Adhyaya 33: The Origin of Rudra, the Disruption of Dakṣa’s Sacrifice, and the Establishment of Paśupati
Rudrasaṃbhūtiḥ, Dakṣayajñavighnaḥ, Paśupatitvapratiṣṭhā ca
Mythic-Theology (Cosmogony and Ritual Etiology)
अस्मिन्नध्याये वराहः पृथिवीं प्रति रुद्रस्य आद्यसम्भवम् आख्यायति। तपोबलसमन्वितः सत्त्वविशेषः प्रादुरभवत्; ब्रह्मणा ‘मा रुदः’ इति निषिद्धत्वात् स रुद्र इति प्रसिद्धिम् अगमत्। सृष्टौ यज्ञव्यवस्थायां च स्वभागवर्जितत्वेन रुद्रः क्रुद्धः सन् भीषणान् गणान् ससर्ज, धनुरादाय पूष्णो भगस्य क्रतोश्च यज्ञाङ्गानां विघातं चकार। ततः देवाः स्तुतिभिः प्रसाद्य वेदविद्यां यज्ञस्य रहस्यं च याचन्ते; रुद्रः पशुपतिरिति प्रतिष्ठाप्यते। चतुर्दश्यां उपवासपूर्वकं पूजनं, उपवासान्ते गोधूमान्नेन द्विजभोजनं च विधीयते—एवं नियतयागेन लोकपृथिव्योः सम्यगवस्था पुनः स्थाप्यते।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 33
Verse 1
श्रीवराह उवाच । अथापरां रुद्रसम्भूतिमाद्यां शृणुष्व राजन्निति सोऽभ्युवाच । महातपाः प्रीतितो धर्म्मदक्षः क्षमास्त्रधारी ऋषिरुग्रतेजाः ॥ ३३.१ ॥
श्रीवराह उवाच—राजन्, अथ रुद्रसम्भूतिमाद्यां शृणुष्व इति स उवाच। महातपाः प्रीतिमान् धर्मदक्षः क्षमास्त्रधारी ऋषिरुग्रतेजाः (आसीत्)।
Verse 2
जातः प्रजानां पतिरुग्रतेजा ज्ञानं परं तत्त्वभावं विदित्वा । सृष्टिं सिसृक्षुः क्षुभितोऽतिकोपाद् वृद्धिकाले जगतः प्रकामम् ॥ ३३.२ ॥
स जातः प्रजानां पतिरुग्रतेजाः परं ज्ञानं तत्त्वभावं च विदित्वा । सृष्टिं सिसृक्षुः क्षुभितोऽतिकोपाद् वृद्धिकाले जगतः प्रकामम् ॥
Verse 3
तपस्यतोऽतः स्थिरकीर्तिः पुराणो रजस्तमोद्ध्वस्तगतिर्बभूव । वरो वरेण्यो वरदः प्रतापी कृष्णारुणः पुरुषः पिङ्गनेत्रः ॥ ३३.३ ॥
तपस्यतः स्थिरकीर्तिः पुराणो रजस्तमोद्ध्वस्तगतिर्बभूव । वरो वरेण्यो वरदो प्रतापी कृष्णारुणः पुरुषः पिङ्गनेत्रः ॥
Verse 4
रुदन्नुक्तो ब्रह्मणा मा रुद त्वं रुद्रस्ततोऽसावभवत् पुराणः । नयस्र्व सृष्टिं विततस्वरूपां भवान् समर्थोऽसि महानुभाव ॥ ३३.४ ॥
ब्रह्मणा ‘मा रुद’ इत्युक्तो रुद्रस्ततोऽसावभवत् पुराणः । नयस्व सृष्टिं विततस्वरूपां भवान् समर्थोऽसि महानुभाव ॥
Verse 5
इत्युक्तमात्रः सलिले ममज्जमग्ने ससर्जात्मभवाय दक्षः । कस्थे तदा देववरे वितेनुः सृष्टिं तु ते मानसाः ब्रह्मजाताः ॥ ३३.५ ॥
इत्युक्तमात्रः सलिले ममज्ज मग्नः ससर्जात्मभवाय दक्षः । तदा देववरेण ते मानसाः ब्रह्मजाताः सृष्टिं वितेनुः ॥
Verse 6
तस्यां तटायां तु सुराधिपे तु पैतामहं यज्ञवरं प्रकामम् । मग्नः पुरा यत्सलिले स रुद्रः उत्सृज्य विश्वं तु सुरान् सिसृक्षुः ॥ ३३.६ ॥
तस्यां तटाकायां सुराधिपसन्निधौ पैतामहं यज्ञवरं प्रकामम् । यत्सलिले पुरा मग्नः स रुद्रः विश्वमुत्सृज्य सुरान् सिसृक्षुः ॥
Verse 7
सुस्राव यज्ञं सुरसिद्धयक्षानुपागतान् क्रोधवशं जगाम । मन्युं प्रदीप्तं परिभाव्य केन सृष्टं जगन्मां व्यतिरिच्य मोहात् ॥ ३३.७ ॥
सुस्राव यज्ञः; सुरसिद्धयक्षाः समुपागताः। तथापि क्रोधवशं जगाम। प्रदीप्तं मन्युं परिभाव्य—केन मोहात् सृष्टं जगन्मां व्यतिरिच्य?
Verse 8
हा हेति शोक्ते ज्वलनार्चिषस्तु तत्राभवन् क्षुद्रपिशाचसङ्घा । वेतालभूतानि च योगिसङ्घाः ॥ ३३.८ ॥
‘हा हेति’ शोक्ते ज्वलनार्चिषस्तत्राभवन् क्षुद्रपिशाचसङ्घाः। वेतालभूतानि च, योगिसङ्घाश्च।
Verse 9
घनं यदा तैर् विततं वियच्च भूमिश्च सर्वाश्च दिशश्च लोकाः । तदा स सर्वज्ञतया चकार धनुश्चतुर्विंशतिहस्तमात्रम् ॥ ३३.९ ॥
घनं यदा तैर्विततं वियच्च भूमिश्च सर्वा दिशश्च लोकाः। तदा स सर्वज्ञतया चकार धनुश्चतुर्विंशतिहस्तमात्रम्।
Verse 10
गुणं त्रिवृत्तं च चकार रोषादादत्त दिव्ये च धनुर्गुणं च । ततश्च पूष्णो दशनानविध्यद्भगस्य नेत्रे वृषणौ क्रतोश्च ॥ ३३.१० ॥
गुणं त्रिवृत्तं च चकार रोषादादत्त दिव्ये च धनुर्गुणं च। ततश्च पूष्णो दशनानविध्यद्भगस्य नेत्रे वृषणौ क्रतोश्च।
Verse 11
स विद्धबीजो व्यपयात्क्रतुश्च मार्गं वायुर्धारधन् यज्ञवाटात् । देवाश्च सर्वे पशुपतिमुपेयुर्जग्मुश्च सर्वे प्रणतिं भवस्य ॥ ३३.११ ॥
स विद्धबीजो व्यपयात्क्रतुश्च; मार्गं वायुर्धारधन् यज्ञवाटात्। देवाश्च सर्वे पशुपतिमुपेयुः, जग्मुश्च सर्वे प्रणतिं भवस्य।
Verse 12
आगम्य तत्रैव पितामहस्तु भवम् प्रतीतः सम्परिष्वज्य देवान् । भक्त्योपेतान् वीक्षयद् देवदेवान् विज्ञानमन्तः कुरु वीरबाहो ॥ ३३.१२ ॥
आगत्य तत्रैव पितामहः भवम् अभिज्ञाय देवान् सम्परिष्वज्य । भक्त्योपेतान् देवदेवं निरीक्ष्य उवाच— “वीरबाहो, स्वान्तः विज्ञानं कुरु” ॥
Verse 13
रुद्र उवाच । सृष्टः पूर्वं भवताऽहं न चेमे कस्मान्न भागं परिकल्पयन्ति । यज्ञोद्भवं तेन रुषा मयेमे हृतज्ञानाः विकृताः देवदेव ॥ ३३.१३ ॥
रुद्र उवाच— “भवता पूर्वं सृष्टोऽहं; किमर्थं चेमे मम भागं न परिकल्पयन्ति? यज्ञोद्भवेन तेन रुषा मया एते हृतज्ञानाः विकृताः, हे देवदेव।” ॥
Verse 14
ब्रह्मा उवाच । देवाḥ शम्भुं स्तुतिभिर्ज्ञानहेतोः यजध्वमुच्चैरसुराश्च सर्वे । येन रुद्रो भगवांस्तोṣमेति सर्वज्ञता तोṣमात्रस्य च स्यात् ॥ ३३.१४ ॥
ब्रह्मा उवाच— “देवा असुराश्च सर्वे शम्भुं ज्ञानहेतोः उच्चैः स्तुतिभिर्यजध्वम्। येन भगवन् रुद्रः तोषमेति, तस्य तोषमात्रेण सर्वज्ञता स्यात्।” ॥
Verse 15
इत्युक्तास्तेन ते देवाः स्तुतिं चक्रुर्महात्मनः ॥ ३३.१५ ॥
इत्युक्तास्तेन ते देवाः तस्य महात्मनः स्तुतिं चक्रुः ॥
Verse 16
देवा ऊचुः । नमो देवातिदेवाय त्रिनेत्राय महात्मने । रक्तपिङ्गलनेत्राय जटामुकुटधारिणे ॥ ३३.१६ ॥
देवा ऊचुः— “नमो देवातिदेवाय त्रिनेत्राय महात्मने। रक्तपिङ्गलनेत्राय जटामुकुटधारिणे” ॥
Verse 17
भूतवेतालजुष्टाय महाभोगोपवीतिने । भीमाट्टहासवक्त्राय कपर्दिन् स्थाणवे नमः ॥ ३३.१७ ॥
स्थाणवे शिवाय नमः—भूतवेतालसेविताय, महाभोगोपवीतिने, भीमाट्टहासवक्त्राय, कपर्दिने नमः॥
Verse 18
पूष्णो दन्तविनाशाय भगनेत्रहने नमः । भविष्यवृषचिह्नाय महाभूतपते नमः ॥ ३३.१८ ॥
पूष्णो दन्तविनाशकर्त्रे नमः, भगनेत्रहन्त्रे नमः। वृषचिह्नाय, महाभूतपते नमः॥
Verse 19
भविष्यत्रिपुरान्ताय तथान्धकविनाशिने । कैलासवरवासाय करिकृत्तिनिवासिने ॥ ३३.१९ ॥
भविष्यत्रिपुरान्तकाय नमः, तथान्धकविनाशिने नमः। कैलासवरवासाय, करिकृत्तिनिवासिने नमः॥
Verse 20
विकरालोर्ध्वकेशाय भैरवाय नमो नमः । अग्निज्वालाकरालाय शशिमौलिकृते नमः ॥ ३३.२० ॥
विकरालोर्ध्वकेशाय भैरवाय नमो नमः। अग्निज्वालाकरालाय, शशिमौलिकृते नमः॥
Verse 21
भविष्यकृतकापालिव्रताय परमेष्ठिने । तथा दारुवनध्वंसकारिणे तिग्मशूलिने ॥ ३३.२१ ॥
भविष्यकृतकापालिव्रताय परमेष्ठिने नमः। दारुवनध्वंसकारिणे, तिग्मशूलिने नमः॥
Verse 22
क्रीतकङ्कणभोगेन्द्र नीलकण्ठ त्रिशूलिने । प्रचण्डदण्डहस्ताय वडवाग्निमुखाय च ॥ ३३.२२ ॥
क्रीतकङ्कणभूषिताय, भोगेन्द्रालङ्कृताय, नीलकण्ठाय, त्रिशूलिने, प्रचण्डदण्डहस्ताय, वडवाग्निमुखाय च नमः।
Verse 23
वेदान्तवेद्याय नमो यज्ञमूर्ते नमो नमः । दक्षयज्ञविनाशाय जगद्भयकराय च ॥ ३३.२३ ॥
वेदान्तवेद्याय नमः, यज्ञमूर्तये नमो नमः। दक्षयज्ञविनाशाय, जगद्भयकराय च नमः।
Verse 24
विश्वेश्वराय देवाय शिवशम्भुभवाय च । कपर्दिने करालाय महादेवाय ते नमः ॥ ३३.२४ ॥
विश्वेश्वराय देवाय, शिवशम्भुभवाय च। कपर्दिने करालाय, महादेवाय ते नमः।
Verse 25
एवं देवैः स्तुतः शम्भुरुग्रधन्वा सनातनः । उवाच देवदेवोऽहं यत्करोमि तदुच्यताम् ॥ ३३.२५ ॥
एवं देवैः स्तुतः शम्भुः उग्रधन्वा सनातनः। उवाच—देवदेवोऽहं; यत्करोमि तदुच्यताम्।
Verse 26
देवा ऊचुः । वेदशास्त्राणि विज्ञानं देहि नो भव माचिरम् । यज्ञं सरहस्यं नो यदि तुष्टोऽसि नः प्रभो ॥ ३३.२६ ॥
देवा ऊचुः—वेदशास्त्राणि विज्ञानं देहि नो, भव मा चिरम्। यज्ञं सरहस्यं नो, यदि तुष्टोऽसि नः प्रभो।
Verse 27
महादेव उवाच । भवन्तः पशवः सर्वे भवन्तु सहिताः इति । अहं पतिर् वो भवतां ततो मोक्षम् अवाप्स्यथ । तथेति देवास् तं प्राहुस् ततः पशुपतिर् भवत ॥ ३३.२७ ॥
महादेव उवाच— “भवन्तः सर्वे पशवो भूत्वा सहिताः स्याथ। अहं वः पतिः भविष्यामि; ततः मोक्षम् अवाप्स्यथ।” देवाः तम् ऊचुः— “तथेति”; ततः स पशुपतिरभवत्।
Verse 28
ब्रह्मा पशुपतिं प्राह प्रसन्नेनान्तरात्मना । चतुर्दशी ते देवेश तिथिरस्तु न संशयः ॥ ३३.२८ ॥
ब्रह्मा प्रसन्नेनान्तरात्मना पशुपतिं प्राह— “देवेश, चतुर्दशी तव तिथिर्भवतु; न संशयः।”
Verse 29
तस्यां तिथौ भवन्तं ये यजन्ते श्रद्धयान्विताः । उपोष्य पश्चाद्भुञ्जीयाद्गोधूमान्नेन वै द्विजान् ॥ तस्य त्वं तुष्टिमापन्नो नय स्थानमनुत्तमम् ॥ ३३.२९ ॥
तस्यां तिथौ ये भवन्तं श्रद्धयान्विताः यजन्ते, ते उपोष्य पश्चाद् गोधूमान्नेन द्विजान् भोजयेयुः। तेन त्वं तुष्टिमापन्नः तं जनं स्थानमनुत्तमं नय।
Verse 30
एवमुक्तस्तदा रुद्रो ब्रह्मणाऽव्यक्तजन्मना । दन्तान् नेत्रे फले प्रादाद्भगपूष्णोः क्रतोरपि । परिज्ञानं च सकलं स प्रादाच्च सुरेष्वपि ॥ ३३.३० ॥
एवमुक्तो रुद्रो ब्रह्मणा अव्यक्तजन्मना तदा भगपूष्णोः क्रतोश्च दन्तान् नेत्रे च क्रियाफलं च प्रादात्; सुरेष्वपि स सर्वं परिज्ञानं प्रादात्।
Verse 31
एवं रुद्रस्य सम्भूतिः सम्भूता ब्रह्मणः पुरा । अनेनैव प्रयोगेन देवानां पतिरुच्यते ॥ ३३.३१ ॥
एवं पुरा ब्रह्मणः रुद्रस्य सम्भूतिः सम्भूता; अनेनैव प्रयोगेन स देवानां पतिरिति उच्यते।
Verse 32
यश्चैनं शृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकमवाप्नुयात् ॥ ३३.३२ ॥
यः च एनं नित्यं प्रातरुत्थाय शृणुयात् मानवः । स सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकम् अवाप्नुयात् ॥
Verse 33
॥ इति श्रीवराहपुराणे भगवच्छास्त्रे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥
इति श्रीवराहपुराणे भगवच्छास्त्रे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः ॥ ३३ ॥
Verse 34
॥ इति श्रीवराहपुराणे भगवच्छास्त्रे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥
Inside Adhyaya 33
How it unfolds
- Where it opens
Varāha addresses Pṛthivī in a cosmological-ritual register, introducing Rudra’s primordial emergence from tapas and the etymology of his name through Brahmā’s injunction not to weep (rud-), situating Rudra within the architecture of creation and yajña-based order.
- Central event
Rudra, excluded from a rightful share in the sacrificial distribution, becomes wrathful; fearsome beings proliferate and the sacrificial arena is destabilized. Taking up the bow, Rudra strikes at key yajña-functionaries (Pūṣan, Bhaga, Kratu), dramatizing how ritual exclusion fractures cosmic governance.
- Climax resolution
The devas turn from resistance to reconciliation: they hymn Rudra, request Vedic knowledge and the ‘secret’ of sacrifice, and reintegrate him into the sacrificial economy. Rudra is affirmed as Bhava/Śambhu and established as Paśupati—lord and regulator of beings—thereby restoring order across directions and worlds through acknowledged sovereignty and shared ritual knowledge.
- Closing phalashruti
A tithi-bound observance is prescribed as the practical seal of reconciliation: on caturdaśī one worships Rudra/Bhava with fasting, then after the fast feeds dvijas with wheat-based food (godhūmānna). The implied fruit is pacification of Rudra, restoration of stability, and protection from fear/disorder generated by ritual imbalance.
Geographical context
No explicit terrestrial toponyms are provided in this adhyāya excerpt. The setting is primarily cosmological/ritual: salila (primordial waters), yajñavāṭa (sacrificial arena), and Kailāsa (as Rudra’s abode, referenced in stuti).
Tirtha focus
- Pilgrimage MeritNo specific terrestrial tīrtha-mahātmya is given in this excerpt; merit is framed primarily through correct observance (vrata, stuti, feeding of dvijas) that restores yajñic and cosmic equilibrium.
Ritual instructions
- Primary RitualCaturdaśī-vrata for Bhava/Rudra (upavāsa with post-fast dvija-bhojana of wheat food)
- BenefitPacification and satisfaction of Rudra; reintegration into yajña; mitigation of fearsome disorder; stabilization of cosmic/terrestrial balance through disciplined timing, restraint, and charitable feeding.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic mythic-theological exposition with ritual-etiological intent (explaining name, authority, and observance)
The emotional journey
- Dominant RasaRaudra resolving into Śānta (with Bhakti undertone)
- Emotional ProgressionAwe at tapas-born emergence → tension from exclusion → explosive wrath and fear (proliferation of terrifying beings; injury to yajña agents) → collective supplication and praise → reconciliation and reordering under Paśupati → calm closure via a repeatable calendrical vow.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityText is not tīrtha-specific; practice is home/temple-feasible. If one seeks a place-linked devotion, a Śiva temple context (especially with Paśupati/Bhava iconography) is thematically aligned, but not mandated by this adhyāya excerpt.
- Related FestivalMonthly Śiva caturdaśī observance (often associated in practice with Śiva-vratas); thematically adjacent to Mahāśivarātri traditions though not explicitly named in the excerpt.
Frequently Asked Questions
The narrative frames exclusion and disorder in ritual society as leading to destabilizing anger and proliferation of harmful forces, while reintegration through stuti, knowledge-sharing, and regulated observance restores order. Ethically, the text emphasizes inclusion within communal-sacrificial structures, restraint of wrath through reconciliation, and the reestablishment of governance (paśupati) as a stabilizing principle for the world.
A specific lunar marker is given: caturdaśī-tithi. The text prescribes worship of Bhava/Rudra on that tithi with upavāsa (fasting), followed by feeding dvijas with godhūmānna (wheat-based food), presented as a ritually timed act of restoration and satisfaction.
Although not framed in modern ecological terms, the chapter links cosmic stability to correct ritual distribution and governance: disruption of yajña produces uncontrolled, fear-inducing beings and atmospheric obscuration, while reconciliation and rule-bound observance reassert order across ‘bhūmi’ and the directions. In an environmental-stewardship reading, the text models how social-ritual equilibrium is portrayed as necessary for maintaining the world’s functional balance.
The chapter references Brahmā (pitāmaha), Rudra/Mahādeva (Śambhu, Bhava, Paśupati), and the devas collectively, along with Pūṣan, Bhaga, and Kratu as sacrificial functionaries impacted in the conflict. Dakṣa is implied through the Dakṣa-yajña framework. No human dynastic lineages are named in this excerpt.
Ask anything about Adhyaya 33 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.