Mahabharata Adhyaya 136
Drona ParvaAdhyaya 13653 Versesभीम के प्रचण्ड दबाव से कौरव-पक्ष का मनोबल डगमगाता; कर्ण का पलायन पाण्डवों के पक्ष में क्षणिक बढ़त दर्शाता है।

Adhyaya 136

Chapter 136: Pandava Counter-Encirclement and the Vāyavya-Astra Disruption

Upa-parva: Droṇa-yuddha (Strategic Engagements under Droṇa’s Command)

Saṃjaya reports that Yudhiṣṭhira and Bhīma move to encircle Droṇa’s son (Droṇaputra), prompting Duryodhana to advance with Bharadvāja’s support and intensifying the engagement. Yudhiṣṭhira, in a wrathful strategic posture, directs multiple allied groups toward decisive confrontation, while Bhīma and Arjuna (Kirīṭin) inflict heavy losses on clustered contingents; elephants fall, severed limbs and scattered royal insignia are described in a stylized battlefield register that marks collapsing order. The sonic texture of combat (“tumulaḥ śabdaḥ”) and the imagery of darkness and sleep indicate degraded visibility and coordination. Droṇa, “parama-kruddha,” employs the Vāyavya-astra to disperse attackers, causing the Pāñcālas to retreat in fear even as Bhīma and Arjuna attempt to stabilize the Pandava effort by reorienting against Droṇa with concentrated arrow-showers. Despite resistance by Droṇa and Duryodhana, the Kaurava host repeatedly breaks and flees, with rulers abandoning mounts and withdrawing in panic, illustrating the chapter’s central theme: tactical brilliance and weaponry can temporarily reorder the field, but morale and cohesion remain fragile under sustained pressure.

Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बतलाते हैं कि भीमसेन के प्रहार से कर्ण फिर रथहीन होकर अपमानित-सा रणभूमि में खड़ा रह गया—और उसी क्षण उसका पुनः रथारूढ़ होना युद्ध को फिर भड़काता है। → कर्ण दूसरे रथ पर चढ़ते ही भीम को बाण-वृष्टि से ढँक देता है; भीम भी स्वर्ण-परिष्कृत धनुष तानकर अग्नि-सदृश स्थिर खड़ा रहता है। दोनों की प्रतिज्ञा-सी टकराहट के बीच दुर्योधन कर्ण को रथहीन देख अपने भाई दुर्मुख को उसे रथ देने/सहायता करने का आदेश देता है, जिससे युद्ध में नया मोड़ आता है। → दुर्मुख के आगे आने पर भीम का प्रचण्ड प्रतिघात टूट पड़ता है—दुर्मुख का वध होता है और उसी उथल-पुथल में कर्ण भीम के तीक्ष्ण बाणों से व्याकुल होकर भयभीत-सा रण छोड़कर पलायन करता है। → कर्ण का पलायन कौरव-पक्ष की प्रतिष्ठा पर आघात करता है; भीम रणभूमि में अडिग रहकर अपने पराक्रम की छाप छोड़ता है और दुर्मुख के पतन से दुर्योधन के निकटवर्ती बल में कमी आ जाती है। → कर्ण के हटते ही प्रश्न उठता है—क्या वह पुनः लौटकर भीम से निर्णायक प्रतिशोध ले पाएगा, या कौरव-सेना का मनोबल और टूटेगा?

Shlokas

Verse 1

भीस्न्आ तन () अजमना चतुस्त्रिंशर्दाधकशततमो< ध्याय: भीमसेन और कर्णका युद्ध

सञ्जय उवाच—सर्वथा विरथः कर्णः पुनर्भीमेन निर्जितः। रथमन्यं समास्थाय पुनर्विव्याध पाण्डवम्॥

Verse 2

संजय कहते हैं--राजन्‌! सब प्रकारसे रथहीन एवं भीमसेनके द्वारा पुनः: पराजित हुए कर्णने दूसरे रथपर बैठकर पाण्डुकुमार भीमसेनको पुनः बींध डाला ।।

सञ्जय उवाच—राजन्! रथहीनः पुनर्भीमसेनेन पराजितः कर्णोऽन्यं रथमारुह्य पाण्डुकुमारं भीमसेनं पुनरेव विव्याध। यथा महागजाविवासाद्य विषाणाग्रैः परस्परं संमुञ्चन्ति, तथा कर्णभीमौ धनुषी पूर्णमाकृष्य मुक्तैः शरैः परस्परं व्यथयामासतुः।

Verse 3

अथ कर्ण: शरव्रातैर्भीमसेनं समार्पयत्‌ । ननाद च महानादं पुनर्विव्याध चोरसि,तदनन्तर कर्णने अपने बाणसमूहोंद्वारा भीमसेनको घायल कर दिया। उसने बड़े जोरसे गर्जना की और पुन: भीमसेनकी छातीमें चोट पहुँचायी

अथ कर्णः शरव्रातैर्भीमसेनं समार्पयत्। ननाद च महानादं पुनर्विव्याध चोरसि॥

Verse 4

तं भीमो दशभिर्बाणै: प्रत्यविध्यदजिद्वागै: । पुनर्विव्याध सप्तत्या शराणां नतपर्वणाम्‌

तं भीमो दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यदजिह्मगैः। पुनर्विव्याध सप्तत्या शराणां नतपर्वणाम्॥

Verse 5

कर्ण तु नवभिर्भीमो भित्त्वा राजन्‌ स्तनान्तरे । ध्वजमेकेन विव्याध सायकेन शितेन ह,राजन्‌! भीमसेनने कर्णकी छातीमें नौ बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचाकर एक तीखे बाणसे उसकी ध्वजाको भी छेद दिया

कर्णं तु नवभिर्भीमो भित्त्वा राजन् स्तनान्तरे। ध्वजमेकेन विव्याध सायकेन शितेन ह॥

Verse 6

सायकानां ततः पार्थस्त्रिषष्ट्या प्रत्यविध्यत । तोत्रैरिव महानागं कशाभिरिव वाजिनम्‌

सायकानां ततः पार्थस्त्रिषष्ट्या प्रत्यविध्यत। तोत्रैरिव महानागं कशाभिरिव वाजिनम्॥

Verse 7

सो5तिविद्धों महाराज पाण्डवेन यशस्विना । सृक्किणी लेलिहन्‌ वीर: क्रोधरक्तान्तलोचन:,महाराज! यशस्वी पाण्डुपुत्रके द्वारा अत्यन्त घायल होकर वीर कर्ण क्रोधसे लाल आँखें करके अपने दोनों जबड़ोंको चाटने लगा

सञ्जय उवाच—महाराज, यशस्विना पाण्डवेनातिविद्धो वीरः कर्णः क्रोधरक्तान्तलोचनः सृक्किणी लेलिहन् बभूव।

Verse 8

तत: शरं महाराज सर्वकायावदारणम्‌ । प्राहिणोद्‌ भीमसेनाय बलायेन्द्र इवाशनिम्‌

ततः शरं महाराज सर्वकायावदारणं भीमसेनाय प्राहिणोद् बलायेन्द्र इवाशनिम्।

Verse 9

स निर्भिद्य रणे पार्थ सूतपुत्रधनुश्च्युत: । अगच्छद्‌ दारयन्‌ भूमिं चित्रपुडख: शिलीमुख:

स निर्भिद्य रणे पार्थ सूतपुत्रधनुश्च्युतः । अगच्छद् दारयन् भूमिं चित्रपुङ्खः शिलीमुखः॥

Verse 10

ततो भीमो महाबाहु: क्रोधसंरक्तलोचन: । वज्जकल्पां चतुष्किष्कुं गुर्वी रुक्माड़दां गदाम्‌

ततो भीमो महाबाहुः क्रोधसंरक्तलोचनः । वज्रकल्पां चतुष्किष्कुं गुर्वीं रुक्माङ्गदां गदाम्॥

Verse 11

प्राहिणोत्‌ सूतपुत्राय षडस्रामविचारयन्‌ | तब क्रोधसे लाल नेत्रोंवाले महाबाहु भीमसेनने चार बित्तेकी बनी हुई वज्जके समान भयंकर तथा सुवर्णमय भुजबंदसे विभूषित छः कोणोंवाली भारी गदा उठाकर उसे बिना विचारे सूतपुत्र कर्णपर चला दिया ।।

प्राहिणोत् सूतपुत्राय षडस्रामविचारयन्। तया जघानाधिरथः सदश्वान् साधुवाहिनः॥

Verse 12

ततो भीमो महाबाहु: क्षुराभ्यां भरतर्षभ

ततो भीमो महाबाहुः क्षुराभ्यां भरतर्षभ ।

Verse 13

हताश्वसूतमुत्सूज्य सरथं पतितध्वजम्‌

हताश्वसूतमुत्सृज्य सरथं पतितध्वजम् ।

Verse 14

तत्राद्भुतमपश्याम राधेयस्य पराक्रमम्‌

तत्राद्भुतमपश्याम राधेयस्य पराक्रमम् ।

Verse 15

विरथं त॑ नरश्रेष्ठ दृष्टवका55घिरथिमाहवे

विरथं तं नरश्रेष्ठं दृष्ट्वा कर्णमाहवे स्थितम् । दुर्योधनः स्वभ्रातरं दुर्मुखं प्रत्यभाषत—दुर्मुख! एष राधानन्दनः कर्णो भीमसेनेन विरथीकृतः; एनं महारथं नरश्रेष्ठं रथेन सम्पादय ।

Verse 16

दुर्योधनस्ततो राजन्नभ्यभाषत दुर्मुखम्‌ । एष दुर्मुख राधेयो भीमेन विरथीकृत:

दुर्योधनस्ततो राजन्नभ्यभाषत दुर्मुखम् । एष दुर्मुख राधेयो भीमेन विरथीकृतः ।

Verse 17

ततो दुर्योधनवच: श्रुत्वा भारत दुर्मुख:

ततो दुर्योधनवचः श्रुत्वा भारत दुर्मुखः प्रत्युवाच।

Verse 18

त्वरमाणो< भ्ययात्‌ कर्ण भीम॑ चावारयच्छरै: । दुर्मुखं प्रेक्ष्य संग्रामे सूतपुत्रपदानुगम्‌

त्वरमाणोऽभ्ययात् कर्णो भीमं चावारयच्छरैः। दुर्मुखं प्रेक्ष्य संग्रामे सूतपुत्रपदानुगम्॥

Verse 19

वायुपुत्र: प्रहष्टे> भूत्‌ सक्किणी परिसंलिहन्‌ । भरतनन्दन! दुर्योधनकी यह बात सुनकर दुर्मुख बड़ी उतावलीके साथ कर्णके समीप आ पहुँचा और भीमसेनको अपने बाणोंद्वारा रोका। संग्राममें सूतपुत्रके चरणोंका अनुसरण करनेवाले दुर्मुखको देखकर वायुपुत्र भीमसेन बड़े प्रसन्न हुए। वे अपने दोनों गलफर चाटने लगे |। तत: कर्ण महाराज वारयित्वा शिलीमुखै:

वायुपुत्रः प्रहृष्टोऽभूत् सक्किणी परिसंलिहन्। भरतनन्दन! दुर्योधनवचः श्रुत्वा दुर्मुखः कर्णसमीपमभ्ययात्, भीमसेनं च बाणैर्वारयामास। संग्रामे सूतपुत्रपदानुगं दुर्मुखं दृष्ट्वा वायुपुत्रो भीमः परमप्रहृष्टः सञ्जज्ञे, उभे गलफरे परिसंलिहन्। ततः कर्णो महाराजः शिलीमुखैर्वारयित्वा युयुधे॥

Verse 20

तस्मिन्‌ क्षणे महाराज नवभिर्नतपर्वभि:

तस्मिन् क्षणे महाराज नवभिर्नतपर्वभिः।

Verse 21

ततस्तमेवाधिरथि: स्यन्दनं दुर्मुखे हते

ततस्तमेवाधिरथिः स्यन्दनं दुर्मुखे हते।

Verse 22

आस्थित: प्रबभौ राजन्‌ दीप्यमान इवांशुमान्‌ । नरेश्वर! दुर्मुखके मारे जानेपर कर्ण उसी रथपर बैठकर देदीप्यमान सूर्यके समान प्रकाशित होने लगा ।।

सञ्जय उवाच—राजन्, कर्णो रथे समासीनो दीप्तिमान् आदित्य इव प्रबभौ। स तु दुर्मुखं शयानं भिन्नमर्माणं शोणितोक्षितं दृष्ट्वा, दीर्घमुष्णं श्वसन् वीरो न किञ्चित् प्रत्यपद्यत।

Verse 23

दृष्टवा कर्णोडश्रुपूर्णाक्षो मुहूर्त नाभ्यवर्तत । त॑ गतासुमतिक्रम्य कृत्वा कर्ण: प्रदक्षिणम्‌

तं दृष्ट्वा कर्णोऽश्रुपूर्णाक्षो मुहूर्तं नाभ्यवर्तत। तं गतासुमतिक्रम्य कृत्वा कर्णः प्रदक्षिणम्।

Verse 24

तस्मिंस्तु विवरे राजन्‌ नाराचान्‌ गार्ध्रवासस:

तस्मिंस्तु विवरे राजन् नाराचान् गार्ध्रवाससः।

Verse 25

ते तस्य कवचं भित्त्वा स्वर्णचित्रं महौजस:

ते तस्य कवचं भित्त्वा स्वर्णचित्रं महौजसः।

Verse 26

अपिबन सूतपुत्रस्य शोणितं रक्तभोजना:

अपिबन् सूतपुत्रस्य शोणितं रक्तभोजनाः।

Verse 27

क्रुद्धा इव मनुष्येन्द्र भुजड़ा: कालचोदिता: । नरेन्द्र! वे रक्तका आहार करनेवाले बाण क्रोधभरे कालप्रेरित भुजंगोंके समान सूतपूत्र कर्णका खून पीने लगे ।। प्रसर्पमाणा मेदिन्यां ते व्यरोचन्त मार्गणा:

सञ्जय उवाच—मनुष्येन्द्र! कालचोदिताः क्रुद्धा इव भुजगाः, ते रक्ताशनाः शराः सूतपुत्रस्य कर्णस्य रुधिरं पिबन्त इवाभवन्। मेदिन्यां प्रसर्पमाणास्ते मार्गणाः क्रोधेन नियतिना च प्रेरिता इव व्यरोचन्त॥

Verse 28

त॑ प्रत्यविध्यद्‌ राधेयो जाम्बूनदविभूषितै:

ततः प्रत्यविध्यद् राधेयो जाम्बूनदविभूषितैः शरैः॥

Verse 29

ते भीमसेनस्य भुजं सब्यं निर्भिद्य पत्रिण:

ते भीमसेनस्य भुजं सव्यं निर्भिद्य पत्रिणः॥

Verse 30

ते व्यरोचन्त नाराचा: प्रविशन्तो वसुंधराम्‌

ते व्यरोचन्त नाराचाः प्रविशन्तो वसुंधराम्॥

Verse 31

स निर्भिन्नो रणे भीमो नाराचैर्मर्मभेदिभि:

स निर्भिन्नो रणे भीमो नाराचैर्मर्मभेदिभिः॥

Verse 32

स भीमस्त्रिभिरायत्त: सूतपुत्रं पतत्त्रिभि:

सञ्जय उवाच—स भीमस्त्रिभिरायत्तः सूतपुत्रं पतत्त्रिभिः । प्रत्याहत्य बलं बलात् क्रुद्धे रणधर्मे त्रिभिः शरैः समभ्यवर्षत् ॥

Verse 33

स विह्वलो महाराज कर्णो भीमशराहत:

सञ्जय उवाच—स विह्वलो महाराज कर्णो भीमशराहतः । व्यथितो मोहितश्चैव रणवेगेन पीडितः ॥

Verse 34

भीमसेनस्तु विस्फार्य चापं हेमपरिष्कृतम्‌,परंतु अतिरथी भीमसेन अपने सुवर्णभूषित धनुषको ताने हुए प्रज्वलित अग्निके समान युद्धस्थलमें ही खड़े रहे

सञ्जय उवाच—भीमसेनस्तु विस्फार्य चापं हेमपरिष्कृतम् । रणभूमौ स्थितो धीरः प्रदीप्त इव पावकः ॥

Verse 35

आहवेडतिरथो<तिष्ठज्ज्वलन्निव हुताशन:,परंतु अतिरथी भीमसेन अपने सुवर्णभूषित धनुषको ताने हुए प्रज्वलित अग्निके समान युद्धस्थलमें ही खड़े रहे

सञ्जय उवाच—आहवेऽतिरथः श्रेष्ठः स्थितः स धृतिमान् बली । ज्वलन्निव हुताशनः संकल्पेन नियन्त्रितः ॥

Verse 116

गदया भारत: क्रुद्धो वज्ेणेन्द्र इवासुरान्‌ | जैसे कुपित हुए इन्द्रने वज़्से असुरोंका वध किया था

सञ्जय उवाच—गदया भारतः क्रुद्धो वज्रेणेन्द्र इवासुरान् । जघान कर्णस्य तुरगान् श्रेष्ठान् सुसंयतान् रणे ॥

Verse 126

ध्वजमाधिरथेश्छित्त्वा सूतम भ्यहनच्छरै: । भरतश्रेष्ठ! तत्पश्चात्‌ महाबाहु भीमसेनने दो छुरोंसे कर्णकी ध्वजा काटकर अपने बाणोंद्वारा उसके सारथिको भी मार डाला

सञ्जय उवाच—आधिरथस्य कर्णस्य ध्वजं छित्त्वा भीमसेनः शरवृष्ट्या तस्य सूतं जघान। भरतश्रेष्ठ, एवं युद्धे पराक्रमचिह्नानां सहायानां च विनाशः क्रूरनीतौ रणकौशलस्य सोपानं भवति।

Verse 133

विस्फारयन्‌ धनु: कर्णस्तस्थौ भारत दुर्मना: । भारत! घोड़े और सारथिके मारे जाने तथा ध्वजाके गिर जानेपर कर्ण उस रथको छोड़कर धनुषकी टंकार करता हुआ दुःखी मनसे वहाँ खड़ा हो गया

सञ्जय उवाच—कर्णो धनुः विस्फारयन् भारत दुर्मनाः तस्थौ। अश्वसूतयोर्हतेषु ध्वजे च पतिते स रथं त्यक्त्वा शोकाकुलहृदयोऽत्रैव स्थितः।

Verse 134

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कर्णापयाने चतुस्त्रिंशदाधिकशततमो<ध्याय:

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कर्णापयाने षट्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 143

विरथो रथिनां श्रेष्ठो वारयामास यद्‌ रिपुम्‌ | वहाँ हमलोगोंने राधानन्दन कर्णका अद्भुत पराक्रम देखा। रथियोंमें श्रेष्ठ उस वीरने रथहीन होनेपर भी अपने शत्रुको आगे नहीं बढ़ने दिया

सञ्जय उवाच—विरथोऽपि रथिनां श्रेष्ठः स रिपुं वारयामास; न च तं अग्रतोऽतिवर्तितुं ददौ। तत्र वयं राधानन्दनस्य कर्णस्य अद्भुतं पराक्रमं ददृशिम।

Verse 166

त॑ रथेन नरश्रेष्ठं सम्पादय महारथम्‌ । राजन! नरश्रेष्ठ कर्णको युद्धस्थलमें रथहीन खड़ा देख दुर्योधनने अपने भाई दुर्मुखसे कहा--*दुर्मुख! यह राधानन्दन कर्ण भीमसेनके द्वारा रथसे वंचित कर दिया गया है। इस महारथी नरश्रेष्ठ वीरको रथसे सम्पन्न करो”

सञ्जय उवाच—तं रथेन नरश्रेष्ठं सम्पादय महारथम्। राजन्, रणमध्ये कर्णं नरश्रेष्ठं विरथं स्थितं दृष्ट्वा दुर्योधनः स्वभ्रातरं दुर्मुखं प्रत्युवाच—“दुर्मुख, एष राधानन्दनः कर्णो भीमसेनेन रथात् वञ्चितः; एतं वीरं महारथं रथेन सम्पन्नं कुरु।”

Verse 193

दुर्मुखाय रथं तूर्ण प्रेषयामास पाण्डव: । महाराज! तदनन्तर कर्णको अपने बाणोंद्वारा रोककर पाण्डुकुमार भीम तुरंत ही अपने रथको दुर्मुखके पास ले गये

सञ्जय उवाच— पाण्डवो दुर्मुखाय रथं तूर्णं प्रेषयामास। महाराज, तदनन्तरं कर्णः शरवर्षेण तं न्यवारयत्; तथापि पाण्डुकुमारो भीमः क्षणमपि न विलम्ब्य स्वं रथं दुर्मुखस्य समीपमेव निनाय।

Verse 203

सुमुखीैर्दुर्मुख॑ भीम: शरैर्निन्ये यमक्षयम्‌ | राजन! फिर झुकी हुई गाँठवाले नौ सुमुख बाणोंद्वारा भीमसेनने दुर्मुखको उसी क्षण यमलोक पहुँचा दिया

सञ्जय उवाच— राजन्, भीमः सुमुखैर्नाम शरैर्दुर्मुखं समाहत्य तस्मिन्नेव क्षणे यमस्याक्षयधाम निनाय।

Verse 233

दीर्घमुष्णं श्वसन्‌ वीरो न किंचित्‌ प्रत्यपद्यत । दुर्मुखका मर्मस्थान विदीर्ण हो गया था। वह खूनसे लथपथ हो पृथ्वीपर पड़ा था। उसे उस दशामें देखकर कर्णके नेत्रोंमें आँसू भर आया। वह दो घड़ीतक विपक्षीका सामना न कर सका। जब उसके प्राणपखेरू उड़ गये

सञ्जय उवाच— वीरो दीर्घमुष्णं श्वसन् किञ्चिदपि न प्रत्यपद्यत। दुर्मुखस्य मर्मस्थानं विदीर्णं, स रक्ताक्तः पृथिव्यां निपपात। तं तथा दृष्ट्वा कर्णस्य नेत्रयोः अश्रूणि समपूर्यन्त; स मुहूर्तद्वयं विपक्षं प्रत्यभिमुखो नाभवत्। यदा तस्य प्राणाः प्रच्युताः, तदा कर्णः तस्य शवस्य परिक्रमान् कृत्वा अग्रे जगाम।

Verse 243

प्राहिणोत्‌ सूतपुत्राय भीमसेनश्षतुर्दश । राजन! इसी अवसरमें भीमसेनने सूतपुत्रपर गीधकी पाँखवाले चौदह नाराच चलाये

सञ्जय उवाच— राजन्, तस्मिन्नेव काले भीमसेनः सूतपुत्राय गृध्रपक्षसमच्छदान् चतुर्दश नाराचान् प्राहिणोत्।

Verse 283

चतुर्दशभिरत्युग्रैनराचैरविचारयन्‌ । तब कर्णने कुछ विचार न करके अत्यन्त भयंकर एवं सुवर्णभूषित चौदह नाराचोंसे भीमसेनको भी घायल कर दिया

सञ्जय उवाच— कर्णोऽविचारयन् चतुर्दशभिरत्युग्रैर्नाराचैर्भीमसेनं समाहत्य व्यथयामास।

Verse 293

प्राविशन्‌ मेदिनीं भीमा: क्रीज्च॑ पत्ररथा इव । वे पंखधारी भयानक बाण भीमसेनकी बायीं भुजा छेदकर पृथ्वीमें समा गये, मानो पक्षी क्रौंच पर्वतको जा रहे हों

सञ्जय उवाच—ते घोराः पक्षिणः इव पङ्कधारिणो नाराचाः भीमसेनस्य वामभुजं छित्त्वा मेदिनीं प्राविशन्, क्रौञ्चपर्वतं प्रति पतगा इव वेगेनाभ्यपतन्।

Verse 303

गच्छत्यस्तं दिनकरे दीप्यमाना इवांशव: । वे नाराच इस पृथ्वीमें प्रवेश करते समय वैसी ही शोभा पा रहे थे, जैसे सूर्यके डूबते समय उनकी चमकीली किरणें प्रकाशित होती हैं

सञ्जय उवाच—दिनकरेऽस्तं गच्छति, ते नाराचा मेदिनीं प्रविशन्तो दीप्यमाना इवांशवः, अस्तकाले सूर्यकिरणाः इव शोभां प्राप्नुवन्।

Verse 313

सुस्राव रुधिरं भूरि पर्वतः सलिलं यथा । मर्मभेदी नाराचोंसे रणक्षेत्रमें विदीर्ण हुए भीमसेन उसी प्रकार भूरि-भूरि रक्त बहाने लगे, जैसे पर्वत झरनेका जल गिराता है

सञ्जय उवाच—स तु मर्मभिद्भिर्नाराचै रणभूमौ विदीर्णः पर्वतः सलिलं यथा, तथा भूरि रुधिरं सुस्राव।

Verse 326

सुपर्णवेगैर्विव्याध सारथिं चास्य सप्तभि: । तब भीमसेनने भी प्रयत्नपूर्वक गरुड़के समान वेगशाली तीन बाणोंद्वारा सूतपुत्र कर्णको तथा सात बाणोंसे उसके सारथिको भी घायल कर दिया

सञ्जय उवाच—भीमसेनः सुपर्णवेगैः शरैः कर्णं सूतपुत्रं विव्याध, तस्य सारथिं च सप्तभिः शरैः समविध्यत्।

Verse 336

प्राद्रवज्जवनैरश्वे रणं हित्वा महाभयात्‌ । महाराज! भीमके बाणोंसे आहत होकर कर्ण विह्नल हो उठा और महान्‌ भयके कारण युद्ध छोड़कर शीघ्रगामी घोड़ोंकी सहायतासे भाग निकला

सञ्जय उवाच—महाराज, भीमस्य शरैः आहतः कर्णः व्यथितोऽभवत्; महाभयात् रणं हित्वा, जवनैरश्वैः सह शीघ्रं पलायितवान्।

Verse 2536

हेमपुड्खा महाराज व्यशोभन्त दिशो दश । महाराज! वे महातेजस्वी सुनहरी पाँखवाले बाण उसके सुवर्णजटित कवचको छिज्न- भिन्न करके दसों दिशाओंको सुशोभित करने लगे

हेमपुङ्खा महाराज व्यशोभन्त दिशो दश । ते महातेजसो बाणाḥ सुवर्णजटितं कवचं छित्त्वा भित्त्वा च दश दिशः समशोभयन् ॥

Verse 2736

अर्धप्रविष्टा: संरब्धा बिलानीव महोरगा: । जैसे क्रोधमें भरे हुए महान्‌ सर्प बिलोंमें प्रवेश करते समय आधे ही घुस पाये हों, उसी प्रकार वे बाण पृथ्वीमें घुसते हुए शोभा पा रहे थे

अर्धप्रविष्टाः संरब्धा बिलानीव महोरगाः । तथा ते बाणाः पृथिवीं प्रविशन्तोऽर्धनिमग्ना इव शोभां प्राप्नुवन् ॥

Frequently Asked Questions

The chapter frames a duty-conflict between decisive military action (protecting one’s side through concentrated force and extraordinary weapons) and the ethical cost of tactics that amplify fear and disorder, especially when cohesion breaks and non-elite troops are overwhelmed.

Agency in conflict is limited by systemic factors—visibility, morale, and chain-of-command. Even superior force or specialized astras cannot guarantee stable outcomes when collective psychology and coordination degrade.

No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter’s meta-significance is contextual—documenting how tactical escalation and psychological rupture function as narrative mechanisms driving the war’s irreversible momentum.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App