుని నుండి అనుమతి తీసుకొని ఆ పురోహితుడు అనేక బ్రాహ్మణులకు నానావిధ దానాలు ఇచ్చాడు. ధనం, భూమి, గ్రామాలు కూడా సమగ్రంగా పంచాడు.

Verse 64

कृच्छाणि चीर्वा च ततो यथोक्तानि द्विजोत्तमै: | तीर्थानि चापि गत्वा वै दानानि विविधानि च

ఆ తరువాత ద్విజోత్తములు చెప్పినట్లుగా అతడు యథావిధిగా అనేక కృచ్ఛ్ర వ్రతాలను ఆచరించాడు. అలాగే తీర్థాలకు వెళ్లి నానావిధ దానాలు కూడా చేశాడు.

Verse 65

दत्वा गाश्जैव विप्रेभ्य: पूतात्माभवदात्मवान्‌ | तमेव चाश्रमं गत्वा चचार विपुलं तप:,ब्राह्मणोंको गोदान करके पवित्रात्मा होकर उन मनस्वी ब्राह्मणने फिर उसी आश्रमपर जाकर बड़ी भारी तपस्या की

బ్రాహ్మణులకు గోదానం చేసి ఆ ఆత్మనిగ్రహుడు అంతఃశుద్ధిని పొందాడు. తరువాత అదే ఆశ్రమానికి వెళ్లి విస్తారమైన తపస్సు ఆచరించాడు.

Verse 66

ततः सिद्धि) परां प्राप्तो ब्राह्मणो राजसत्तम | सम्मतश्नलाभवत्‌ तेषामाश्रमे तन्निवासिनाम्‌

హే రాజశ్రేష్ఠా! ఆ తరువాత ఆ బ్రాహ్మణుడు పరమ సిద్ధిని పొందాడు; ఆ ఆశ్రమంలో నివసించే సమస్త సాధకులకు అతడు గౌరవనీయుడూ ప్రీతిపాత్రుడూ అయ్యాడు.

Verse 67

एवं प्राप्तो महत्कृच्छुमृषि: सन्नपसत्तम । ब्राह्मणेन न वक्तव्यं तस्माद्‌ वर्णावरे जने

భీష్ముడు పలికెను—ఈ విధంగా ఆ ఋషి నిజంగా సద్గుణవంతుడై ఉన్నప్పటికీ మహా కష్టంలో పడిపోయాడు. కనుక, ఓ రాజశిరోమణి, బ్రాహ్మణుడు నీచ వర్ణస్థునికి ఉపదేశం చేయకూడదు.

Verse 68

(वर्जयेदुपदेशं च सदैव ब्राह्मणो नूप । उपदेशं हि कुर्वाणो द्विज: कृच्छुमवाप्तुयात्‌ । नरेश्वर! ब्राह्मणको चाहिये कि वह कभी शूद्रको उपदेश न दे; क्योंकि उपदेश करनेवाला ब्राह्मण स्वयं ही संकटमें पड़ जाता है ।।

భీష్ముడు పలికెను—ఓ నరేశ్వరా, బ్రాహ్మణుడు ఎల్లప్పుడూ ఉపదేశాన్ని వర్జించాలి; ఎందుకంటే ఉపదేశం చేసే ద్విజుడు కష్టంలో పడవచ్చు. ఓ నృపశ్రేష్ఠా, ద్విజుడు వాక్కుతో ఇతరులను నడిపించాలనే సంకల్పం కూడా చేయకూడదు; ఈ లోకంలో నీచ వర్ణస్థునికి అయితే ఏ విషయమూ బోధించకూడదు. ఓ రాజా, బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు—ఈ మూడు వర్ణాలే ద్విజాతులు; వీరిలో ఉపదేశం చేస్తే బ్రాహ్మణుడికి దోషం కలగదు.

Verse 69

तस्मात्‌ सद्धि्न वक्तव्यं कस्यचित्‌ किंचिदग्रत: । सूक्ष्मा गतिर्ि धर्मस्य दुर्ज्ञेया ह्कृतात्मभि:

అందువల్ల సత్పురుషులు ఎవరి సమక్షంలోనైనా ఎవరికైనా తొందరపడి ఉపదేశం చేయకూడదు; ఎందుకంటే ధర్మగతి అత్యంత సూక్ష్మమైనది. అంతఃకరణాన్ని శుద్ధి చేసి వశపరచుకోని వారికి ధర్మం ఏది కోరుతోందో గ్రహించడం చాలా కష్టం.

Verse 70

तस्मान्मौनेन मुनयो दीक्षां कुर्वन्ति चादृता: । दुरुक्तस्य भयाद्‌ राजन्‌ नाभाषन्ते च किंचन

అందువల్ల, ఓ రాజా, మునులు భక్తి-గౌరవాలతో మౌనమార్గంలోనే దీక్షను ఆచరిస్తారు. దుర్వాక్యం వెలువడుతుందనే భయంతో వారు ఏ మాటా పలకరు.

Verse 71

राजन! इसीलिये ऋषि-मुनि मौनभावसे ही आदसरपूर्वक दीक्षा देते हैं। कोई अनुचित बात मुँहसे न निकल जाय, इसीके भयसे वे कोई भाषण नहीं देते हैं ।।

ధార్మికులు, గుణసంపన్నులు, సత్యం-సరళతలతో యుక్తులైనవారైనా శాస్త్రవిరుద్ధమైన అనుచిత వాక్యాలు పలికితే ఈ లోకంలో పాపఫలానికి పాత్రులు అవుతారు.

Verse 72

उपदेशो न कर्तव्य: कदाचिदपि कस्यचित्‌ | उपदेशाद्धि तत्‌ पापं ब्राह्मण: समवाप्नुयात्‌,ब्राह्मणको चाहिये कि वह कभी किसीको उपदेश न करे; क्योंकि उपदेश करनेसे वह शिष्यके पापको स्वयं ग्रहण करता है

బ్రాహ్మణుడు ఎప్పుడూ ఎవరికైనా విచక్షణలేకుండా ఉపదేశం చేయకూడదు; ఉపదేశం చేయడం వల్ల శిష్యుని పాపాన్ని తానే తనపై తీసుకుంటాడని చెప్పబడింది.

Verse 73

विमृश्य तस्मात्‌ प्राज्ञेन वक्तव्यं धर्ममिच्छता । सत्यानृतेन हि कृत उपदेशो हिनस्ति हि

అందువల్ల ధర్మాన్ని కోరే జ్ఞాని బాగా ఆలోచించి మాత్రమే మాట్లాడాలి; ఎందుకంటే సత్యం–అసత్యం కలిసిన వాక్యంతో చేసిన ఉపదేశం హానికరం అవుతుంది.

Verse 74

वक्तव्यमिह पृष्टेन विनिश्ित्य विनिश्चयम्‌ | स चोपदेश: कर्तव्यो येन धर्ममवाप्रुयात्‌

ఇక్కడ ఎవరు అడిగితే, బాగా ఆలోచించి శాస్త్రాలలో స్థిరమైన నిర్ణయాన్ని మాత్రమే చెప్పాలి; అలాగే ధర్మప్రాప్తికి దోహదపడే ఉపదేశమే చేయాలి.

Verse 75

एतत्‌ ते सर्वमाख्यातमुपदेशकृते मया । महान्‌ क्लेशो हि भवति तस्मान्नोपदिशेदिह

ఉపదేశ విషయమై ఇవన్నీ నేను నీకు వివరించాను. అనర్హునికి ఉపదేశం చేయడం వల్ల మహా క్లేశం కలుగుతుంది; కాబట్టి ఇక్కడ విచక్షణలేకుండా ఉపదేశం చేయకూడదు.

Verse 343

अजायत महाराजवंशे स च महाद्युति: । तदनन्तर दीर्घकालतक तपस्या करके वह शूद्र तपस्वी वनमें ही मृत्युको प्राप्त हुआ और उसी पुण्यके प्रभावसे एक महान्‌ राजवंशमें महातेजस्वी बालकके रूपमें उत्पन्न हुआ

ఆ తరువాత దీర్ఘకాలం తపస్సు చేసి ఆ శూద్ర తపస్వి అడవిలోనే మరణించాడు; ఆ పుణ్యబలంతో అతడు ఒక మహారాజవంశంలో అపార తేజస్సుగల బాలుడిగా జన్మించాడు.

Verse 383

सांख्ये चैव परा प्रीतिस्तस्य चैवं व्यवर्धत । वे ऋषि वेद और अथर्ववेदके परिनिष्छित विद्वान्‌ हो गये। कल्पप्रयोग और ज्योतिषयमें भी पारंगत हुए। सांख्यमें भी उनका परम अनुराग बढ़ने लगा

సాంఖ్యములోనూ అతనికి పరమ ప్రీతి కలిగింది; అలా అది క్రమంగా వృద్ధి చెందింది. వేదాలు, వేదాంగాలు, అథర్వవేద నిర్ణయాలలో ఆ ఋషి పండితుడై పరినిష్ఠితుడయ్యాడు; కల్పప్రయోగం, జ్యోతిష్యములలోనూ పారంగతుడయ్యాడు; సాంఖ్యంపై అతని పరమ అనురాగం మరింతగా పెరిగింది।

Verse 443

कथाभिरनुकूलाभी राजानं चाभ्यरोचयत्‌ । तदनन्तर एक दिन पुरोहितजी राजासे एकान्तमें मिले और मनोनुकूल कथाएँ सुनाकर राजाको प्रसन्न करने लगे

అనుకూలమైన, మనోహరమైన కథలతో అతడు రాజుని అనుగ్రహాన్ని పొందించి ఆనందింపజేశాడు. ఆ తరువాత ఒక రోజు పురోహితుడు రాజును ఏకాంతంలో కలసి, మనసుకు నచ్చే కథలు వినిపిస్తూ రాజును ప్రసన్నం చేయసాగాడు।