Adhyaya 1
Invocation, Purāṇa Lakṣaṇas, Kurma at the Samudra-manthana, and Indradyumna’s Liberation Teaching (Iśvara-Gītā Prelude)
अध्यायोऽयं नारायणं नरं सरस्वतीं च नमस्कृत्य प्रवर्तते। नैमिषारण्ये ऋषयः सूतं रोमहार्षणं व्यासप्राप्तं श्रेष्ठं कूर्मपुराणं वक्तुं याचन्ति। सूतः पञ्च पुराणलक्षणानि निरूप्य अष्टादशमहापुराणानि गणयति, कूर्मं प्रमुखं पुराणं सन्ति चान्तःसंहिताभेदाः इति दर्शयति। ततः क्षीरसागरमन्थनप्रसङ्गे विष्णुः कूर्मरूपेण मन्दरं धारयति; ऋषयः श्रीलक्षण्याः स्वरूपं पृच्छन्ति। भगवान् श्रीं लक्ष्मीं स्वमायाशक्तिं प्रकृतिं त्रिगुणात्मिकां वदति, या जगत् मोहयति संहरति च, किन्तु आत्मविवेकयुक्तैर्भक्तैस्तरितुं शक्या। इन्द्रद्युम्नस्य कथां प्रास्तौति—यः शरणागत्या मायां तीर्णः; श्रीद्वारा तथा साक्षान्नारायणदर्शनद्वारा तस्मै उपदेशो दत्तः, अनुग्रहजन्यं ज्ञानं च प्राप्तम्। वर्णाश्रमधर्मं कर्मयोगं त्रिविधां भावनां च विधाय, ज्ञानभक्तिभ्यां महेश्वरपूजनं विशेषतः निर्दिशति, वैष्णवशैवसामञ्जस्यं स्थापयन्। अन्ते पुनः प्रकरणे ऋषयः पूर्णोपदेशं श्रोतुमिच्छन्ति; सूतः रसातले कूर्मेणोक्तं सर्वं वक्ष्यामि इति प्रतिजानाति, अग्रिमाध्यायेषु सर्गप्रत्यसर्गमन्वन्तरभूगोलतीर्थव्रतानां विवरणं सूचयन्।
Shlokas
Verse 1
कूर्मपुराण (ग्रेतिल्) कूर्मपुराण हेअदेर् थिस् फ़िले इस् अन् ह्त्म्ल् त्रन्स्फ़ोर्मतिओन् ओफ़् स_कुर्मपुरन।xम्ल् wइथ् अ रुदिमेन्तर्य् हेअदेर्। फ़ोर् अ मोरे एxतेन्सिवे हेअदेर् प्लेअसे रेफ़ेर् तो थे सोउर्चे फ़िले। दत एन्त्र्य्: मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् चोन्त्रिबुतिओन्: मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् दते ओफ़् थिस् वेर्सिओन्: २०२०-०७-३१ सोउर्चे: । पुब्लिस्हेर्: गऺत्तिन्गेन् रेगिस्तेर् ओफ़् एलेच्त्रोनिच् तेxत्स् इन् इन्दिअन् लन्गुअगेस् (ग्रेतिल्), सुब् गऺत्तिन्गेन् लिचेन्चे: थिस् ए-तेxत् wअस् प्रोविदेद् तो ग्रेतिल् इन् गोओद् फ़ैथ् थत् नो चोप्य्रिघ्त् रिघ्त्स् हवे बेएन् इन्फ़्रिन्गेद्। इफ़् अन्योने wइस्हेस् तो अस्सेर्त् चोप्य्रिघ्त् ओवेर् थिस् फ़िले, प्लेअसे चोन्तच्त् थे ग्रेतिल् मनगेमेन्त् अत् ग्रेतिल्(अत्)सुब्(दोत्)उनि-गोएत्तिन्गेन्(दोत्)दे। थे फ़िले wइल्ल् बे इम्मेदिअतेल्य् रेमोवेद् पेन्दिन्ग् रेसोलुतिओन् ओफ़् थे च्लैम्। दिस्त्रिबुतेद् उन्देर् अ च्रेअतिवे चोम्मोन्स् अत्त्रिबुतिओन्-नोन्चोम्मेर्चिअल्-स्हरेअलिके ४।० इन्तेर्नतिओनल् लिचेन्से। इन्तेर्प्रेतिवे मर्कुप्: नोने नोतेस्: थिस् फ़िले हस् बेएन् च्रेअतेद् ब्य् मस्स् चोन्वेर्सिओन् ओफ़् ग्रेतिल्ऽस् सन्स्क्रित् चोर्पुस् फ़्रोम् कुर्म्प्१उ।ह्त्म्। दुए तो थे हेतेरोगेनेइत्य् ओफ़् थे सोउर्चेस् थे हेअदेर् मर्कुप् मिघ्त् बे सुबोप्तिमल्। फ़ोर् थे सके ओफ़् त्रन्स्परेन्च्य् थे हेअदेर् ओफ़् थे लेगच्य् फ़िले इस् दोचुमेन्तेद् इन् थे <नोते> एलेमेन्त् बेलोw: कुर्म-पुरन, पर्त् १ इन्पुत् ब्य् मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् (www।सन्स्क्नेत्।ओर्ग्) थिस् ग्रेतिल् वेर्सिओन् हस् बेएन् चोन्वेर्तेद् फ़्रोम् अ चुस्तोम् देवनगरि एन्चोदिन्ग्। थेरेफ़ोरे, wओर्द् बोउन्दरिएस् अरे उसुअल्ल्य् नोत् मर्केद् ब्य् ब्लन्क्स्। थेसे अन्द् ओथेर् इर्रेगुलरितिएस् चन्नोत् बे स्तन्दर्दिज़ेद् अत् प्रेसेन्त्। थे तेxत् इस् नोत् प्रोओफ़्-रेअद्! रेविसिओन्स्: २०२०-०७-३१: तेइ एन्चोदिन्ग् ब्य् मस्स् चोन्वेर्सिओन् ओफ़् ग्रेतिल्ऽस् सन्स्क्रित् चोर्पुस् तेxत् कूर्मपुराणम्-१ अथ श्रीकूर्मपुराणम् पूर्वविभागः नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् / देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् // कूर्म्प्१,मन्ग्।१ // नमस्कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे कूर्मरूपिणे / पुराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं विश्वयोनिना
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥
Verse 2
सत्रान्ते सूतमनघं नैमिषीया महर्षयः / पुराणसंहितां पुण्यां पप्रच्छू रोमहर्षणम्
सत्रान्ते सूतमनघं नैमिषीया महर्षयः । पुराणसंहितां पुण्यां पप्रच्छू रोमहर्षणम् ॥
Verse 3
त्वया सूत महाबुद्धे भगवान् ब्रह्मवित्तमः / इतिहासपुराणार्थं व्यासः सम्यगुपासितः
त्वया सूत महाबुद्धे भगवान् ब्रह्मवित्तमः । इतिहासपुराणार्थं व्यासः सम्यगुपासितः ॥
Verse 4
तस्य ते सर्वरोमाणि वचसा हृषितानि यत् / द्वैपायनस्य भगवांस्ततो वै रोमहर्षणः
तस्य ते सर्वरोमाणि वचसा हृषितानि यत् । द्वैपायनस्य भगवांस्ततो वै रोमहर्षणः ॥
Verse 5
भवन्तमेव भगवान् व्याजहार स्वयं प्रभुः / मुनीनां संहितां वक्तुं व्यासः पौराणिकीं पुरा
भवन्तमेव भगवान् व्याजहार स्वयं प्रभुः । मुनीनां संहितां वक्तुं व्यासः पौराणिकीं पुरा ॥
Verse 6
त्वं हि स्वायंभुवे यज्ञे सुत्याहे वितते हरिः / संभूतः संहितां वक्तुं स्वांशेन पुरुषोत्तमः
त्वं हि स्वायम्भुवमन्वन्तरे यज्ञे सुत्याहे वितते हरिः। स्वांशेन पुरुषोत्तमः संहितां वक्तुं प्रादुर्भूतः॥
Verse 7
तस्माद् भवन्तं पृच्छामः पुराणं कौर्ममुत्तमम् / वक्तुमर्हसि चास्माकं पुराणार्थविशारद
तस्माद् भवन्तं पृच्छामः कौर्मं पुराणमुत्तमम्। पुराणार्थविशारद त्वं वक्तुमर्हसि नः प्रभो॥
Verse 8
मुनीनां वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः / प्रणम्य मनसा प्राह गुरुं सत्यवतीसुतम्
मुनीनां वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः। प्रणम्य मनसा प्राह गुरुं सत्यवतीसुतम्॥
Verse 9
रोमहर्षण उवाच नमस्कृत्वा जगद्योनिं कूर्मरूपधरं हरिम् / वक्ष्ये पौराणिकीं दिव्यां कथां पापप्रणाशिनीम्
रोमहर्षण उवाच— नमस्कृत्वा जगद्योनिं कूर्मरूपधरं हरिम्। वक्ष्ये पौराणिकीं दिव्यां कथां पापप्रणाशिनीम्॥
Verse 10
यां श्रुत्वा पापकर्मापि गच्छेत परमां गतिम् / न नास्तिके कथां पुण्यामिमां ब्रूयात् कदाचन
यां श्रुत्वा पापकर्मापि गच्छेत परमां गतिम्। तस्मान्न नास्तिके कदाचित् पुण्यां कथामिमां ब्रूयात्॥
Verse 11
श्रद्दधानाय शान्ताय धार्मिकाय द्विजातये / इमां कथामनुब्रूयात् साक्षान्नारायणेरिताम्
श्रद्दधानाय शान्ताय धर्मनिष्ठाय द्विजातये । इमां पावनीं कथामनुब्रूयात् साक्षान्नारायणेरिताम् ॥
Verse 12
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च / वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥
Verse 13
ब्राह्मं पुराणं प्रथमं पाद्मं वैष्णवमेव च / शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम्
ब्राह्मं पुराणं प्रथमं पाद्मं वैष्णवमेव च । शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम् ॥
Verse 14
मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च / लैङ्गं तथा च वाराहं स्कान्दं वामनमेव च
मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च । लैङ्गं तथा च वाराहं स्कान्दं वामनमेव च ॥
Verse 15
कौर्मं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् / अष्टादशं समुद्दिष्टं ब्रह्मण्डमिति संज्ञितम्
कौर्मं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् । अष्टादशं समुद्दिष्टं ब्रह्माण्डमिति संज्ञितम् ॥
Verse 16
अन्यान्युपराणानि मुनिभिः कथितानि तु / अष्टादशपुराणानि श्रुत्वा संक्षेपतो द्विजाः
अन्यान्युपपुराणान्यपि मुनिभिः प्रोक्तानि खलु। अष्टादशमहापुराणानि संक्षेपतः श्रुत्वा, हे द्विजाः, अत्रोपदेष्टव्यस्य तात्पर्यस्य जिज्ञासवो भवन्ति॥
Verse 17
आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिहमतः परम् / तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम्
आद्यं सनत्कुमारोक्तं, ततः परं नारसिंहमतम्। तृतीयं स्कान्दमित्युद्दिष्टं, कुमारेणैव भाषितम्॥
Verse 18
चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् / दुर्वाससोक्तमाश्चर्यं नारदोक्तमतः परम्
चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम्। दुर्वाससोक्तमाश्चर्यं, ततः परं नारदोक्तम्॥
Verse 19
कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम् / ब्रह्माण्डं वारुणं चाथ कालिकाह्वयमेव च
कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम्। ब्रह्माण्डं वारुणं चाथ कालिकाह्वयमेव च॥
Verse 20
माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसंचयम् / पराशरोक्तमपरं मारीचं भार्गवाह्वयम्
माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसंचयम्। पराशरोक्तमपरं मारीचं भार्गवाह्वयम्॥
Verse 21
इदं तु पञ्चदशमं पुराणं कौर्ममुत्तमम् / चतुर्धा संस्थितं पुण्यं संहितानां प्रभेदतः
इदं तु पञ्चदशमं पुराणं कौर्ममुत्तमम्। संहितानां प्रभेदतः पुण्यं चतुर्धा संस्थितम्॥
Verse 22
ब्राह्मी भगवती सौरी वैष्णवी च प्रकीर्तिताः / चतस्त्रः संहिताः पुण्या धर्मकामार्थमोक्षदाः
ब्राह्मी भगवती सौरी वैष्णवी चेति कीर्तिताः। चतस्त्रः संहिताः पुण्याः धर्मकामार्थमोक्षदाः॥
Verse 23
इयं तु संहिता ब्राह्मी चतुर्वेदैस्तु सम्मिता / भवन्ति षट्सहस्त्राणि श्लोकानामत्र संख्यया
इयं तु संहिता ब्राह्मी चतुर्वेदैस्तु सम्मिता। षट्सहस्राणि श्लोकानामत्र संख्या प्रकीर्तिता॥
Verse 24
यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च मुनीश्वराः / माहात्म्यमखिलं ब्रह्म ज्ञायते परमेश्वरः
यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च मुनीश्वराः। अखिलं ब्रह्ममाहात्म्यं ज्ञायते परमेश्वरः॥
Verse 25
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च / वंशानुचरितं दिव्याः पुण्याः प्रासङ्गिकीः कथाः
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च। वंशानुचरितं दिव्याः पुण्याः प्रासङ्गिकीः कथाः॥
Verse 26
ब्राह्मणाद्यैरियं धार्या धार्मिकैः शान्तमानसैः / तामहं वर्तयिष्यामि व्यासेन कथितां पुरा
ब्राह्मणाद्यैश्चान्यैर्वर्णैर्धार्मिकाैः शान्तमानसैः। इयं पुराणकथा धार्या; तामहं व्यासेन पुरा कथितां यथाक्रमं प्रवर्तयिष्यामि॥
Verse 27
पुरामृतार्थं दैतेयदानवैः सह देवताः / मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुः क्षीरसागरम्
पुरामृतार्थं देवताः दैतेयदानवैः सह। मन्दरं मन्थानं कृत्वा क्षीरसागरं ममन्थुः॥
Verse 28
मथ्यमाने तदा तस्मिन् कूर्मरूपी जनार्दनः / बभार मन्दरं देवो देवानां हितकाम्यया
मथ्यमाने तदा तस्मिन् कूर्मरूपी जनार्दनः। देवानां हितकाम्यया मन्दरं देवो बभार॥
Verse 29
देवाश्च तुष्टुवुर्देवं नारदाद्या महर्षयः / कूर्मरूपधरं दृष्ट्वा साक्षिणं विष्णुमव्ययम्
देवाश्च तुष्टुवुर्देवं नारदाद्या महर्षयः। कूर्मरूपधरं दृष्ट्वा साक्षिणं विष्णुमव्ययम्॥
Verse 30
तदन्तरे ऽभवद् देवी श्रीर्नारायणवल्लभा / जग्राह भगवान् विष्णुस्तामेव पुरुषोत्तमः
तदन्तरेऽभवद् देवी श्रीर्नारायणवल्लभा। जग्राह भगवान् विष्णुस्तामेव पुरुषोत्तमः॥
Verse 31
तेजसा विष्णुमव्यक्तं नारदाद्या महर्षयः / मोहिताः सह शक्रेण श्रियो वचनमब्रुवन्
तेजसा विष्णुमव्यक्तं नारदाद्या महर्षयः । मोहिताः सह शक्रेण श्रियो वचनमब्रुवन् ॥
Verse 32
भगवन् देवदेवेश नारायण जगन्मय / कैषा देवी विशालाक्षी यथावद् ब्रूहि पृच्छताम्
भगवन् देवदेवेश नारायण जगन्मय । कैषा देवी विशालाक्षी यथावद् ब्रूहि पृच्छताम् ॥
Verse 33
श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं विष्णुर्दानवमर्दनः / प्रोवाच देवीं संप्रेक्ष्य नारदादीनकल्मषान्
श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं विष्णुर्दानवमर्दनः । प्रोवाच देवीं संप्रेक्ष्य नारदादीनकल्मषान् ॥
Verse 34
इयं सा परमा शक्तिर्मन्मयी ब्रह्मरूपिणी / माया मम प्रियानन्ता ययेदं मोहितं जगत्
इयं सा परमा शक्तिर्मन्मयी ब्रह्मरूपिणी । माया मम प्रियानन्ता ययेदं मोहितं जगत् ॥
Verse 35
अनयैव जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् / मोहयामि द्विजश्रेष्ठा ग्रसामि विसृजामि च
अनयैव जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । मोहयामि द्विजश्रेष्ठा ग्रसामि विसृजामि च ॥
Verse 36
उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतनामागतिं गतिम् / विज्ञायान्वीक्ष्य चात्मानं तरन्ति विपुलामिमाम्
भूतानामुत्पत्तिं प्रलयं चागति-गतिं च विज्ञाय, आत्मानं विविच्य निरीक्ष्य ये धीराः, तेऽस्यां विपुलायां संसारसागरतरङ्गिण्याम् अतीत्य तरन्ति।
Verse 37
अस्यास्त्वंशानधिष्ठाय शक्तिमन्तो ऽभवन् द्विजाः / ब्रह्मेशानादयो देवाः सर्वशक्तिरियं मम
अस्याः शक्तेः अंशानधिष्ठाय तेजस्विनो द्विजाः शक्तिमन्तोऽभवन्; ब्रह्मेशानादयो देवाः समुत्पन्नाः—एषा मम सर्वशक्तिरियं परा।
Verse 38
सैषा सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका / प्रागेव मत्तः संजाता श्रीकल्पे पद्मवासिनी
सैषा त्रिगुणात्मिका प्रकृतिः सर्वजगत्सूतिः; प्रागेव मत्तः संजाता श्रीकल्पे पद्मवासिनी।
Verse 39
चतुर्भुजा शङ्खचक्रपद्महस्ता शुभान्विता / कोटिसूर्यप्रतीकाशा मोहिनी सर्वदेहिनाम्
चतुर्भुजा शङ्खचक्रपद्महस्ता शुभान्विता, कोटिसूर्यप्रतीकाशा सर्वदेहिनां मोहिनी।
Verse 40
नालं देवा न पितरो मानवा वसवो ऽपि च / मायामेतां समुत्तर्तुं ये चान्ये भुवि देहिनः
नालं देवा न पितरो मानवा वसवोऽपि वा, मायामेतां समुत्तर्तुं ये चान्ये भुवि देहिनः।
Verse 41
इत्युक्तो वासुदेवेन मुनयो विष्णुमब्रुवन् / ब्रूहि त्वं पुण्डरीकाक्ष यदि कालत्रये ऽपि च / को वा तरति तां मायां दुर्जयां देवनिर्मिताम्
इत्युक्तो वासुदेवेन मुनयो विष्णुमब्रुवन्— ब्रूहि त्वं पुण्डरीकाक्ष, यदि कालत्रयेऽपि च; को वा तरति तां मायां दुर्जयां देवनिर्मिताम्?
Verse 42
अथोवाच हृषीकेशो मुनीन् मुनिगणार्चितः / अस्ति द्विजातिप्रवर इन्द्रद्युम्न इति श्रुतः
अथोवाच हृषीकेशो मुनीन् मुनिगणार्चितः— अस्ति द्विजातिप्रवर इन्द्रद्युम्न इति श्रुतः।
Verse 43
पूर्वजन्मनि राजासावधृष्यः शङ्करादिभिः / दृष्ट्वा मां कूर्मसंस्थानं श्रुत्वा पौराणिकीं स्वयम् / संहितां मन्मुखाद् दिव्यां पुरस्कृत्य मुनीश्वरान्
पूर्वजन्मनि राजासावधृष्यः शङ्करादिभिः। दृष्ट्वा मां कूर्मसंस्थानं श्रुत्वा पौराणिकीं स्वयम्। संहितां मन्मुखाद् दिव्यां पुरस्कृत्य मुनीश्वरान्॥
Verse 44
ब्रह्माणं च महादेवं देवांश्चान्यान् स्वशक्तिभिः / मच्छक्तौ संस्थितान् बुद्ध्वा मामेव शरणं गतः
ब्रह्माणं च महादेवं देवांश्चान्यान् स्वशक्तिभिः। मच्छक्तौ संस्थितान् बुद्ध्वा मामेव शरणं गतः॥
Verse 45
संभाषितो मया चाथ विप्रयोनिं गमिष्यसि / इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो जातिं स्मरसि पौर्विकीम्
संभाषितो मया चाथ— विप्रयोनिं गमिष्यसि। इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो जातिं स्मरसि पौर्विकीम्॥
Verse 46
सर्वेषामेव भूतानां देवानामप्यगोचरम् / वक्तव्यं यद् गुह्यतमं दास्ये ज्ञानं तवानघ / लब्ध्वा तन्मामकं ज्ञानं मामेवान्ते प्रवेक्ष्यसि
सर्वेषां भूतानां देवानामपि चागोचरं यद् गुह्यतमं वचनीयम्, तदहं ते वक्ष्यामि, अनघ। ममैतज्ज्ञानं लब्ध्वा त्वं अन्ते मामेव प्रवेक्ष्यसि।
Verse 47
अंशान्तरेण भूम्यां त्वं तत्र तिष्ठ सुनिर्दृतः / वैवस्वते ऽन्तरे ऽतिते कार्यार्थं मां प्रवेक्ष्यसि
भूम्यां त्वं अंशान्तरेण तत्र तिष्ठ सुनिर्दृढः। वैवस्वतेऽन्तरेऽतिते कार्यार्थं मां प्रवेक्ष्यसि॥
Verse 48
मां प्रणम्य पुरीं गत्वा पालयामास मेदिनीम् / कालधर्मं गतः कालाच्छ्वेतद्वीपे मया सह
मां प्रणम्य पुरीं गत्वा मेदिनीं पालयामास सः। कालधर्मं गतः काले श्वेतद्वीपे मया सह स्थितः॥
Verse 49
भुक्त्वा तान् वैष्णवान् भोगान् योगिनामप्यगोचरान् / मदाज्ञया मुनिश्रेष्ठा जज्ञे विप्रकुले पुनः
तान् वैष्णवान् भोगान् भुक्त्वा योगिनामप्यगोचरान्। मदाज्ञया मुनिश्रेष्ठा विप्रकुले पुनर्जज्ञे॥
Verse 50
ज्ञात्वा मां वासुदेवाख्यं यत्र द्वे निहिते ऽक्षरे / विद्याविद्ये गूढरूपे यत्तद् ब्रह्म परं विदुः
मां वासुदेवाख्यं ज्ञात्वा यत्र द्वे निहितेऽक्षरे। विद्याविद्ये गूढरूपे, यत्तद् ब्रह्म परं विदुः॥
Verse 51
सोर्ऽचयामास भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् / व्रतोपवासनियमैर्हेमैर्ब्राह्मणतर्पणैः
सः भूतानामाश्रयं परमेश्वरं व्रतोपवासनियमैः हेमदानैः ब्राह्मणतर्पणैश्च सम्यगर्चयामास।
Verse 52
तदाशीस्तन्नमस्कारस्तन्निष्ठस्तत्परायणः / आराधयन् महादेवं योगिनां हृदि संस्थितम्
तदाशीस्तन्नमस्कारस्तन्निष्ठस्तत्परायणः सन् योगिनां हृदि संस्थितं महादेवं निरन्तरमाराधयत्।
Verse 53
तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित् परमा कला / स्वरूपं दर्शयामास दिव्यं विष्णुसमुद्भवम्
एवं वर्तमानस्य तस्य कदाचित् परमा कला स्वस्वरूपं दिव्यं विष्णुसमुद्भवं प्रकाशयामास।
Verse 54
दृष्ट्वा प्रणम्य शिरसा विष्णोर्भगवतः प्रियाम् / संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः कृताञ्जलिरभाषत
विष्णोर्भगवतः प्रियां दृष्ट्वा शिरसा प्रणम्य, विविधैः स्तोत्रैः संस्तूय, कृताञ्जलिः सः अभाषत।
Verse 55
इर्न्द्दयुम्न उवाच का त्वं देविविशालाक्षि विष्णुचिह्नङ्किते शुभे / याथातथ्येन वै भावं तवेदानीं ब्रवीहि मे
इन्द्रद्युम्न उवाच—का त्वं देवि विशालाक्षि विष्णुचिह्नाङ्किते शुभे? याथातथ्येन मे ब्रूहि तवेदानीं स्वभावकम्।
Verse 56
तस्य तद् वाक्यमाकर्ण्य सुप्रसन्ना सुमङ्गला / हसन्ती संस्मरन् विष्णुं प्रियं ब्राह्मणमब्रवीत्
तस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सुप्रसन्ना सुमङ्गला । हसन्ती संस्मरन् विष्णुं प्रियं ब्राह्मणमब्रवीत् ॥
Verse 57
न मां पश्यन्ति मुनयो देवाः शक्रपुरोगमाः / नारायणात्मिका चैका मायाहं तन्मया परा
न मां पश्यन्ति मुनयो देवाः शक्रपुरोगमाः । नारायणात्मिका चैका मायाहं तन्मया परा ॥
Verse 58
न मे नारायणाद् भेदो विद्यते हि विचारतः / तन्मयाहं परं ब्रह्म स विष्णुः परमेश्वरः
न मे नारायणाद्भेदो विद्यते हि विचारतः । तन्मयाहं परं ब्रह्म स विष्णुः परमेश्वरः ॥
Verse 59
येर्ऽचयन्तीह भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् / ज्ञानेन कर्मयोगेन न तेषां प्रभवाम्यहम्
येऽर्चयन्तीह भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् । ज्ञानेन कर्मयोगेन न तेषां प्रभवाम्यहम् ॥
Verse 60
तस्मादनादिनिधनं कर्मयोगपरायणः / ज्ञानेनाराधयानन्तं ततो मोक्षमवाप्स्यसि
तस्मादनादिनिधनं कर्मयोगपरायणः । ज्ञानेनाराधयानन्तं ततो मोक्षमवाप्स्यसि ॥
Verse 61
इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठ इन्द्रद्युम्नो महामतिः / प्रणम्य शिरसा देवीं प्राञ्जलिः पुनरब्रवीत्
इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठ इन्द्रद्युम्नो महामतिः । प्रणम्य शिरसा देवीं प्राञ्जलिः पुनरब्रवीत् ॥
Verse 62
कथं स भगवानीशः शाश्वतो निष्कलो ऽच्युतः / ज्ञातुं हि शक्यते देवि ब्रूहि मे परमेश्वरि
कथं स भगवानीशः शाश्वतो निष्कलोऽच्युतः । ज्ञातुं हि शक्यते देवि ब्रूहि मे परमेश्वरि ॥
Verse 63
एकमुक्ताथ विप्रेण देवी कमलवासिनी / साक्षान्नारायणो ज्ञानं दास्यतीत्याह तं मुनिम्
एकमुक्ताथ विप्रेण देवी कमलवासिनी । साक्षान्नारायणो ज्ञानं दास्यतीत्याह तं मुनिम् ॥
Verse 64
उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां संस्पृश्य प्रणतं मुनिम् / स्मृत्वा परात्परं विष्णुं तत्रैवान्तरधीयत
उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां संस्पृश्य प्रणतं मुनिम् । स्मृत्वा परात्परं विष्णुं तत्रैवान्तरधीयत ॥
Verse 65
सो ऽपि नारायणं द्रष्टुं परमेण समाधिना / आराधयद्धृषीकेशं प्रणतार्तिप्रभञ्जनम्
सोऽपि नारायणं द्रष्टुं परमेण समाधिना । आराधयद्धृषीकेशं प्रणतार्तिप्रभञ्जनम् ॥
Verse 66
ततो बहुतिथे काले गते नारायणः स्वयम् / प्रादुरासीन्महायोगी पीतवासा जगन्मयः
ततो बहुकालव्यतीते नारायणः स्वयमेव प्रादुरभवत्—महायोगी पीतवासा जगन्मयः।
Verse 67
दृष्ट्वा देवं समायान्तं विष्णुमात्मानमव्ययम् / जानुभ्यामवनिं गत्वा तुष्टाव गरुडध्वजम्
देवं समायान्तं विष्णुमात्मानमव्ययं दृष्ट्वा स जानुभ्यामवनिं गत्वा गरुडध्वजं तुष्टाव।
Verse 68
इन्द्रद्युम्न उवाच यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव / कुष्ण विष्णो हृषीकेश तुभ्यं विश्वात्मने नमः
इन्द्रद्युम्न उवाच—यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव। कृष्ण विष्णो हृषीकेश तुभ्यं विश्वात्मने नमः॥
Verse 69
नमो ऽस्तु ते पुराणाय हरये विश्वमूर्तये / सर्गस्थितिविनाशानां हेतवे ऽनन्तशक्ये
नमोऽस्तु ते पुराणाय हरये विश्वमूर्तये। सर्गस्थितिविनाशानां हेतवेऽनन्तशक्तये॥
Verse 70
निर्गुणाय नमस्तुभ्यं निष्कलायामलात्मने / पुरुषाय नमस्तुभ्यं विश्वरूपाय ते नमः
निर्गुणाय नमस्तुभ्यं निष्कलायामलात्मने। पुरुषाय नमस्तुभ्यं विश्वरूपाय ते नमः॥
Verse 71
नमस्ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये / आदिमध्यान्तहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः
नमस्ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये । आदिमध्यान्तहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः ॥
Verse 72
नमस्ते निर्विकाराय निष्प्रपञ्चाय ते नमः / भेदाभेदविहीनाय नमो ऽस्त्वानन्दरूपिणे
नमस्ते निर्विकाराय निष्प्रपञ्चाय ते नमः । भेदाभेदविहीनाय नमोऽस्त्वानन्दरूपिणे ॥
Verse 73
नमस्ताराय शान्ताय नमो ऽप्रतिहतात्मने / अनन्तमूर्तये तुभ्यममूर्ताय नमो नमः
नमस्ताराय शान्ताय नमोऽप्रतिहतात्मने । अनन्तमूर्तये तुभ्यममूर्ताय नमो नमः ॥
Verse 74
नमस्ते परमार्थाय मायातीताय ते नमः / नमस्ते परमेशाय ब्रह्मणे परमात्मने
नमस्ते परमार्थाय मायातीताय ते नमः । नमस्ते परमेशाय ब्रह्मणे परमात्मने ॥
Verse 75
नमो ऽस्तु ते सुसूक्ष्माय महादेवाय ते नमः / नमः शिवाय शुद्धाय नमस्ते परमेष्ठिने
नमोऽस्तु ते सुसूक्ष्माय महादेवाय ते नमः । नमः शिवाय शुद्धाय नमस्ते परमेष्ठिने ॥
Verse 76
त्वयैव सृष्टमखिलं त्वमेव परमा गतिः / त्वं पिता सर्वभूतानां त्वं माता पुरुषोत्तम
त्वयैव सृष्टमखिलं जगदेतदशेषतः; त्वमेव परमा गतिः शरणं च परायणम्। त्वं पिता सर्वभूतानां त्वं माता च पुरुषोत्तम॥
Verse 77
त्वमक्षरं परं धाम चिन्मात्रं व्योम निष्कलम् / सर्वस्याधारमव्यक्तमनन्तं तमसः परम्
त्वमक्षरं परं धाम चिन्मात्रं व्योम निष्कलम्; सर्वस्याधारमव्यक्तमनन्तं तमसः परम्॥
Verse 78
प्रपश्यन्ति परात्मानं ज्ञानदीपेन केवलम् / प्रपद्ये भवतो रूपं तद्विष्णोः परमं पदम्
प्रपश्यन्ति परात्मानं ज्ञानदीपेन केवलम्; प्रपद्ये भवतो रूपं तद्विष्णोः परमं पदम्॥
Verse 79
एवं स्तुवन्तं भगवान् भूतात्मा भूतभावनः / उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां पस्पर्श प्रहसन्निव
एवं स्तुवन्तं भगवान् भूतात्मा भूतभावनः; उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां पस्पर्श प्रहसन्निव॥
Verse 80
स्पृष्टमात्रो भगवता विष्णुना मुनिपुङ्गवः / यथावत् परमं तत्त्वं ज्ञातवांस्तत्प्रसादतः
स्पृष्टमात्रो भगवता विष्णुना मुनिपुङ्गवः; यथावत् परमं तत्त्वं ज्ञातवांस्तत्प्रसादतः॥
Verse 81
ततः प्रहृष्टमनसा प्रणिपत्य जनार्दनम् / प्रोवाचोन्निद्रपद्माक्षं पीतवाससमच्युतम्
ततः स हृष्टचित्तः सन् जनार्दनं प्रणिपत्य, उन्निद्रपद्माक्षं पीतवाससमच्युतं प्रति प्राञ्जलिर्वचः प्रोवाच।
Verse 82
त्वत्प्रसादादसंदिग्धमुत्पन्नं पुरुषोत्तम / ज्ञानं ब्रह्मैकविषयं परमानन्दसिद्धिदम्
त्वत्प्रसादात् पुरुषोत्तम, मम निःसन्दिग्धं ज्ञानमुत्पन्नं ब्रह्मैकविषयं, यत् परमानन्दसिद्धिदम्।
Verse 83
नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय वेधसे / किं करिष्यामि योगेश तन्मे वद जगन्मय
भगवते तुभ्यं वासुदेवाय वेधसे नमो नमः। योगेश जगन्मय, किं करिष्यामि? तन्मे वद।
Verse 84
श्रुत्वा नारायणो वाक्यमिन्द्रद्युम्नस्य माधवः / उवाच सस्मितं वाक्यमशेषजगतो हितम्
इन्द्रद्युम्नस्य वाक्यं श्रुत्वा नारायणो माधवः सस्मितं वाक्यमुवाच, यदशेषजगतो हितम्।
Verse 85
श्रीभगवानुवाच वर्णाश्रमाचारवतां पुंसां देवो महेश्वरः / ज्ञानेन भक्तियोगेन पूजनीयो न चान्यथा
श्रीभगवानुवाच—वर्णाश्रमाचारवतां पुंसां महेश्वरो देवः ज्ञानेन भक्तियोगेन पूजनीयः, न चान्यथा।
Verse 86
विज्ञाय तत्परं तत्त्वं विभूतिं कार्यकारणम् / प्रवृतिं चापि मे ज्ञात्वा मोक्षार्थोश्वरमर्चयेत्
विज्ञाय तत्परं तत्त्वं विभूतिं कार्यकारणम् । प्रवृत्तिं चापि मे ज्ञात्वा मोक्षार्थोश्वरमर्चयेत् ॥
Verse 87
सर्वसङ्गान् परित्यज्य ज्ञात्वा मायामयं जगत् / अद्वैतं भावयात्मानं द्रक्ष्यसे परमेश्वरम्
सर्वसङ्गान् परित्यज्य ज्ञात्वा मायामयं जगत् । अद्वैतं भावयात्मानं द्रक्ष्यसे परमेश्वरम् ॥
Verse 88
त्रिविधा भावना ब्रह्मन् प्रोच्यमाना निबोध मे / एका मद्विषया तत्र द्वितीया व्यक्तसंश्रया / अन्या च भावना ब्राह्मी विज्ञेया सा गुणातिगा
त्रिविधा भावना ब्रह्मन् प्रोच्यमाना निबोध मे । एका मद्विषया तत्र द्वितीया व्यक्तसंश्रया । अन्या च भावना ब्राह्मी विज्ञेया सा गुणातिगा ॥
Verse 89
आसामन्यतमां चाथ भावनां भावयेद् बुधः / अशक्तः संश्रयेदाद्यामित्येषा वैदिकी श्रुतिः
आसामन्यतमां चाथ भावनां भावयेद् बुधः । अशक्तः संश्रयेदाद्यामित्येषा वैदिकी श्रुतिः ॥
Verse 90
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तन्निष्ठस्तत्परायणः / समाराधय विश्वेशं ततो मोक्षमवाप्स्यसि
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तन्निष्ठस्तत्परायणः । समाराधय विश्वेशं ततो मोक्षमवाप्स्यसि ॥
Verse 91
इन्द्रद्युम्न उवाच किं तत् परतरं तत्त्वं का विभूतिर्जनार्दन / किं कार्यं कारणं कस्त्वं प्रवृत्तिश्चापि का तव
इन्द्रद्युम्न उवाच—हे जनार्दन, किं तत् सर्वोत्कृष्टं परतरं तत्त्वम्? का ते विभूतिः? किं कार्यं किं कारणम्? कस्त्वं तत्त्वतः? का च तव प्रवृत्तिः?
Verse 92
परात्परतरं तत्त्वं परं ब्रह्मैकमव्ययम् / नित्यानन्दं स्वयञ्ज्योतिरक्षरं तमसः परम्
परात्परतरं तत्त्वं परं ब्रह्मैकमव्ययम्; नित्यानन्दं स्वयञ्ज्योतिरक्षरं तमसः परम्।
Verse 93
ऐश्वर्यं तस्य यन्नित्यं विभूतिरिति गीयते / कार्यं जगदथाव्यक्तं कारणं शुद्धमक्षरम्
तस्य यद् नित्यमैश्वर्यं सा विभूतिरिति गीयते; कार्यं जगदथाव्यक्तं कारणं शुद्धमक्षरम्।
Verse 94
अहं हि सर्वभूतानामन्तर्यामीश्वरः परः / सर्गस्थित्यन्तकर्तृत्वं प्रवृत्तिर्मम गीयते
अहं हि सर्वभूतानामन्तर्यामीश्वरः परः; सर्गस्थित्यन्तकर्तृत्वं प्रवृत्तिर्मम गीयते।
Verse 95
एतद् विज्ञाय भावेन यथावदखिलं द्विज / ततस्त्वं कर्मयोगेन शाश्वतं सम्यगर्चय
एतद् विज्ञाय भावेन यथावदखिलं द्विज, ततस्त्वं कर्मयोगेन शाश्वतं सम्यगर्चय।
Verse 96
इन्द्रद्युम्न उवाच के ते वर्णाश्रमाचारा यैः समाराध्यते परः / ज्ञानं च कीदृशं दिव्यं भावनात्रयसंस्थितम्
इन्द्रद्युम्न उवाच—के ते वर्णाश्रमाचाराः यैः सम्यक् समाराध्यते परः। किं च तद् दिव्यं ज्ञानं कीदृशं, यत् भावनात्रयसंस्थितम्॥
Verse 97
कथं सृष्टमिदं पूर्वं कथं संह्रियते पुनः / कियत्यः सृष्टयो लोके वंशा मन्वन्तराणि च / कानि तेषां प्रमाणानि पावनानि व्रतानि च
कथं सृष्टमिदं पूर्वं कथं संह्रियते पुनः। कियत्यः सृष्टयो लोके वंशा मन्वन्तराणि च। कानि तेषां प्रमाणानि पावनानि व्रतानि च॥
Verse 98
तीर्थान्यर्कादिसंस्थानं पृथिव्यायामविस्तरे / कति द्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च नदीनदाः / ब्रूहि मे पुण्डरीकाक्ष यथावदधुनाखिलम्
तीर्थान्यर्कादिसंस्थानं पृथिव्यायामविस्तरे। कति द्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च नदीनदाः। ब्रूहि मे पुण्डरीकाक्ष यथावदधुनाखिलम्॥
Verse 99
श्रीकूर्म उवाच एवमुक्तो ऽथ तेनाहं भक्तानुग्रहकाम्यया / यथावदखिलं सर्वमवोचं मुनिपुङ्गवाः
श्रीकूर्म उवाच—एवमुक्तोऽथ तेनाहं भक्तानुग्रहकाम्यया। यथावदखिलं सर्वमवोचं मुनिपुङ्गवाः॥
Verse 100
व्याख्यायाशेषमेवेदं यत्पृष्टो ऽहं द्विजेन तु / अनुगृह्य च तं विप्रं तत्रैवान्तर्हितो ऽभवम्
व्याख्यायाशेषमेवेदं यत्पृष्टोऽहं द्विजेन तु। अनुगृह्य च तं विप्रं तत्रैवान्तर्हितोऽभवम्॥
Verse 101
सो ऽपि तेन विधानेन मदुक्तेन द्विजोत्तमः / आराधयामास परं भावपूतः समाहितः
स एव मदुक्तेन विधानेन द्विजोत्तमः। भावपूतः समाहितः परं परमेश्वरम् आराधयामास॥
Verse 102
त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः / संन्यस्य सर्वकर्माणि परं वैराग्यमाश्रितः
पुत्रादिषु स्नेहं त्यक्त्वा निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः। सर्वकर्माणि संन्यस्य परं वैराग्यमाश्रितः॥
Verse 103
आत्मन्यात्मानमन्वीक्ष्य स्वात्मन्येवाखिलं जगत् / संप्राप्य भावनामन्त्यां ब्राह्मीमक्षरपूर्विकाम्
आत्मन्यात्मानमन्वीक्ष्य स्वात्मन्येवाखिलं जगत्। अन्त्यां भावनां संप्राप्य ब्राह्मीमक्षरपूर्विकाम्॥
Verse 104
अवाप परमं योगं येनैकं परिपश्यति / यं विनिद्रा जितश्वासाः काङ्क्षन्ते मोक्षकाङ्क्षिणः
अवाप परमं योगं येनैकं परिपश्यति। यं विनिद्रा जितश्वासाः काङ्क्षन्ते मोक्षकाङ्क्षिणः॥
Verse 105
ततः कदाचिद् योगीन्द्रो ब्रह्माणं द्रष्टुमव्ययम् / जगामादित्यनिर्देशान्मानसोत्तरपर्वतम् / आकाशेनैव विप्रेन्द्रो योगैश्वर्यप्रभावतः
ततः कदाचिद्योगीन्द्रो ब्रह्माणं द्रष्टुमव्ययम्। आदित्यनिर्देशान्मानसोत्तरपर्वतं जगाम। आकाशेनैव विप्रेन्द्रो योगैश्वर्यप्रभावतः॥
Verse 106
विमानं सूर्यसंकाशं प्राधुर्भूतमनुत्तमम् / अन्वगच्छन् देवगणा गन्धर्वाप्सरसां गणाः / दृष्ट्वान्ये पथि योगीन्द्रं सिद्धा ब्रह्मर्षयो ययुः
विमानं सूर्यसंकाशं प्राधुर्भूतमनुत्तमम्। अन्वगच्छन् देवगणा गन्धर्वाप्सरसां गणाः। दृष्ट्वान्ये पथि योगीन्द्रं सिद्धा ब्रह्मर्षयो ययुः॥
Verse 107
ततः स गत्वा तु गिरिं विवेश सुरवन्दितम् / स्थानं तद्योगिभिर्जुष्टं यत्रास्ते परमः पुमान्
ततः स गत्वा तु गिरिं विवेश सुरवन्दितम्। स्थानं तद्योगिभिर्जुष्टं यत्रास्ते परमः पुमान्॥
Verse 108
संप्राप्य परमं स्थानं सूर्यायुतसमप्रभम् / विवेश चान्तर्भवनं देवानां च दुरासदम्
संप्राप्य परमं स्थानं सूर्यायुतसमप्रभम्। विवेश चान्तर्भवनं देवानां च दुरासदम्॥
Verse 109
विचिन्तयामास परं शरण्यं सर्वदेहिनाम् / अनादिनिधनं देवं देवदेवं पितामहम्
विचिन्तयामास परं शरण्यं सर्वदेहिनाम्। अनादिनिधनं देवं देवदेवं पितामहम्॥
Verse 110
ततः प्रादुरभूत् तस्मिन् प्रकाशः परमात्मनः / तन्मध्ये पुरुषं पूर्वमपश्यत् परमं पदम्
ततः प्रादुरभूत् तस्मिन् प्रकाशः परमात्मनः। तन्मध्ये पुरुषं पूर्वमपश्यत् परमं पदम्॥
Verse 111
महान्तं तेजसो राशिमगम्यं ब्रह्मविद्विषाम् / चतुर्मुखमुदाराङ्गमर्चिभिरुपशोभितम्
ते महान्तं तेजसो राशिम् अपश्यन्—ब्रह्मविद्विषाम् अगम्यम्—तस्मिन्नन्तः चतुर्मुखोऽपि उदाराङ्गः सुमूर्तिः, अर्चिभिरुपशोभितः।
Verse 112
सो ऽपि योगिनमन्वीक्ष्य प्रणमन्तमुपस्थितम् / प्रत्युद्गम्य स्वयं देवो विश्वात्मा परिषस्वजे
स योगिनम् अन्वीक्ष्य प्रणमन्तम् उपस्थितम्, स्वयं देवो विश्वात्मा प्रत्युद्गम्य परिषस्वजे।
Verse 113
परिष्वक्तस्य देवेन द्विजेन्द्रस्याथ देहतः / निर्गत्य महती ज्योत्स्ना विवेशादित्यमण्डलम् / ऋग्यजुः सामसंज्ञं तत् पवित्रममलं पदम्
देवेन परिष्वक्तस्य द्विजेन्द्रस्य तदा देहतः महती ज्योत्स्ना निर्गत्य आदित्यमण्डलं विवेश; तत् ऋग्यजुःसामसंज्ञं पवित्रम् अमलं पदम्।
Verse 114
हिरण्यगर्भो भगवान् यत्रास्ते हव्यकव्यभुक् / द्वारं तद् योगिनामाद्यं वेदान्तेषु प्रतिष्ठितम् / ब्रह्मतेजोमयं श्रीमन्निष्ठा चैव मनीषिणाम्
यत्र भगवान् हिरण्यगर्भो हव्यकव्यभुक् आस्ते, तत् योगिनाम् आद्यं द्वारं वेदान्तेषु प्रतिष्ठितम्; ब्रह्मतेजोमयं श्रीमत्, मनीषिणां निष्ठा च एव।
Verse 115
दृष्टमात्रो भगवतात ब्रह्मणार्चिर्मयो मुनिः / अपश्यदैश्वरं तेजः शान्तं सर्वत्रगं शिवम्
दृष्टमात्रो भगवता ब्रह्मणार्चिर्मयो मुनिः, अपश्यद् ऐश्वरं तेजः शान्तं सर्वत्रगं शिवम्।
Verse 116
स्वात्मानमक्षरं व्योमतद् विष्णोः परमं पदम् / आनन्दमचलं ब्रह्म स्थानं तत्पारमेश्वरम्
स्वात्मानमक्षरं व्योमवत् सर्वव्यापिनं तद् विष्णोः परमं पदम् । आनन्दमयं अचलं ब्रह्म, तत् पारमेश्वरं परमस्थानम् ॥
Verse 117
सर्वभूतात्मभूतः स परमैश्वर्यमास्थितः / प्राप्तवानात्मनो धाम यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम्
स सर्वभूतात्मभूतः परमैश्वर्यमास्थितः । आत्मनो धाम प्राप्तवान् यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम् ॥
Verse 118
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वर्णाश्रमविधौ स्थितः / समाश्रित्यान्तिमं भावं मायां लक्ष्मीं तरेद् बुधः
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वर्णाश्रमविधौ स्थितः । अन्तिमं भावमाश्रित्य मायां लक्ष्मीं तरेद् बुधः ॥
Verse 119
सूत उवाच व्याहृता हरिणा त्वेवं नारादाद्या महर्षयः / शक्रेण सहिताः सर्वे पप्रच्छुर्गरुडध्वजम्
सूत उवाच—एवं हरिणा व्याहृते नारदाद्या महर्षयः । शक्रेण सहिताः सर्वे पप्रच्छुर्गरुडध्वजम् ॥
Verse 120
ऋषय ऊचुः देवदेव हृषीकेश नाथ नारायणामल / तद् वदाशेषमस्माकं यदुक्तं भवता पुरा
ऋषय ऊचुः—देवदेव हृषीकेश नाथ नारायणामल । तद् वदाशेषमस्माकं यदुक्तं भवता पुरा ॥
Verse 121
इन्द्रद्युम्नाय विप्रया ज्ञानं धर्मादिगोचरम् / शुश्रूषुश्चाप्ययं शक्रः सखा तव जगन्मय
जगन्मय! विप्रया इन्द्रद्युम्नाय धर्मादिविषयकं ज्ञानं प्रदत्तम्; शुश्रूषुरयं शक्रोऽपि तव सखा जातः।
Verse 122
ततः स भगवान् विष्णुः कूर्मरूपी जनार्दनः / रसातलगतो देवो नारदाद्यैर्महर्षिभिः
ततः स भगवान् विष्णुर्जनार्दनः कूर्मरूपं समास्थाय रसातलं गतः; नारदाद्यैर्महर्षिभिः सह देवः।
Verse 123
पृष्टः प्रोवाच सकलं पुराणं कौर्ममुत्तमम् / सन्निधौ देवराजस्य तद् वक्ष्ये भवतामहम्
पृष्टः सन् स सर्वं कौर्मपुराणमुत्तमं प्रोवाच; देवराजस्य सन्निधौ, तदेव अहं भवतां वक्ष्ये।
Verse 124
धन्यं यशस्यामायुष्यं पुण्यं मोक्षप्रदं नृणाम् / पुराणश्रवणं विप्राः कथनं च विशेषतः
धन्यं यशस्यं आयुष्यं पुण्यं मोक्षप्रदं नृणाम्; पुराणश्रवणं विप्राः, कथनं च विशेषतः।
Verse 125
श्रुत्वा चाध्यायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुच्यते / उपाख्यानमथैकं वा ब्रह्मलोके महीयते
श्रुत्वा चाध्यायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुच्यते; उपाख्यानमथैकं वा ब्रह्मलोके महीयते।
Verse 126
इदं पुराणं परमं कौर्मं कूर्मस्वरूपिणा / उक्तं देवाधिदेवेन श्रद्धातव्यं द्विजातिभिः
इदं परमं कौर्मं पुराणं कूर्मस्वरूपिणा देवाधिदेवेनोक्तं; अतः द्विजातिभिः श्रद्धया ग्रहीतव्यं।
Frequently Asked Questions
It gives the canonical fivefold definition: sarga (creation), pratisarga (re-creation), vaṃśa (genealogies), manvantara (Manu cycles), and vaṃśānucarita (dynastic histories), and reiterates that context-linked meritorious narratives support these themes.
Liberation is presented as grace-aided direct knowledge of the Supreme Reality: by discerning the Self and contemplating non-duality, the aspirant crosses Māyā; the realized one abides in the imperishable, all-pervading Brahman—described as Viṣṇu’s supreme abode—implying a Vedāntic non-dual culmination within a devotional framework.
Yes. Nārāyaṇa explicitly states that for those established in Varnāśrama, Maheśvara should be worshipped through jñāna and bhakti-yoga. This functions as samanvaya: the Supreme is affirmed as inner ruler and Brahman, while Śiva-worship is prescribed as a valid mode aligned with liberation-oriented knowledge and devotion.