Adhyaya 33: The Origin of Rudra, the Disruption of Dakṣa’s Sacrifice, and the Establishment of Paśupati

Verse 1

श्रीवराह उवाच । अथापरां रुद्रसम्भूतिमाद्यां शृणुष्व राजन्निति सोऽभ्युवाच । महातपाः प्रीतितो धर्म्मदक्षः क्षमास्त्रधारी ऋषिरुग्रतेजाः ॥ ३३.१ ॥

श्रीवराह उवाच—राजन्, अथ रुद्रसम्भूतिमाद्यां शृणुष्व इति स उवाच। महातपाः प्रीतिमान् धर्मदक्षः क्षमास्त्रधारी ऋषिरुग्रतेजाः (आसीत्)।

Verse 2

जातः प्रजानां पतिरुग्रतेजा ज्ञानं परं तत्त्वभावं विदित्वा । सृष्टिं सिसृक्षुः क्षुभितोऽतिकोपाद् वृद्धिकाले जगतः प्रकामम् ॥ ३३.२ ॥

स जातः प्रजानां पतिरुग्रतेजाः परं ज्ञानं तत्त्वभावं च विदित्वा । सृष्टिं सिसृक्षुः क्षुभितोऽतिकोपाद् वृद्धिकाले जगतः प्रकामम् ॥

Verse 3

तपस्यतोऽतः स्थिरकीर्तिः पुराणो रजस्तमोद्ध्वस्तगतिर्बभूव । वरो वरेण्यो वरदः प्रतापी कृष्णारुणः पुरुषः पिङ्गनेत्रः ॥ ३३.३ ॥

तपस्यतः स्थिरकीर्तिः पुराणो रजस्तमोद्ध्वस्तगतिर्बभूव । वरो वरेण्यो वरदो प्रतापी कृष्णारुणः पुरुषः पिङ्गनेत्रः ॥

Verse 4

रुदन्नुक्तो ब्रह्मणा मा रुद त्वं रुद्रस्ततोऽसावभवत् पुराणः । नयस्र्व सृष्टिं विततस्वरूपां भवान् समर्थोऽसि महानुभाव ॥ ३३.४ ॥

ब्रह्मणा ‘मा रुद’ इत्युक्तो रुद्रस्ततोऽसावभवत् पुराणः । नयस्व सृष्टिं विततस्वरूपां भवान् समर्थोऽसि महानुभाव ॥

Verse 5

इत्युक्तमात्रः सलिले ममज्जमग्ने ससर्जात्मभवाय दक्षः । कस्थे तदा देववरे वितेनुः सृष्टिं तु ते मानसाः ब्रह्मजाताः ॥ ३३.५ ॥

इत्युक्तमात्रः सलिले ममज्ज मग्नः ससर्जात्मभवाय दक्षः । तदा देववरेण ते मानसाः ब्रह्मजाताः सृष्टिं वितेनुः ॥

Verse 6

तस्यां तटायां तु सुराधिपे तु पैतामहं यज्ञवरं प्रकामम् । मग्नः पुरा यत्सलिले स रुद्रः उत्सृज्य विश्वं तु सुरान् सिसृक्षुः ॥ ३३.६ ॥

तस्यां तटाकायां सुराधिपसन्निधौ पैतामहं यज्ञवरं प्रकामम् । यत्सलिले पुरा मग्नः स रुद्रः विश्वमुत्सृज्य सुरान् सिसृक्षुः ॥

Verse 7

सुस्राव यज्ञं सुरसिद्धयक्षानुपागतान् क्रोधवशं जगाम । मन्युं प्रदीप्तं परिभाव्य केन सृष्टं जगन्मां व्यतिरिच्य मोहात् ॥ ३३.७ ॥

सुस्राव यज्ञः; सुरसिद्धयक्षाः समुपागताः। तथापि क्रोधवशं जगाम। प्रदीप्तं मन्युं परिभाव्य—केन मोहात् सृष्टं जगन्मां व्यतिरिच्य?

Verse 8

हा हेति शोक्ते ज्वलनार्चिषस्तु तत्राभवन् क्षुद्रपिशाचसङ्घा । वेतालभूतानि च योगिसङ्घाः ॥ ३३.८ ॥

‘हा हेति’ शोक्ते ज्वलनार्चिषस्तत्राभवन् क्षुद्रपिशाचसङ्घाः। वेतालभूतानि च, योगिसङ्घाश्च।

Verse 9

घनं यदा तैर् विततं वियच्च भूमिश्च सर्वाश्च दिशश्च लोकाः । तदा स सर्वज्ञतया चकार धनुश्चतुर्विंशतिहस्तमात्रम् ॥ ३३.९ ॥

घनं यदा तैर्विततं वियच्च भूमिश्च सर्वा दिशश्च लोकाः। तदा स सर्वज्ञतया चकार धनुश्चतुर्विंशतिहस्तमात्रम्।

Verse 10

गुणं त्रिवृत्तं च चकार रोषादादत्त दिव्ये च धनुर्गुणं च । ततश्च पूष्णो दशनानविध्यद्भगस्य नेत्रे वृषणौ क्रतोश्च ॥ ३३.१० ॥

गुणं त्रिवृत्तं च चकार रोषादादत्त दिव्ये च धनुर्गुणं च। ततश्च पूष्णो दशनानविध्यद्भगस्य नेत्रे वृषणौ क्रतोश्च।

Verse 11

स विद्धबीजो व्यपयात्क्रतुश्च मार्गं वायुर्धारधन् यज्ञवाटात् । देवाश्च सर्वे पशुपतिमुपेयुर्जग्मुश्च सर्वे प्रणतिं भवस्य ॥ ३३.११ ॥

स विद्धबीजो व्यपयात्क्रतुश्च; मार्गं वायुर्धारधन् यज्ञवाटात्। देवाश्च सर्वे पशुपतिमुपेयुः, जग्मुश्च सर्वे प्रणतिं भवस्य।

Verse 12

आगम्य तत्रैव पितामहस्तु भवम् प्रतीतः सम्परिष्वज्य देवान् । भक्त्योपेतान् वीक्षयद् देवदेवान् विज्ञानमन्तः कुरु वीरबाहो ॥ ३३.१२ ॥

आगत्य तत्रैव पितामहः भवम् अभिज्ञाय देवान् सम्परिष्वज्य । भक्त्योपेतान् देवदेवं निरीक्ष्य उवाच— “वीरबाहो, स्वान्तः विज्ञानं कुरु” ॥

Verse 13

रुद्र उवाच । सृष्टः पूर्वं भवताऽहं न चेमे कस्मान्न भागं परिकल्पयन्ति । यज्ञोद्भवं तेन रुषा मयेमे हृतज्ञानाः विकृताः देवदेव ॥ ३३.१३ ॥

रुद्र उवाच— “भवता पूर्वं सृष्टोऽहं; किमर्थं चेमे मम भागं न परिकल्पयन्ति? यज्ञोद्भवेन तेन रुषा मया एते हृतज्ञानाः विकृताः, हे देवदेव।” ॥

Verse 14

ब्रह्मा उवाच । देवाḥ शम्भुं स्तुतिभिर्ज्ञानहेतोः यजध्वमुच्चैरसुराश्च सर्वे । येन रुद्रो भगवांस्तोṣमेति सर्वज्ञता तोṣमात्रस्य च स्यात् ॥ ३३.१४ ॥

ब्रह्मा उवाच— “देवा असुराश्च सर्वे शम्भुं ज्ञानहेतोः उच्चैः स्तुतिभिर्यजध्वम्। येन भगवन् रुद्रः तोषमेति, तस्य तोषमात्रेण सर्वज्ञता स्यात्।” ॥

Verse 15

इत्युक्तास्तेन ते देवाः स्तुतिं चक्रुर्महात्मनः ॥ ३३.१५ ॥

इत्युक्तास्तेन ते देवाः तस्य महात्मनः स्तुतिं चक्रुः ॥

Verse 16

देवा ऊचुः । नमो देवातिदेवाय त्रिनेत्राय महात्मने । रक्तपिङ्गलनेत्राय जटामुकुटधारिणे ॥ ३३.१६ ॥

देवा ऊचुः— “नमो देवातिदेवाय त्रिनेत्राय महात्मने। रक्तपिङ्गलनेत्राय जटामुकुटधारिणे” ॥

Verse 17

भूतवेतालजुष्टाय महाभोगोपवीतिने । भीमाट्टहासवक्त्राय कपर्दिन् स्थाणवे नमः ॥ ३३.१७ ॥

स्थाणवे शिवाय नमः—भूतवेतालसेविताय, महाभोगोपवीतिने, भीमाट्टहासवक्त्राय, कपर्दिने नमः॥

Verse 18

पूष्णो दन्तविनाशाय भगनेत्रहने नमः । भविष्यवृषचिह्नाय महाभूतपते नमः ॥ ३३.१८ ॥

पूष्णो दन्तविनाशकर्त्रे नमः, भगनेत्रहन्त्रे नमः। वृषचिह्नाय, महाभूतपते नमः॥

Verse 19

भविष्यत्रिपुरान्ताय तथान्धकविनाशिने । कैलासवरवासाय करिकृत्तिनिवासिने ॥ ३३.१९ ॥

भविष्यत्रिपुरान्तकाय नमः, तथान्धकविनाशिने नमः। कैलासवरवासाय, करिकृत्तिनिवासिने नमः॥

Verse 20

विकरालोर्ध्वकेशाय भैरवाय नमो नमः । अग्निज्वालाकरालाय शशिमौलिकृते नमः ॥ ३३.२० ॥

विकरालोर्ध्वकेशाय भैरवाय नमो नमः। अग्निज्वालाकरालाय, शशिमौलिकृते नमः॥

Verse 21

भविष्यकृतकापालिव्रताय परमेष्ठिने । तथा दारुवनध्वंसकारिणे तिग्मशूलिने ॥ ३३.२१ ॥

भविष्यकृतकापालिव्रताय परमेष्ठिने नमः। दारुवनध्वंसकारिणे, तिग्मशूलिने नमः॥

Verse 22

क्रीतकङ्कणभोगेन्द्र नीलकण्ठ त्रिशूलिने । प्रचण्डदण्डहस्ताय वडवाग्निमुखाय च ॥ ३३.२२ ॥

क्रीतकङ्कणभूषिताय, भोगेन्द्रालङ्कृताय, नीलकण्ठाय, त्रिशूलिने, प्रचण्डदण्डहस्ताय, वडवाग्निमुखाय च नमः।

Verse 23

वेदान्तवेद्याय नमो यज्ञमूर्ते नमो नमः । दक्षयज्ञविनाशाय जगद्भयकराय च ॥ ३३.२३ ॥

वेदान्तवेद्याय नमः, यज्ञमूर्तये नमो नमः। दक्षयज्ञविनाशाय, जगद्भयकराय च नमः।

Verse 24

विश्वेश्वराय देवाय शिवशम्भुभवाय च । कपर्दिने करालाय महादेवाय ते नमः ॥ ३३.२४ ॥

विश्वेश्वराय देवाय, शिवशम्भुभवाय च। कपर्दिने करालाय, महादेवाय ते नमः।

Verse 25

एवं देवैः स्तुतः शम्भुरुग्रधन्वा सनातनः । उवाच देवदेवोऽहं यत्करोमि तदुच्यताम् ॥ ३३.२५ ॥

एवं देवैः स्तुतः शम्भुः उग्रधन्वा सनातनः। उवाच—देवदेवोऽहं; यत्करोमि तदुच्यताम्।

Verse 26

देवा ऊचुः । वेदशास्त्राणि विज्ञानं देहि नो भव माचिरम् । यज्ञं सरहस्यं नो यदि तुष्टोऽसि नः प्रभो ॥ ३३.२६ ॥

देवा ऊचुः—वेदशास्त्राणि विज्ञानं देहि नो, भव मा चिरम्। यज्ञं सरहस्यं नो, यदि तुष्टोऽसि नः प्रभो।

Verse 27

महादेव उवाच । भवन्तः पशवः सर्वे भवन्तु सहिताः इति । अहं पतिर् वो भवतां ततो मोक्षम् अवाप्स्यथ । तथेति देवास् तं प्राहुस् ततः पशुपतिर् भवत ॥ ३३.२७ ॥

महादेव उवाच— “भवन्तः सर्वे पशवो भूत्वा सहिताः स्याथ। अहं वः पतिः भविष्यामि; ततः मोक्षम् अवाप्स्यथ।” देवाः तम् ऊचुः— “तथेति”; ततः स पशुपतिरभवत्।

Verse 28

ब्रह्मा पशुपतिं प्राह प्रसन्नेनान्तरात्मना । चतुर्दशी ते देवेश तिथिरस्तु न संशयः ॥ ३३.२८ ॥

ब्रह्मा प्रसन्नेनान्तरात्मना पशुपतिं प्राह— “देवेश, चतुर्दशी तव तिथिर्भवतु; न संशयः।”

Verse 29

तस्यां तिथौ भवन्तं ये यजन्ते श्रद्धयान्विताः । उपोष्य पश्चाद्भुञ्जीयाद्गोधूमान्नेन वै द्विजान् ॥ तस्य त्वं तुष्टिमापन्नो नय स्थानमनुत्तमम् ॥ ३३.२९ ॥

तस्यां तिथौ ये भवन्तं श्रद्धयान्विताः यजन्ते, ते उपोष्य पश्चाद् गोधूमान्नेन द्विजान् भोजयेयुः। तेन त्वं तुष्टिमापन्नः तं जनं स्थानमनुत्तमं नय।

Verse 30

एवमुक्तस्तदा रुद्रो ब्रह्मणाऽव्यक्तजन्मना । दन्तान् नेत्रे फले प्रादाद्भगपूष्णोः क्रतोरपि । परिज्ञानं च सकलं स प्रादाच्च सुरेष्वपि ॥ ३३.३० ॥

एवमुक्तो रुद्रो ब्रह्मणा अव्यक्तजन्मना तदा भगपूष्णोः क्रतोश्च दन्तान् नेत्रे च क्रियाफलं च प्रादात्; सुरेष्वपि स सर्वं परिज्ञानं प्रादात्।

Verse 31

एवं रुद्रस्य सम्भूतिः सम्भूता ब्रह्मणः पुरा । अनेनैव प्रयोगेन देवानां पतिरुच्यते ॥ ३३.३१ ॥

एवं पुरा ब्रह्मणः रुद्रस्य सम्भूतिः सम्भूता; अनेनैव प्रयोगेन स देवानां पतिरिति उच्यते।

Verse 32

यश्चैनं शृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकमवाप्नुयात् ॥ ३३.३२ ॥

यः च एनं नित्यं प्रातरुत्थाय शृणुयात् मानवः । स सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकम् अवाप्नुयात् ॥

Verse 33

॥ इति श्रीवराहपुराणे भगवच्छास्त्रे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥

इति श्रीवराहपुराणे भगवच्छास्त्रे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः ॥ ३३ ॥

Verse 34

॥ इति श्रीवराहपुराणे भगवच्छास्त्रे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥