Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 49, Shloka 2

एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address

तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद्रजनी शिवा।उपास्य शिवां सन्ध्यां विषयान्तं व्यगाहत।।।।

tathaiva gacchatas tasya vyapāyād rajanī śivā | upāsya śivāṁ sandhyāṁ viṣayāntaṁ vyagāhata ||

तथैव गच्छतः तस्य शिवा रजनी व्यपायात्; शिवां सन्ध्यामुपास्य स विषयान्तं व्यगाहत्।

तथाthus
तथा:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (thus)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्यय (just/indeed)
गच्छतःof (him) going
गच्छतः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formकृदन्त: शतृ-प्रत्यय (present active participle) ‘गच्छत्’; पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; तस्य इत्यनेन समानाधिकरण (of him who was going)
तस्यof him
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन
व्यपायात्passed away/ended
व्यपायात्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि-अप-इ (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्; अर्थः ‘अगच्छत्/अत्यगात्’ = ended/passed away
रजनीnight
रजनी:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootरजनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
शिवाauspicious
शिवा:
Karta-viśeṣaṇa (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootशिव (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; रजनी इत्यस्य विशेषण
उपास्यhaving worshipped
उपास्य:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootउप-आस् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund): having worshipped/attended
शिवाम्auspicious
शिवाम्:
Karma-viśeṣaṇa (कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootशिव (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; सन्ध्याम् इत्यस्य विशेषण
सन्ध्याम्twilight (sandhya)
सन्ध्याम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसन्ध्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
विषय-अन्तम्the frontier of the country
विषय-अन्तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootविषय (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (विषयस्य अन्तः)
व्यगाहतentered/reached
व्यगाहत:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि-गाह् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्

Travelling for a long time along the river Gomati full of cool waters on whose marshy bank cows grazed, Rama crossed it at the point where it flows into the sea.

R
Rāma
S
sandhyā (twilight worship)

FAQs

Dharma is shown as disciplined daily duty: even during hardship and travel, Rama maintains religious observance (sandhyā-upāsanā), modeling steadiness in righteous conduct.

Rama continues his journey; night ends; at dawn he performs sandhyā worship and then reaches the frontier of the country.

Self-discipline and fidelity to sacred routine—Rama’s unwavering adherence to duty despite changing circumstances.