Shloka 15

Invocation, Purāṇa Lakṣaṇas, Kurma at the Samudra-manthana, and Indradyumna’s Liberation Teaching

Iśvara-Gītā Prelude

Devanagari script

कौर्मं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् / अष्टादशं समुद्दिष्टं ब्रह्मण्डमिति संज्ञितम्

Transliteration

kaurmaṃ mātsyaṃ gāruḍaṃ ca vāyavīyamanantaram / aṣṭādaśaṃ samuddiṣṭaṃ brahmaṇḍamiti saṃjñitam

Translation

कौर्मं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् । अष्टादशं समुद्दिष्टं ब्रह्माण्डमिति संज्ञितम् ॥

Word by Word

• कौर्मम्: Kaurma (Kūrma Purāṇa)
• कौर्मम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कौर्म (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; ‘पुराणम्’ इति विशेष्यस्य (अध्याहृत) विशेषणम्

• मात्स्यम्: Mātsya
• मात्स्यम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मात्स्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; ‘पुराणम्’ इति विशेष्यस्य (अध्याहृत) विशेषणम्

• गारुडम्: Gāruḍa
• गारुडम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गारुड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; ‘पुराणम्’ इति विशेष्यस्य (अध्याहृत) विशेषणम्

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम्

• वायवीयम्: Vāyavīya
• वायवीयम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वायवीय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; ‘पुराणम्’ इति विशेष्यस्य (अध्याहृत) विशेषणम्

• अनन्तरम्: next, thereafter
• अनन्तरम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; क्रमवाचक-विशेषणम् (next/thereafter)

• अष्टादशम्: eighteen
• अष्टादशम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अष्टादश (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; द्विगु-समासः—अष्ट + दश (eighteen)

• समुद्दिष्टम्: enumerated/mentioned
• समुद्दिष्टम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: समुद्दिष्ट (कृदन्त; सम् + उद् + √दिश् धातु, क्त-प्रत्यय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः (designated/mentioned)

• ब्रह्माण्डम्: Brahmāṇḍa (Purāṇa)
• ब्रह्माण्डम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् + अण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; समासः—ब्रह्मणः अण्डम् (Brahmā’s egg; cosmic egg)

• इति: thus, called
• इति: सम्बन्ध (Quotative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; उद्धरण/निगमनार्थक (quotative/thus)

• संज्ञितम्: named/termed
• संज्ञितम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: संज्ञित (कृदन्त; सम् + √ज्ञा धातु, क्त-प्रत्यय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः (named/termed)

Speaker

Sūta (Sūta Ugraśravas) addressing the assembled sages (Naimiṣāraṇya frame)

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Characters & Entities

• Kurma Purana
• Matsya Purana
• Garuda Purana
• Vayaviya (Vayu) Purana
• Brahmanda Purana

More Details (3 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

It does not directly define Ātman; it establishes scriptural authority by enumerating Purāṇas, within which teachings on Ātman, Īśvara, and liberation are transmitted.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

No specific yoga practice is taught in this verse; it functions as a catalog of Purāṇic sources, among which the Kūrma Purāṇa later teaches dharma and yoga-oriented disciplines (including Pāśupata-oriented themes in its broader tradition).

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

Indirectly: by placing the Kūrma Purāṇa alongside other Mahāpurāṇas, it supports a shared Purāṇic canon where Śaiva and Vaiṣṇava teachings coexist, a hallmark of the Kūrma Purāṇa’s synthetic approach.