Khanda 4

Recitation with translationKena Upanishad Khanda 4

Verses

Verse 4.1

सा ब्रह्मेति ह उवाच। ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति। ततो ह एव विदाञ्चकार ब्रह्मेति॥१॥

सा ह उवाच—ब्रह्मेति। ब्रह्मणो वा एतद्विजये यूयं महीयध्वमिति। ततो ह एव विदाञ्चकार—ब्रह्मेति॥१॥

Verse 4.2

तस्माद्वा एते देवा अतितरामिव अन्यान्देवान् यदग्निर्वायुरिन्द्रः। ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुः। ते ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति॥२॥

तस्माद्वा एते देवा अतितरामिव अन्यान्देवान्—यदग्निर्वायुरिन्द्रः—यदेतद्ब्रह्म नेदिष्ठं पस्पृशुः। इन्द्रः खल्वेनत्प्रथमो विदाञ्चकार—ब्रह्मेति॥२॥

Verse 4.3

तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान् स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श । स ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥३॥

तस्माद्वा इन्द्रोऽन्येभ्यो देवेभ्योऽतितरामिवाभवत्; स ह्येनं ब्रह्म नेदिष्ठं पस्पर्श। स एव ह्येनत् प्रथमं विदाञ्चकार—‘ब्रह्मेति’॥३॥

Verse 4.4

तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो विद्युतदिति न्यमीमिषदिति । अधिदैवतम् ॥४॥

तस्य ब्रह्मण एष आदेशः—यदेतद् विद्युतो विद्युतदिति, न्यमीमिषदिति। अयं चाधिदैवतसम्बन्धः॥४॥

Verse 4.5

अथाध्यात्मं यदेतद्गच्छतीव च मनोऽनेन चैतदुपस्मरत्यभीक्ष्णं सङ्कल्पः ॥५॥

अथाध्यात्मम्—येन मनो गच्छतीव विषयान् प्रति, येन चैतद् अभीक्ष्णम् उपस्मरति; स एव सङ्कल्पः॥५॥

Verse 4.6

तद्ध तद्वनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि ह एनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥६॥

तदेव ‘तद्वनम्’ इति नाम्ना प्रसिद्धम्। ‘तद्वनम्’ इत्येव तदुपासितव्यम्। यः एतद् एवं वेद, तम् अभि हि सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति॥

Verse 4.7

उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिषद्ब्राह्मीम् वाव त उपनिषदमब्रूम इति ॥७॥

‘भो, उपनिषदं ब्रूहि’ इत्युक्ते, स आह— ‘ब्राह्मीम् एव उपनिषदं वः अवोचाम’ इति॥

Verse 4.8

तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम् ॥८॥

तस्याः (ब्राह्म्याः उपनिषदः) तपो दमः कर्म च प्रतिष्ठा। वेदाः सर्वाङ्गानि; सत्यम् आयतनम्॥

Verse 4.9

यो वा एतामेवम् वेद, अपहत्य पाप्मानम्, अनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति, प्रतितिष्ठति ॥९॥

यो वा एतामेवम् ब्रह्मविद्याम् वेद, स पाप्मानम् अपहत्य, अनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति—प्रतितिष्ठति॥९॥

Inside Khanda 4

Key teachings

  • • ब्रह्म ही देवों की विजय और महिमा का कारण है; देवता ब्रह्म को जानकर ही गौरव पाते हैं। • इन्द्र अन्य देवों की तुलना में ब्रह्म के सर्वाधिक निकट पहुँचा क्योंकि वह प्रथम जानने वाला था। • ब्रह्म का प्रतीकात्मक आभास दो रूपों में प्रकट होता है—आधिदैविक (विद्युत् का प्रभा) और आध्यात्मिक (मन का सङ्कल्प)। • ब्रह्म को जानने का प्रत्यक्ष साधन नहीं है; वह बिजली के क्षणिक प्रभास और मन के तीव्र सङ्कल्प में झलकता है। • ब्रह्म को 'तत्' (That) के रूप में अनुभव किया जाता है—रहस्यमय, अनन्वागत, अवाच्य। • ब्रह्म-ज्ञान के बिना समस्त दैवीय शक्तियाँ अर्थहीन हैं। • ज्ञान और अज्ञान का भेद: जो जानता है वह अमृतत्व प्राप्त करता है, जो नहीं जानता वह अंधकार में पड़ता है।

Ask anything about Khanda 4 of the Kena Upanishad

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Upanishads in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play