Adhyaya 91

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे यतिप्रायश्चित्तं नाम नवतितमो ऽध्यायः सूत उवाच अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि अरिष्टानि निबोधत येन ज्ञानविशेषेण मृत्युं पश्यन्ति योगिनः

ఇట్లు శ్రీలింగ మహాపురాణ పూర్వభాగంలో ‘యతి-ప్రాయశ్చిత్తం’ అనే తొంభై ఒకటవ అధ్యాయం ప్రారంభమైంది. సూతుడు అన్నాడు—ఇకపై నేను అరిష్టాలు (అపశకున సూచనలు) వివరిస్తాను; అవి గ్రహించండి—ఆ విశిష్ట జ్ఞానంతో యోగులు మృత్యువునే దర్శిస్తారు.

Verse 2

अरुन्धतीं ध्रुवं चैव सोमछायां महापथम् यो न पश्येन्न जीवेत्स नरः संवत्सरात्परम्

అరుంధతి, ధ్రువుడు, చంద్రుని ఛాయామార్గం, మహాపథం—ఇవన్నీ ఎవడు చూడడో, ఆ మనిషి ఒక సంవత్సరానికి మించి జీవించడు. ఇది విశ్వంలోని పవిత్ర క్రమాన్ని సూచిస్తుంది; దాని సమ్యక్ దర్శనం జీవుణ్ని ప్రభువు—పతి శివుని—వైపు స్థిరపరుస్తుంది.

Verse 3

अरिश्मवन्तम् आदित्यं रश्मिवन्तं च पावकम् यः पश्यति न जीवेद्वै मासादेकादशात्परम्

సూర్యుడిని ‘కిరణరహితుడు’గా, పవిత్ర అగ్నిని ‘కిరణయుతుడు’గా ఎవడు దర్శించునో, అట్టి లోకధర్మ విపర్యయాన్ని చూచి అతడు పదకొండు నెలలకన్నా మించి జీవించడు।

Verse 4

वमेन्मूत्रं पुरीषं च सुवर्णं रजतं तथा प्रत्यक्षमथवा स्वप्ने दशमासान्न जीवति

ఎవరైనా మూత్రం గాని మలం గాని, లేదా బంగారం వెండి గాని వాంతి చేయునట్లయితే—జాగ్రత్తలో ప్రత్యక్షంగా గాని స్వప్నంలో గాని—అతడు పది నెలలకన్నా మించి జీవించడు। ధర్మం, ప్రాణం క్షీణించునప్పుడు దేహధారి పశువుపై బిగియే అశుభ పాశమని ఇది చెప్పబడింది।

Verse 5

रुक्मवर्णं द्रुमं पश्येद् गन्धर्वनगराणि च पश्येत् प्रेतपिशाचांश् च नवमासान् स जीवति

ఎవరైనా స్వర్ణవర్ణమైన వృక్షాన్ని, గంధర్వనగరాలను, అలాగే ప్రేతపిశాచులను దర్శించునట్లయితే, అతడు తొమ్మిది నెలల వరకు మాత్రమే జీవిస్తాడు।

Verse 6

अकस्माच्च भवेत्स्थूलो ह्य् अकस्माच्च कृशो भवेत् प्रकृतेश् च निवर्तेत चाष्टौ मासांश् च जीवति

ఎవరైనా అకస్మాత్తుగా స్థూలుడవుతాడో, అకస్మాత్తుగా కృశుడవుతాడో, తన సహజ ప్రకృతిని విడిచిపెడతాడో, అతడు ఎనిమిది నెలల వరకు మాత్రమే జీవిస్తాడు।

Verse 7

अग्रतः पृष्ठतो वापि खण्डं यस्य पदं भवेत् पांसुके कर्दमे वापि सप्तमासान्स जीवति

ఎవరైనా పాదముద్ర ముందుభాగంలో గాని వెనుకభాగంలో గాని విరిగినట్లుగా కనిపిస్తే—దూళిలో అయినా బురదలో అయినా—అతడు ఏడు నెలల వరకు మాత్రమే జీవిస్తాడు। ఇది పతి (శివ) అధీనంలోని ఘోర అపశకునం; కర్మానుసారం ఆయన పాశాన్ని సడలించును లేదా బిగించును।

Verse 8

काकः कपोतो गृध्रो वा निलीयेद्यस्य मूर्धनि क्रव्यादो वा खगो यस्य षण्मासान् नातिवर्तते

ఎవరైనా మనిషి తలపై కాకి, పావురం లేదా గద్ద కూర్చుంటే, లేదా మాంసభక్షక పక్షి అతని దగ్గర ఆరు నెలలు కూడా వెళ్లిపోకుండా ఉంటే—ఇది మహా అపశకునమని చెప్పబడింది; పాశబద్ధుడైన పశువు (జీవుడు) కర్మపాశ బలంతో దేహాంతానికి సమీపిస్తాడు।

Verse 9

गच्छेद् वायसपङ्क्तीभिः पांसुवर्षेण वा पुनः स्वच्छायां विकृतां पश्येच् चतुःपञ्च स जीवति

ఎవరైనా నడుస్తూ ఉండగా కాకుల వరుసల వల్ల తాకబడితే, లేదా మళ్లీ ధూళి వర్షం పడితే, ఆపై తన నీడ వికృతంగా కనిపిస్తే—అతడు నాలుగు లేదా ఐదు సంవత్సరాలే జీవిస్తాడు।

Verse 10

अनभ्रे विद्युतं पश्येद् दक्षिणां दिशमास्थिताम् उदके धनुर् ऐन्द्रं वा त्रीणि द्वौ वा स जीवति

మేఘాలు లేని ఆకాశంలో దక్షిణ దిశలో మెరుపు కనిపిస్తే, లేదా నీటిలో ఇంద్రధనస్సు కనిపిస్తే—రెండు లేదా మూడు రోజులు—అతడు జీవిస్తాడు; భయం తొలగుతుంది।

Verse 11

अप्सु वा यदि वादर्शे यो ह्यात्मानं न पश्यति अशिरस्कं तथा पश्येन् मासाद् ऊर्ध्वं न जीवति

ఎవరైనా నీటిలో గానీ అద్దంలో గానీ తన రూపం కనిపించకపోతే, లేదా తన్ను తలలేనివాడిగా చూస్తే—అతడు ఒక నెలకు మించి జీవించడు. ఇది మహా అపశకునమని తెలుసుకొని, పాశబద్ధ పశువు (జీవుడు) శుద్ధాచారం మరియు పూజ ద్వారా పతి—శివుని—శరణు పొందాలి।

Verse 12

शवगन्धि भवेद्गात्रं वसागन्धमथापि वा मृत्युर्ह्युपागतस्तस्य अर्धमासान्न जीवति

ఎవరైనా శరీరానికి శవ వాసనలా దుర్గంధం రావడం మొదలైతే, లేదా పాడైన కొవ్వు వాసన వచ్చినా—అతనికి మరణం సమీపించింది; అతడు అర్ధమాసం మించీ జీవించడు।

Verse 13

यस्य वै स्नातमात्रस्य हृदयं परिशुष्यति धूमं वा मस्तकात्पश्येद् दशाहान्न स जीवति

స్నానం చేసిన వెంటనే హృదయం ఎండిపోయినట్లు అనిపిస్తే, లేదా తన తలపై నుండి పొగ పైకి లేస్తున్నట్లు కనిపిస్తే—అతడు పది దినాలకు మించి జీవించడు।

Verse 14

संभिन्नो मारुतो यस्य मर्मस्थानानि कृन्तति अद्भिः स्पृष्टो न हृष्येत तस्य मृत्युरुपस्थितः

ఎవరి ప్రాణవాయువు కలత చెంది మర్మస్థానాలను కోసినట్లు అనిపిస్తుందో, నీటి స్పర్శకూడా హర్షం కలిగించకపోతే—అతనికి మృత్యువు సమీపించింది అని తెలుసుకో।

Verse 15

ऋक्षवानरयुक्तेन रथेनाशां च दक्षिणाम् गायन्नृत्यन् व्रजेत् स्वप्ने विद्यान्मृत्युरुपस्थितः

స్వప్నంలో ఎలుగుబంట్లు, కోతులు జతచేసిన రథంలో గానమాడుతూ నర్తిస్తూ దక్షిణ దిశకు వెళితే—మృత్యువు సమీపించిందని తెలుసుకో।

Verse 16

कृष्णांबरधरा श्यामा गायन्ती वाप्यथाङ्गना यं नयेद्दक्षिणामाशां स्वप्ने सो ऽपि न जीवति

స్వప్నంలో నల్ల వస్త్రధారిణి శ్యామ స్త్రీ పాడుతూ ఎవ్వరినైనా దక్షిణ దిశకు తీసుకెళితే—అతడూ జీవించడు।

Verse 17

छिद्रं वा स्वस्य कण्ठस्य स्वप्ने यो वीक्षते नरः नग्नं वा श्रमणं दृष्ट्वा विद्यान्मृत्युमुपस्थितम्

ఎవరైనా పురుషుడు స్వప్నంలో తన కంఠంలో రంధ్రం చూడగానీ, లేదా నగ్న శ్రమణుడిని చూడగానీ—మృత్యువు సమీపించిందని తెలుసుకోవాలి। అటువంటి సూచనలో బంధిత పశుజీవుడు స్మరణ-పూజల ద్వారా పతి—శివుని శరణు పొందాలి; భయమూ మృత్యుత్వమూ అనే పాశాన్ని విడిపించేది ప్రభువే।

Verse 18

आ मस्तकतलाद्यस् तु निमज्जेत्पङ्कसागरे दृष्ट्वा तु तादृशं स्वप्नं सद्य एव न जीवति

ఎవరైనా తల శిఖరం నుండి క్రిందివరకు పంకసముద్రంలో మునిగిపోతున్నట్లు కనిపిస్తే, అటువంటి స్వప్నాన్ని చూచిన వెంటనే అతడు జీవించడు—మరణం తక్షణమే సమీపిస్తుంది।

Verse 19

भस्माङ्गारांश् च केशांश् च नदीं शुष्कां भुजङ्गमान् पश्येद्यो दशरात्रं तु न स जीवति तादृशः

ఎవరైనా వరుసగా పది రాత్రులు భస్మం, మండే అంగారాలు, చెల్లాచెదురైన జుట్టు, ఎండిపోయిన నది, మరియు సర్పాలను చూస్తే, అటువంటి వాడు జీవించడు—ఇవి మరణసూచక శకునాలు అని చెప్పబడింది।

Verse 20

कृष्णैश् च विकटैश्चैव पुरुषैरुद्यतायुधैः पाषाणैस्ताड्यते स्वप्ने यः सद्यो न स जीवति

స్వప్నంలో నల్లగా భయంకరంగా ఉన్న పురుషులు ఆయుధాలు ఎత్తి, రాళ్లతో కొడుతున్నట్లు కనిపిస్తే, అతడు ఎక్కువకాలం జీవించడు—మరణం త్వరగా వస్తుంది।

Verse 21

सूर्योदये प्रत्युषसि प्रत्यक्षं यस्य वै शिवाः क्रोशन्त्यभिमुखं प्रेत्य स गतायुर्भवेन्नरः

సూర్యోదయ వేళ, ప్రాతఃకాలంలో, ఎవరి ఎదుట శివగణులు ప్రత్యక్షంగా కేకలు వేస్తున్నట్లు వినిపిస్తే, ఆ నరుడు మరణానంతరం ‘గతాయుః’—ఆయుష్షు తీరినవాడు—అని చెప్పబడతాడు।

Verse 22

यस्य वा स्नातमात्रस्य हृदयं पीड्यते भृशम् जायते दन्तहर्षश् च तं गतायुषमादिशेत्

స్నానం చేసిన వెంటనే ఎవరి హృదయం తీవ్రంగా బాధపడుతూ, దంతకంపనం (కటకట) కూడా కలుగుతుందో, అతనిని ‘గతాయుః’—ఆయుష్షు ముగిసినవాడు—అని చెప్పాలి।

Verse 23

भूयोभूयस्त्रसेद्यस्तु रात्रौ वा यदि वा दिवा दीपगन्धं च नाघ्राति विद्यान्मृत्युम् उपस्थितम्

రాత్రి గానీ పగలు గానీ ఎవడు మళ్లీ మళ్లీ అకస్మాత్తుగా భయంతో వణికిపోతాడో, దీపపు సువాసనను కూడా గ్రహించలేడో, అతనికి మృత్యువు సమీపించిందని తెలుసుకోవాలి।

Verse 24

रात्रौ चेन्द्रधनुः पश्येद् दिवा नक्षत्रमण्डलम् परनेत्रेषु चात्मानं न पश्येन्न स जीवति

ఎవడు రాత్రి ఇంద్రధనుస్సును చూస్తాడో, పగలు నక్షత్రవలయాన్ని చూస్తాడో, అలాగే ఇతరుల కళ్లలో తన ప్రతిబింబాన్ని చూడలేడో—అటువంటి వాడు జీవితం కొనసాగించడు (మృత్యువు సమీపం)।

Verse 25

नेत्रमेकं स्रवेद्यस्य कर्णौ स्थानाच्च भ्रश्यतः वक्रा च नासा भवति विज्ञेयो गतजीवितः

ఎవరి ఒక కన్ను స్రవించటం మొదలవుతుందో, చెవులు తమ స్థానంనుండి జారిపోతాయో, ముక్కు వంకరగా మారుతుందో—అటువంటి వాడు ప్రాణం విడిచినవాడిగా గ్రహించాలి।

Verse 26

यस्य कृष्णा खरा जिह्वा पद्माभासं च वै मुखम् गण्डे वा पिण्डिकारक्ते तस्य मृत्युरुपस्थितः

ఎవరి నాలుక నల్లగా, రాపిడిగా మారుతుందో, ముఖం పద్మంలా వాడిన వర్ణంతో కనిపిస్తుందో, లేదా చెంపలు వాపు గడ్డలవలె ఎర్రబడుతాయో—అతనికి మృత్యువు సమీపించింది।

Verse 27

मुक्तकेशो हसंश्चैव गायन्नृत्यंश् च यो नरः याम्यामभिमुखं गच्छेत् तदन्तं तस्य जीवितम्

ఎవడు జుట్టు విప్పి, నవ్వుతూ, పాడుతూ, నర్తిస్తూ దక్షిణ దిశ (యమదిశ) వైపు సాగుతాడో—అదే అతని ఆయుష్షుకు అంతం, అక్కడే జీవితం ముగుస్తుంది।

Verse 28

यस्य श्वेतघनाभासा श्वेतसर्षपसंनिभा श्वेता च मूर्तिर्ह्यसकृत् तस्य मृत्युरुपस्थितः

ఎవడు పదేపదే తెల్ల మేఘంలా ప్రకాశించే, తెల్ల ఆవగింజంత సూక్ష్మమైన శ్వేత మూర్తిని దర్శిస్తాడో, అతని ఎదుట మరణము సమీపించి నిలుస్తుంది.

Verse 29

उष्ट्रा वा रासभा वाभियुक्ताः स्वप्ने रथे शुभाः यस्य सो ऽपि न जीवेत्तु दक्षिणाभिमुखो गतः

స్వప్నంలో ఒంటెలు లేదా గాడిదలు రథానికి కట్టబడి కనిపిస్తే—ఆ రథం శుభంగా అనిపించినా—ఆ వ్యక్తి ఎక్కువకాలం జీవించడు; అది దక్షిణాభిముఖ (యమదిశ) ప్రయాణ సూచకం.

Verse 30

द्वे वाथ परमे ऽरिष्टे एकीभूतः परं भवेत् घोषं न शृणुयात्कर्णे ज्योतिर् नेत्रे न पश्यति

పరమ అరిష్టం (మహావిపత్తు) వచ్చినప్పుడు రెండు ఇంద్రియశక్తులు ఏకమైపోతాయి; చెవికి శబ్దం వినబడదు, కంటికి జ్యోతి కనిపించదు.

Verse 31

श्वभ्रे यो निपतेत्स्वप्ने द्वारं चापि पिधीयते न चोत्तिष्ठति यः श्वभ्रात् तदन्तं तस्य जीवितम्

స్వప్నంలో ఎవడైనా గుంతలో పడిపోతే, ద్వారం కూడా మూసుకుపోయి, ఆ గుంత నుంచి లేవలేకపోతే—అదే అతని ఆయుష్షు యొక్క అంతిమ సరిహద్దు అని చెప్పబడింది.

Verse 32

ऊर्ध्वा च दृष्टिर्न च सम्प्रतिष्ठा रक्ता पुनः सम्परिवर्तमाना /* मुखस्य शोषः सुषिरा च नाभिरत्युष्णमूत्रो विषमस्थ एव

దృష్టి పైకి నిలిచి శరీరంలో స్థిరత్వం లేకపోవడం, కళ్ళు ఎర్రబడి మళ్లీ మళ్లీ తిరగడం; నోరు ఎండిపోవడం, నాభి ఖాళీగా అనిపించడం, మూత్రం అత్యంత వేడిగా ఉండడం, సమస్థితిలో నిలవలేకపోవడం—ఇవి ఘోర అరిష్ట సూచనలు అని చెప్పబడింది.

Verse 33

दिवा वा यदि वा रात्रौ प्रत्यक्षं यो निहन्यते हन्तारं न च पश्येच्च स गतायुर्न जीवति

పగలు గానీ రాత్రి గానీ, ఎవడైనా ప్రత్యక్షంగా హతుడై, హంతకుడిని కూడా చూడలేకపోతే, అతని నియతాయువు క్షీణించింది; అతడు ఇక జీవించడు అని తెలుసుకో.

Verse 34

अग्निप्रवेशं कुरुते स्वप्नान्ते यस्तु मानवः स्मृतिं नोपलभेच्चापि तदन्तं तस्य जीवितम्

స్వప్నాంతంలో మనిషి తనను తాను అగ్నిలో ప్రవేశిస్తున్నట్లు చూసి, తరువాత స్పష్టమైన స్మృతి పొందకపోతే, అదే అతని జీవితం యొక్క అంతిమ సీమ అని చెప్పబడుతుంది; పతి శివారాధన లేకపోతే ఇది పశువు ప్రారబ్ధక్షయ సమీప సూచన.

Verse 35

यस्तु प्रावरणं शुक्लं स्वकं पश्यति मानवः कृष्णं रक्तमपि स्वप्ने तस्य मृत्युरुपस्थितः

మనిషి తన వస్త్రాన్ని తెల్లగా చూసి, అదే స్వప్నంలో అది నల్లగా లేదా రక్తవర్ణంగా కనిపిస్తే, అతనికి మరణం సమీపించింది; ఇది కాలుడు పాశాన్ని సడలించే నిమిత్తం, పశువు పతి శివుని శరణు చేరే వరకు.

Verse 36

प्रेपरतिओन् फ़ोर् देअथ् अरिष्टे सूचिते देहे तस्मिन्काल उपस्थिते त्यक्त्वा खेदं विषादं च उपेक्षेद् बुद्धिमान् नरः

దేహంలో మరణాన్ని సూచించే అరిష్ట లక్షణాలు కనిపించి, ఆ కాలం సమీపించినప్పుడు, బుద్ధిమంతుడు ఖేదం, విషాదం విడిచి నిరాసక్తుడై, మనసును పతి శివునిపై నిలుపుకోవాలి.

Verse 37

प्राचीं वा यदि वोदीचीं दिशं निष्क्रम्य वै शुचिः समे ऽतिस्थावरे देशे विविक्ते जन्तुवर्जिते

శుచిగా మారి తూర్పు దిశకు—లేదా ఉత్తర దిశకు—బయలుదేరి, సమతలమైన, దృఢమైన, ఏకాంతమైన, జీవజంతువులేని ప్రదేశంలో నిలిచి ఉండాలి; ఇదే సాధకునికి పతి శివారాధనకు, పాశశైథిల్యానికి అనుకూల భూమి.

Verse 38

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा स्वस्थश् चाचान्त एव च स्वस्तिकेनोपविष्टस्तु नमस्कृत्वा महेश्वरम्

ఉత్తరముఖంగా గానీ తూర్పుముఖంగా గానీ, శరీరాన్ని స్థిరంగా ఉంచి ఆచమనం చేసి, స్వస్తికాసనంలో కూర్చోవాలి. అనంతరం పశువును బంధించే పాశాలను సడలించే పతి మహేశ్వర శివునికి నమస్కరించి భక్తితో వందనం చేయాలి।

Verse 39

समकायशिरोग्रीवो धारयन् नावलोकयेत् यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता

దేహం, శిరస్సు, మెడను సమంగా స్థిరంగా ఉంచి, సాధకుడు చైతన్యాన్ని బయటకు తిరగనివ్వకూడదు. గాలిలేని చోట ఉంచిన దీపం కంపించనట్లే, పతి శివుని ధ్యాన-సమాధికి ఇదే ఉపమగా స్మరించబడింది।

Verse 40

प्रागुदक्प्रवणे देशे तथा युञ्जीत शास्त्रवित् कामं वितर्कं प्रीतिं च सुखदुःखे उभे तथा

తూర్పు వైపుకు మరియు నీటి వైపుకు వాలిన ప్రదేశంలో శాస్త్రవేత్త యోగాన్ని ఆచరించాలి—కామం, వితర్కం, ప్రీతి/ఆసక్తి, అలాగే సుఖ-दుఃఖ రెండింటినీ నియంత్రించాలి—అప్పుడు పాశబద్ధ పశువు పాశాలను సడలించి పతి శివుని వైపు మళ్లుతుంది।

Verse 41

निगृह्य मनसा सर्वं शुक्लं ध्यानम् अनुस्मरेत् घ्राणे च रसने नित्यं चक्षुषी स्पर्शने तथा

మనస్సుతో అన్నిటినీ నియంత్రించి, శుక్ల (శుద్ధ) ధ్యానాన్ని నిరంతరం స్మరించాలి. ఘ్రాణం, రసన, రెండు కళ్ళు, స్పర్శ—ఈ ఇంద్రియాలపై ఎల్లప్పుడూ నియమం ఉంచాలి; అప్పుడు పాశాలు సడలుతూ పశువు పతి శివునిలో నిలుస్తుంది।

Verse 42

श्रोत्रे मनसि बुद्धौ च तत्र वक्षसि धारयेत् कालकर्माणि विज्ञाय समूहेष्वेव नित्यशः

శ్రోత్రంలో, మనస్సులో, బుద్ధిలో (శివ-చైతన్యాన్ని) స్థాపించి, ఆపై దానిని హృదయంలో స్థిరంగా ధారించాలి. కాలాధీన కర్మలను గ్రహించి, సమూహాల్లోనూ కార్యవ్యవహారాల్లోనూ ప్రతిదినం ఈ అభ్యాసాన్ని నిరంతరం నిలుపుకోవాలి।

Verse 43

द्वादशाध्यात्ममित्येवं योगधारणमुच्यते शतमर्धशतं वापि धारणां मूर्ध्नि धारयेत्

ఇలా ద్వాదశ ఆధ్యాత్మిక నియమాల ఆధారమైనదే యోగధారణ అని చెప్పబడింది. సాధకుడు శిరోమణి (సహస్రార) వద్ద ఈ ఏకాగ్రతను వంద లెక్కలు గానీ, యాభై లెక్కలు గానీ స్థిరంగా నిలుపుకోవాలి।

Verse 44

खिन्नस्य धारणायोगाद् वायुरूर्ध्वं प्रवर्तते ततश्चापूरयेद् देहम् ओङ्कारेण समन्वितः

సాధకుడు అలసినప్పుడు ధారణాయోగం వల్ల ప్రాణవాయువు పైకి ప్రవహిస్తుంది. అప్పుడు ఓంకార నాదంతో ఏకమై, ఆ ప్రాణంతో దేహాన్ని నింపాలి—పాశాలను సడలించి పశువును పతి అయిన ప్రభువు శివుని వైపు స్థిరంగా ఆకర్షించాలి।

Verse 45

तथौंकारमयो योगी अक्षरे त्वक्षरी भवेत् ओंकार अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ओङ्कारप्राप्तिलक्षणम्

ఇలా ఓంకారమయుడైన యోగి అక్షర తత్త్వంలో స్థిరపడి అక్షరీభవిస్తాడు. ఇకపై ఓంకార-ప్రాప్తి లక్షణాలను నేను వివరిస్తాను.

Verse 46

एष त्रिमात्रो विज्ञेयो व्यञ्जनं चात्र चेश्वरः प्रथमा विद्युती मात्रा द्वितीया तामसी स्मृता

ఈశ్వరుడు త్రిమాత్రుడిగా (మూడు మాత్రలతో) తెలుసుకోవలసినవాడు; ఇక్కడ ఆయనే ‘వ్యంజన’—అర్థాన్ని ప్రకాశింపజేసేవాడు—కూడా. మొదటి మాత్ర విద్యుత్తులా ప్రకాశమయమని; రెండవది తామసీ—ఆవరణ స్వభావమని—స్మరించబడింది.

Verse 47

तृतीयां निर्गुणां चैव मात्रामक्षरगामिनीम् गान्धारी चैव विज्ञेया गान्धारस्वरसंभवा

మూడవ మాత్ర నిర్గుణ—గుణాతీత—మరియు అక్షరంలో గమించే మాత్రగా తెలుసుకోవాలి. అదే గాంధారీ అని కూడా గ్రహించాలి; అది గాంధార స్వరం నుండి ఉద్భవిస్తుంది.

Verse 48

पिपीलिकागतिस्पर्शा प्रयुक्ता मूर्ध्नि लक्ष्यते यथा प्रयुक्त ओङ्कारः प्रतिनिर्याति मूर्धनि

సమ్యకంగా ప్రయోగించినప్పుడు శిరోమణి (మూర్ధ్ని) వద్ద చీమ నడక తాకినట్లైన స్పర్శ అనుభవమవుతుంది; అలాగే సరిగ్గా ఉచ్చరించిన ఓంకారం పైకి ఎగసి శిరోభాగంలోనే వెలువడుతుంది—ఇది ప్రాణం పతి శివుని వైపు ఊర్ధ్వగతిని సూచిస్తుంది।

Verse 49

तथौंकारमयो योगी त्व् अक्षरी त्वक्षरी भवेत् प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्मलक्षणमुच्यते

ఇలా ప్రణవమయుడైన యోగి అక్షరరూపుడై అక్షరంలో స్థిరపడతాడు. ప్రణవమే ధనుస్సు, ఆత్మనే బాణము—ఇదే బ్రహ్మలక్షణమని చెప్పబడింది।

Verse 50

अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत् तन्मयो भवेत् ओमित्येकाक्षरं ह्येतद् गुहायां निहितं पदम्

అప్ర‌మత్తంగా బాణంలా (అంతఃసత్యాన్ని) ఛేదించాలి; అప్పుడు అతడు తద్రూపుడవుతాడు. ఎందుకంటే ‘ఓం’ అనే ఈ ఏకాక్షర పదం హృదయగుహలో నిహితమైన గూఢస్థితి।

Verse 51

ओमित्येतत्त्रयो लोकास् त्रयो वेदास्त्रयो ऽग्नयः विष्णुक्रमास्त्रयस्त्वेते ऋक्सामानि यजूंषि च

‘ఓం’—ఈ ఏకాక్షరంలోనే మూడు లోకాలు, మూడు వేదాలు, మూడు అగ్నులు సమాహితమై ఉన్నాయి. విష్ణువు యొక్క మూడు క్రమాలు—ఋక్, సామ, యజుః—కూడా ఇందులోనే ఏకమై ఉన్నాయి; శైవసిద్ధాంతంలో ఇది పతి శివుని పరమ లింగచిహ్నం, సమస్త వైదిక త్రయాలను ఏకీకరిస్తుంది।

Verse 52

मात्रा चार्धं च तिस्रस्तु विज्ञेयाः परमार्थतः तत्प्रयुक्तस्तु यो योगी तस्य सालोक्यमाप्नुयात्

పరమార్థంగా మూడు మాత్రలు మరియు అర్ధమాత్రను యథార్థంగా తెలుసుకోవాలి. ఆ మితమైన జప-ఉచ్చారణను సమ్యకంగా ప్రయోగించే యోగి, పాశబద్ధ పశువును పాశం నుండి విమోచించే పతి శివుని సాలోక్యాన్ని పొందుతాడు।

Verse 53

अकारो ह्यक्षरो ज्ञेय उकारः सहितः स्मृतः मकारसहितौंकारस् त्रिमात्र इति संज्ञितः

‘అ’ అక్షరాన్ని మూలాక్షరంగా తెలుసుకొనుము; దానితో ‘ఉ’ సంయుక్తమని స్మృతిలో చెప్పబడింది. ‘మ’ చేరితే ‘ఓం’ ఉద్భవిస్తుంది; అందుకే అది త్రిమాత్రమని పిలువబడుతుంది.

Verse 54

अकारस् त्वेष भूर्लोक उकारो भुव उच्यते सव्यञ्जनो मकारस्तु स्वर्लोक इति गीयते

‘అ’ భూర్లోకమని గీయబడింది; ‘ఉ’ భువర్లోకమని చెప్పబడుతుంది. నాదవ్యంజనంతో కూడిన ‘మ’ స్వర్లోకమని పాడబడుతుంది.

Verse 55

ओङ्कारस्तु त्रयो लोकाः शिरस्तस्य त्रिविष्टपम् भुवनाङ्गं च तत्सर्वं ब्राह्मं तत्पदमुच्यते

ఓంకారమే త్రిలోకాలు; దాని శిరస్సు త్రివిష్టపం (స్వర్గం). సమస్త భువనాలు దాని అవయవాలు; అదే బ్రహ్మస్థితి, ప్రభువు యొక్క పరమ పదమని చెప్పబడుతుంది.

Verse 56

मात्रापादो रुद्रलोको ह्य् अमात्रं तु शिवं पदम् एवं ज्ञानविशेषेण तत्पदं समुपास्यते

మాత్రలతో కూడిన పాదం రుద్రలోకం; కానీ శివుని పరమపదం అమాత్రం—మాపుకు, ఉచ్చారణకు అతీతం. ఇట్లా విశేష జ్ఞానవివేకంతో ఆ పదాన్ని ఉపాసించాలి.

Verse 57

तस्माद्ध्यानरतिर्नित्यम् अमात्रं हि तदक्षरम् उपास्यं हि प्रयत्नेन शाश्वतं सुखमिच्छता

కాబట్టి నిత్యం ధ్యానంలో ఆనందించుము; ఎందుకంటే ఆ అక్షరం అమాత్రం—అవిభాజ్యం. శాశ్వత సుఖాన్ని కోరువాడు ప్రయత్నంతో దానిని ఉపాసించవలెను.

Verse 58

ह्रस्वा तु प्रथमा मात्रा ततो दीर्घा त्वनन्तरम् ततः प्लुतवती चैव तृतीया चोपदिश्यते

హ్రస్వ మాత్ర మొదటిదిగా చెప్పబడింది; దాని తరువాత దీర్ఘ మాత్ర. ఆపై ప్లుత (అతిదీర్ఘ) మాత్ర మూడవదిగా ఉపదేశించబడుతుంది.

Verse 59

एतास्तु मात्रा विज्ञेया यथावदनुपूर्वशः यावदेव तु शक्यन्ते धार्यन्ते तावदेव हि

ఈ మాత్రలను యథావిధిగా క్రమానుసారంగా తెలుసుకోవాలి. నిజంగా ఎంతవరకు సాధ్యమో అంతవరకే సాధనను నిలుపుకోవాలి—అంతే.

Verse 60

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिं ध्यायन्नात्मनि यः सदा अर्धं तन्मात्रम् अपि चेच् छृणु यत् फलमाप्नुयात्

ఎవడు ఎల్లప్పుడూ ఇంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ధిని ఆత్మలో ధ్యానంతో లీనమయ్యేలా చేస్తాడో—విను, అతడు ఆ మాత్రలో సగం మాత్రమే చేసినా ఏ ఫలాన్ని పొందుతాడో.

Verse 61

मासे मासे ऽश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः तेन यत्प्राप्यते पुण्यं मात्रया तदवाप्नुयात्

ఎవడు వంద సంవత్సరాలు ప్రతి నెల అశ్వమేధ యాగం చేస్తాడో, దానివల్ల పొందే పుణ్యం—ఈ సాధన యొక్క ఒక మాత్రతోనే అదే పుణ్యం లభిస్తుంది.

Verse 62

न तथा तपसोग्रेण न यज्ञैर्भूरिदक्षिणैः यत्फलं प्राप्यते सम्यङ् मात्रया तदवाप्नुयात्

సమ్యక్‌గా నియత మాత్రతో పొందే ఫలం, ఉగ్ర తపస్సుతో గానీ, విస్తార దక్షిణలతో కూడిన యజ్ఞాలతో గానీ అంతగా లభించదు; ఆ సరైన మాత్రతోనే అదే ఫలం లభిస్తుంది.

Verse 63

तत्र चैषा तु या मात्रा प्लुता नामोपदिश्यते एषा एव भवेत्कार्या गृहस्थानां तु योगिनाम्

ఇక్కడ ‘ప్లుత’ (దీర్ఘోచ్చారణ) అని ఉపదేశించిన మాత్రనే గృహస్థ యోగులు ఆచరించవలెను; నియమిత దీర్ఘ జపముచే మనస్సు పశుభావం విడిచి పతి శ్రీశివునందు స్థిరమగును।

Verse 64

एषां चैव विशेषेण ऐश्वर्ये ह्यष्टलक्षणे अणिमाद्ये तु विज्ञेया तस्माद्युञ्जीत तां द्विजाः

ఇవాటిలో విశేషంగా ఐశ్వర్యానికి అష్టలక్షణాలు—అణిమా మొదలైనవి—తెలుసుకొనవలెను; కనుక, ఓ ద్విజులారా, ఆ యోగనియమమునకు యుక్తులగుడి, అది పతి అధీన యోగముచే ప్రాభవమార్గమునకు నడిపించును।

Verse 65

एवं हि योगसंयुक्तः शुचिर् दान्तो जितेन्द्रियः आत्मानं विद्यते यस्तु स सर्वं विन्दते द्विजाः

ఇలా యోగసంయుక్తుడై శుచిగా, దాంతుడై, ఇంద్రియజయుడై యెవడు ఆత్మను యథార్థంగా ఎరుగునో, వాడు సమస్తమును పొందును, ఓ ద్విజులారా; ఆత్మవిద్యచే పాశము తొలగి పశువు పతి శ్రీశివుని చేరును।

Verse 66

तस्मात्पाशुपतैर्योगैर् आत्मानं चिन्तयेद्बुधः आत्मानं जानते ये तु शुचयस्ते न संशयः

కాబట్టి బుద్ధిమంతుడు పాశుపత యోగశాసనములచే ఆత్మను ధ్యానించవలెను; యెవరు ఆత్మను యథార్థంగా ఎరుగుదురో వారు నిస్సందేహంగా శుచులగుదురు।

Verse 67

ऋचो यजूंषि सामानि वेदोपनिषदस् तथा योगज्ञानादवाप्नोति ब्राह्मणो ऽध्यात्मचिन्तकः

అధ్యాత్మచింతకుడైన బ్రాహ్మణుడు యోగజ్ఞానముచే ఋగ్, యజుః, సామ వేదములును ఉపనిషత్తుల సారమును పొందును; పాశమును అతిక్రమించి పరమ పతి శ్రీశివుని సమీపించును।

Verse 68

सर्वदेवमयो भूत्वा अभूतः स तु जायते योनिसंक्रमणं त्यक्त्वा याति वै शाश्वतं पदम्

అతడు సర్వదేవమయుడై ఉన్నప్పటికీ స్వయంగా అభూతుడే; నిజానుభూతిలో అతడే ‘జన్మించినవాడు’ అని చెప్పబడతాడు. యోనిసంచరణాన్ని విడిచి, అతడు నిశ్చయంగా శాశ్వత పదం—పతి పరమేశ్వరుడైన శివుని అవినాశి ధామం—ను చేరుతాడు.

Verse 69

यथा वृक्षात् फलं पक्वं पवनेन समीरितम् नमस्कारेण रुद्रस्य तथा पापं प्रणश्यति

చెట్టు నుండి పండిన ఫలం గాలివీచికతో ఊడిపడినట్లే, రుద్రునికి నమస్కారం చేయగానే పాపం నశిస్తుంది.

Verse 70

यत्र रुद्रनमस्कारः सर्वकर्मफलो ध्रुवः अन्यदेवनमस्कारान् न तत्फलमवाप्नुयात्

ఎక్కడ రుద్రనమస్కారం చేయబడుతుందో అక్కడ సమస్త కర్మఫలము నిశ్చయంగా లభిస్తుంది. ఇతర దేవతలకు మాత్రమే నమస్కరించితే ఆ ఫలం లభించదు.

Verse 71

तस्मात्त्रिःप्रवणं योगी उपासीत महेश्वरम् दशविस्तारकं ब्रह्म तथा च ब्रह्मविस्तरैः

అందువల్ల యోగి త్రివార ప్రణవం (ఓం) జపిస్తూ మహేశ్వరుని ఉపాసించాలి. బ్రహ్మాన్ని దశవిస్తారంగా, అలాగే బ్రహ్మ యొక్క వివిధ విస్తారాలుగా ధ్యానించాలి—ఆ విస్తారాల అంతరార్థంగా ఒకే పతి, పరమేశ్వర శివుని అంతఃసత్యంగా గ్రహించాలి.

Verse 72

एवं ध्यानसमायुक्तः स्वदेहं यः परित्यजेत् स याति शिवसायुज्यं समुद्धृत्य कुलत्रयम्

ఇలా ధ్యానంలో సమ్యక్ లీనుడై తన దేహాన్ని విడిచినవాడు, కులత్రయాన్ని ఉద్ధరించి శివసాయుజ్యం—పతి పరమేశ్వర శివునితో ఏకత్వం—ను పొందుతాడు.

Verse 73

अथवारिष्टमालोक्य मरणे समुपस्थिते अविमुक्तेश्वरं गत्वा वाराणस्यां तु शोधनम्

అపశకునాలను చూచి మరణం సమీపమని తెలిసినప్పుడు, అవిముక్తేశ్వరుని ఆశ్రయించి వారాణసికి వెళ్లాలి; అక్కడ నిశ్చయంగా (జీవునకు) శుద్ధి కలుగుతుంది।

Verse 74

येन केनापि वा देहं संत्यजेन् मुच्यते नरः श्रीपर्वते वा विप्रेन्द्राः संत्यजेत्स्वतनुं नरः

ఏ విధంగా అయినా మనిషి దేహాన్ని విడిచినప్పుడు అతడు విముక్తి పొందుతాడు. ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులారా, శ్రీపర్వతంలో తన దేహాన్ని త్యజిస్తే అతడు మోక్షాన్ని పొందుతాడు।

Verse 75

स याति शिवसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा अविमुक्तं परं क्षेत्रं जन्तूनां मुक्तिदं सदा

అతడు శివసాయుజ్యాన్ని పొందుతాడు; ఇందులో సందేహానికి చోటు లేదు. అవిముక్తమే పరమ క్షేత్రం, అది జీవులకు సదా ముక్తిని ప్రసాదిస్తుంది।

Verse 76

सेवेत सततं धीमान् विशेषान्मरणान्तिके

బుద్ధిమంతుడు సదా సేవా-భక్తిని ఆచరించాలి, ముఖ్యంగా మరణ సమీపంలో।