Shloka 68
उपदेशदोषप्रसङ्गः (Upadeśa-doṣa-prasaṅgaḥ) — The Risk of Misapplied Counsel
(वर्जयेदुपदेशं च सदैव ब्राह्मणो नूप । उपदेशं हि कुर्वाणो द्विज: कृच्छुमवाप्तुयात् । नरेश्वर! ब्राह्मणको चाहिये कि वह कभी शूद्रको उपदेश न दे; क्योंकि उपदेश करनेवाला ब्राह्मण स्वयं ही संकटमें पड़ जाता है ।। नेषितव्यं सदा वाचा द्विजेन नृपसत्तम । न च प्रवक्तव्यमिह किंचिद् वर्णावरे जने ।।) नृपश्रेष्ठ! ब्राह्णणको अपनी वाणीद्वारा कभी उपदेश देनेकी इच्छा ही नहीं करनी चाहिये। यदि करे भी तो नीच वर्णके पुरुषको तो कदापि कुछ उपदेश न दे ।। ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजातय: । एतेषु कथयन् राजन ब्राह्मुणो न प्रदुष्पति,राजन! ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य--ये तीन वर्ण द्विजाति कहलाते हैं। इन्हें उपदेश देनेवाला ब्राह्मण दोषका भागी नहीं होता है
bhīṣma uvāca | varjayed upadeśaṃ ca sadaiva brāhmaṇo nṛpa | upadeśaṃ hi kurvāṇo dvijaḥ kṛcchram avāpnuyāt || nareśvara! brāhmaṇako cāhiye ki vaha kabhī śūdrako upadeśa na de; kyoṅki upadeśa karanevālā brāhmaṇa svayaṃ hī saṅkaṭameṃ paṛa jātā hai || neṣitavyaṃ sadā vācā dvijena nṛpasattama | na ca pravaktavyam iha kiṃcid varṇāvare jane || nṛpaśreṣṭha! brāhmaṇako apanī vāṇīdvarā kabhī upadeśa denekī icchā hī nahīṃ karanī cāhiye | yadi kare bhī to nīca varṇake puruṣako to kadāpi kuch upadeśa na de || brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyās trayo varṇā dvijātayaḥ | eteṣu kathayan rājan brāhmaṇo na praduṣpati ||
భీష్ముడు పలికెను—ఓ నరేశ్వరా, బ్రాహ్మణుడు ఎల్లప్పుడూ ఉపదేశాన్ని వర్జించాలి; ఎందుకంటే ఉపదేశం చేసే ద్విజుడు కష్టంలో పడవచ్చు. ఓ నృపశ్రేష్ఠా, ద్విజుడు వాక్కుతో ఇతరులను నడిపించాలనే సంకల్పం కూడా చేయకూడదు; ఈ లోకంలో నీచ వర్ణస్థునికి అయితే ఏ విషయమూ బోధించకూడదు. ఓ రాజా, బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు—ఈ మూడు వర్ణాలే ద్విజాతులు; వీరిలో ఉపదేశం చేస్తే బ్రాహ్మణుడికి దోషం కలగదు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma frames a rule of restraint in speech and instruction: a Brahmin should avoid giving doctrinal instruction—especially to those deemed of lower varna—and is said to incur danger or hardship by doing so; teaching within the three ‘twice-born’ varnas is presented as faultless.
In the Anushasana Parva’s dharma-discourse, Bhishma continues advising the king (Yudhishthira) on social and ethical regulations, here focusing on who should be instructed and the perceived risks and impropriety of crossing prescribed varna boundaries in teaching.