Adhyaya 2
Cosmic Manifestation, Mahāmāyā’s Mandate, Varṇāśrama-Dharma, and the Unity of the Trimūrti
अध्यायस्य प्रथमस्य उपसंहारात् अनन्तरं कूर्मोऽध्यायं द्वितीयं प्रवर्तयन् मुनिभिः पृष्टं कल्याणप्रश्नं प्रत्याह, एतानि चोपदेशाः पूर्वं इन्द्रद्युम्नराजायोक्ताः इति स्मारयति। पुराणं पुण्यप्रदं धर्मप्रकाशकं मोक्षमार्गदर्शकं च निरूपयति। ततः सृष्टिकथायां नारायण एव केवलोऽस्ति; योगनिद्रात् प्रबुद्धे तस्मिन् ब्रह्मा जायते, ब्रह्मणः क्रोधात् रुद्रः प्रादुर्भवति, श्रीश्च नारायणी महामाय़ा अव्यया मूलप्रकृतिरूपेण प्रकटते। ब्रह्मणः प्रार्थनया सा ‘मोह’ इति नियुक्ता सृष्टिविस्ताराय, किन्तु ज्ञानयोगिनः, ध्याननिष्ठा ब्राह्मणाः, सत्यभक्ताः, भगवदाज्ञापरायणाश्च न मोहितव्याः इति तस्या आज्ञा—आध्यात्मिकरक्षणस्य नीतिविभागः प्रतिपाद्यते। मनसः सृष्टा ऋषयः, चत्वारो वर्णाः, अनादिवेदरूपा वाक् च प्रवर्तन्ते; नास्तिकशास्त्राणि तमःप्रदानीति निन्द्यन्ते। काले प्रवृत्तेऽधर्मवृद्ध्या वर्णाश्रमधर्मव्यवस्था, गृहस्थस्य प्रधानता, पुरुषार्थक्रमे धर्मस्य मोक्षपर्यवसानं च प्रतिपाद्यते। प्रवृत्तिनिवृत्तियोगौ विवृणोति, निवृत्तिं मोक्षदां प्रशंसति, सार्वभौमगुणान् तथा परलोकगतिं प्रत्येकव्रतानुसारं निर्दिशति। ‘एकाश्रम’योगिनां विषये पृष्टे पञ्चमाश्रमाभावं, समाधिमूलकसंन्यासमेव परं इति स्पष्टयति, आश्रमभेदान् योगिभेदांश्च वर्गीकुरुते। अन्ते समन्वयः—ब्रह्मा सृजति, विष्णुः पालयति, शिवः प्रलयकारकः; परमार्थतः विष्णुमहादेवयोः अभेदः। त्रिविधा उपासना, लिङ्गत्रिपुण्ड्रत्रिशूलचिह्नतिलकादि चिह्नविधानं चोक्त्वा, स्वधर्मेण भक्त्या परं पूजयित्वा अक्षयमोक्षप्राप्तिरिति उपसंहरति, येन परेषु अध्यायेषु पूजायोगसमन्वयः विस्तार्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे प्रथमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे यत्पृष्टो ऽहं जगद्धितम् / वक्ष्यमाणं मया सर्वमिन्द्रद्युम्नाय भाषितम्
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे प्रथमोऽध्यायः। श्रीकूर्म उवाच—शृणुध्वं सर्वे ऋषयः, यत्पृष्टोऽहं जगद्धितम्; वक्ष्यामि सर्वं मया इन्द्रद्युम्नाय यथोक्तम्।
Verse 2
भूतैर्भव्यैर्भविष्यद्भिश्चरितैरुपबृंहितम् / पुराणं पुण्यदं नृणां मोक्षधर्मानुकीर्तनम्
भूत-भव्य-भविष्यच्चरितैः समुपबृंहितं यत्, तत् पुराणं; तत् नृणां पुण्यदं मोक्षधर्मानुकीर्तनपरं च।
Verse 3
अहं नारायणो देवः पूर्वमासं न मे परम् / उपास्य विपुलां निद्रां भोगिशय्यां समाश्रितः
अहं नारायणो देवः; पूर्वमासं न मे परम्। विपुलां योगनिद्रां समुपास्य भोगिशय्यां समाश्रितः।
Verse 4
चिन्तयामि पुनः सृष्टिं निशान्ते प्रतिबुध्य तु / ततो मे सहसोत्पन्नः प्रसादो मुनिपुङ्गवा
निशान्ते प्रतिबुध्याहं पुनः सृष्टिं चिन्तयामि; ततो मे मुनिपुङ्गव प्रसादः सहसोत्पद्यते।
Verse 5
चतुर्मुखस्ततो जातो ब्रह्मा लोकपितामहः / तदन्तरे ऽभवत् क्रोधः कस्माच्चित् कारणात् तदा
ततः चतुर्मुखो ब्रह्मा लोकपितामहः समजायत। तस्मिन्नन्तरे तदा कस्माच्चित् कारणात् क्रोधः समुत्पन्नः॥
Verse 6
आत्मनो मुनिशार्दूलास्तत्र देवो महेश्वरः / रुद्रः क्रोधात्मजो जज्ञे शूलपाणिस्त्रिलोचनः / तेजसा सूर्यसंकाशस्त्रैलोक्यं संहरन्निव
मुनिशार्दूलाः, तत्रात्मन एव देवो महेश्वरो रुद्रः क्रोधात्मजो जज्ञे। शूलपाणिस्त्रिलोचनः, तेजसा सूर्यसंकाशः, त्रैलोक्यं संहरन्निव॥
Verse 7
ततः श्रीरभवद् देवि कमलायतलोचना / सुरूपा सौम्यवदना मोहिनी सर्वदेहिनाम्
ततः श्रीरभवद् देवि कमलायतलोचना। सुरूपा सौम्यवदना मोहिनी सर्वदेहिनाम्॥
Verse 8
शुचिस्मिता सुप्रसन्ना मङ्गला महिमास्पदा / दिव्यकान्तिसमायुक्ता दिव्यमाल्योपशोभिता
शुचिस्मिता सुप्रसन्ना मङ्गला महिमास्पदा। दिव्यकान्तिसमायुक्ता दिव्यमाल्योपशोभिता॥
Verse 9
नारायणी महामाया मूलप्रकृतिरव्यया / स्वधाम्ना पूरयन्तीदं मत्पार्श्वं समुपाविशत्
नारायणी महामाया मूलप्रकृतिरव्यया। स्वधाम्ना पूरयन्तीदं मत्पार्श्वं समुपाविशत्॥
Verse 10
तां दृष्टवा भगवान् ब्रह्मा मामुवाच जगत्पतिः / मोहायाशेषभूतानां नियोजय सुरूपिणीम् / येनेयं विपुला सृष्टिर्वर्धते मम माधव
तां दृष्ट्वा भगवान् ब्रह्मा जगत्पतिः मामुवाच— “सुरूपिणीं ताम् अशेषभूतानां मोहाय नियोजय; येन मम, हे माधव, इयं विपुला सृष्टिर्वर्धते प्रसारं च गच्छति।”
Verse 11
तथोक्तो ऽहं श्रियं देवीमब्रुवं प्रहसन्निव / देवीदमखिलं विश्वं सदेवासुरमानुषम् / मोहयित्वा ममादेशात् संसारे विनिपातय
तथोक्तोऽहं प्रहसन्निव श्रियं देवीमब्रुवम्— “देवि, ममादेशात् सदेवासुरमानुषं अखिलं विश्वं मोहयित्वा संसारे विनिपातय।”
Verse 12
ज्ञानयोगरतान् दान्तान् ब्रह्मिष्ठान् ब्रह्मवादिनः / अक्रोधनान् सत्यपरान् दूरतः परिवर्जय
ज्ञानयोगरतान् दान्तान् ब्रह्मिष्ठान् ब्रह्मवादिनः । अक्रोधनान् सत्यपरान् दूरतः परिवर्जय ॥
Verse 13
ध्यायिनो निर्ममान् शान्तान् धार्मिकान् वेदपारगान् / जापिनस्तापसान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय
ध्यायिनो निर्ममान् शान्तान् धार्मिकान् वेदपारगान् । जापिनस्तापसान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय ॥
Verse 14
वेदवेदान्तविज्ञानसंछिन्नाशेषसंशयान् / महायज्ञपरान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय
वेदवेदान्तविज्ञानसंछिन्नाशेषसंशयान् । महायज्ञपरान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय ॥
Verse 15
ये यजन्ति जपैर्हेमैर्देवदेवं महेश्वरम् / स्वाध्यायेनेज्यया दूरात् तान् प्रयत्नेन वर्जय
ये हेमलोभेन जपमात्रैर्देवदेवं महेश्वरं यजन्ति, स्वाध्यायं सत्ययज्ञपूजां च गौणीकुर्वन्ति—तान् दूरात् प्रयत्नेन वर्जय।
Verse 16
भक्तियोगसमायुक्तानीश्वरार्पितमानसान् / प्राणायामादिषु रतान् दूरात् परिहरामलान्
भक्तियोगसमायुक्तान् ईश्वरार्पितमानसान् प्राणायामादिषु रतान् अमलान् दूरात् परिहर।
Verse 17
प्रणवासक्तमनसो रुद्रजप्यपरायणान् / अथर्वशिरसो ऽध्येतृन् धर्मज्ञान् परिवर्जय
प्रणवैकासक्तमनसो रुद्रजप्यपरायणान् अथर्वशिरसोऽध्येतॄन् धर्मज्ञान् अपि परिवर्जय।
Verse 18
बहुनात्र किमुक्तेन स्वधर्मपरिपालकान् / ईश्वराराधनरतान् मन्नियोगान्न मोहय
बहुनात्र किमुक्तेन—स्वधर्मपरिपालकान् ईश्वराराधनरतान् मन्नियोगान्न मोहय।
Verse 19
एवं मया महामाया प्रेरिता हरिवल्लभा / यथादेशं चकारासौ तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत्
एवं मया महामाया प्रेरिता हरिवल्लभा यथादेशं चकारासौ; तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत्।
Verse 20
श्रियं ददाति विपुलां पुष्टिं मेधां यशो बलम् / अर्चिता भगवत्पत्नी तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत्
अर्चिता भगवत्पत्नी विपुलां श्रियं पुष्टिं मेधां यशो बलं च ददाति; तस्मात् लक्ष्मीं सम्यक् समर्चयेत्।
Verse 21
ततो ऽसृजत् स भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः / चराचराणि भूतानि यथापूर्वं ममाज्ञया
ततः स भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः ममाज्ञया यथापूर्वं चराचराणि भूतानि असृजत्।
Verse 22
परीचिभृग्वङ्गिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया
स योगविद्यया परीचिं भृगुमङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुं दक्षमत्रिं वसिष्ठं च असृजत्।
Verse 23
नवैते ब्रह्मणः पुत्रा ब्रह्माणो ब्राह्मणोत्तमाः / ब्रह्मवादिन एवैते मरीच्याद्यास्तु साधकाः
नवैते ब्रह्मणः पुत्राः ब्रह्माणो ब्राह्मणोत्तमाः; ब्रह्मवादिन एवैते मरीच्याद्याः साधकाः।
Verse 24
ससर्ज ब्राह्मणान् वक्त्रात् क्षत्रियांश्च भुजाद् विभुः / वैश्यानूरुद्वयाद् देवः पादार्छूद्रान् पितामहः
विभुः पितामहः देवः वक्त्रात् ब्राह्मणान् ससर्ज, भुजाद् क्षत्रियान्, ऊरुद्वयाद् वैश्यान्, पादात् शूद्रान् च।
Verse 25
यज्ञनिष्पत्तये ब्रह्मा शूद्रवर्जं ससर्ज ह / गुप्तये सर्ववेदानां तेभ्यो यज्ञो हि निर्बभौ
यज्ञनिष्पत्तये ब्रह्मा शूद्रवर्जं त्रिवर्णं ससर्ज; सर्ववेदगुप्तये तेषु यज्ञः एव निर्बभौ।
Verse 26
ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वणानि च / ब्रह्मणः सहजं रूपं नित्यैषा शक्तिरव्यया
ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वणानि च—एतद् ब्रह्मणः सहजं रूपं; नित्यैषा शक्तिरव्यया।
Verse 27
अनादिनिधना दिव्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा / आदौ वेदमयी भूता यतः सर्वाः प्रवृत्तयः
अनादिनिधना दिव्या वाक् स्वयंभुवा उत्सृष्टा; आदौ वेदमयी भूता, यतो सर्वाः प्रवृत्तयः।
Verse 28
अतो ऽन्यानितु शास्त्राणिपृथिव्यांयानिकानिचित् / न तेषु रमते धीरः पाषण्डी तेन जायते
अतोऽन्यानि तु शास्त्राणि पृथिव्यां यानि कानिचित्; न तेषु रमते धीरः, तेन पाषण्डी जायते।
Verse 29
वेदार्थवित्तमैः कार्यं यत्स्मृतं मुनिभिः पुरा / स ज्ञेयः परमो धर्मो नान्यशास्त्रेषु संस्थितः
वेदार्थवित्तमैः कार्यं यत् स्मृतं मुनिभिः पुरा; स ज्ञेयः परमो धर्मो, नान्यशास्त्रेषु संस्थितः।
Verse 30
या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः / सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्यतमोनिष्ठाहिताः स्मृताः
या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः। सर्वास्ता निष्फलाः प्रोक्ताः प्रेत्य तमसि नयन्ति, तमोनिष्ठाहिताः स्मृताः॥
Verse 31
पूर्वकल्पे प्रजा जाताः सर्वबादाविवर्जिताः / शुद्धान्तः करणाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा
पूर्वकल्पे प्रजा जाताः सर्वबाधाविवर्जिताः। शुद्धान्तःकरणाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा॥
Verse 32
ततः कालवशात् तासां रागद्वेषादिको ऽभवत् / अधर्मो मुनिशार्दूलाः स्वधर्मप्रतिबन्धकः
ततः कालवशात् तासां रागद्वेषादिकोऽभवत्। अधर्मो मुनिशार्दूलाः स्वधर्मप्रतिबन्धकः॥
Verse 33
ततः सा सहजा सिद्धिस्तासां नातीव जायते / रजोमात्रात्मिकास्तासां सिद्धयो ऽन्यास्तदाभवन्
ततः सा सहजा सिद्धिस्तासां नातीव जायते। रजोमात्रात्मिकास्तासां सिद्धयोऽन्यास्तदाभवन्॥
Verse 34
तासु क्षीणास्वशेषासु कालयोगेन ताः पुनः / वार्तोपायं पुनश्चक्रुर्हस्तसिद्धिं च कर्मजाम् / ततस्तासां विभुर्ब्रह्मा कर्माजीवमकल्पयत्
तासु क्षीणास्वशेषासु कालयोगेन ताः पुनः। वार्तोपायं पुनश्चक्रुर्हस्तसिद्धिं च कर्मजाम्॥ ततस्तासां विभुर्ब्रह्मा कर्माजीवमकल्पयत्॥
Verse 35
स्वायंभुवो मनुः पूर्वं धर्मान् प्रोवाच धर्मदृक् / साक्षात् प्रजापतेर्मूर्तिर्निसृष्टा ब्रह्मणा द्विजाः / भृग्वादयस्तद्वदनाच्छ्रुत्वा धर्मानथोचिरे
पूर्वं स्वायम्भुवो मनुः धर्मदृक् धर्मान् प्रोवाच। ब्रह्मणा द्विजाः भृग्वादयः साक्षात् प्रजापतेर्मूर्तिरिव निसृष्टाः; ते मनोर्वदनात् श्रुत्वा तान् धर्मान् पुनरप्यघोषयन्।
Verse 36
यजनं याजनं दानं ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहम् / अध्यापनं चाध्ययनं षट् कर्माणि द्विजोत्तमाः
यजनं याजनं दानं ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहः। अध्यापनं चाध्ययनं षट् कर्माणि द्विजोत्तमाः॥
Verse 37
दानमध्ययनं यज्ञो धर्मः क्षत्रियवैश्ययोः / दण्डो युद्धं क्षत्रियस्य कृषिर्वैश्यस्य शस्यते
दानमध्ययनं यज्ञो धर्मः क्षत्रियवैश्ययोः। दण्डो युद्धं क्षत्रियस्य कृषिर्वैश्यस्य शस्यते॥
Verse 38
शुश्रूषैव द्विजातीनां शूद्राणां धर्मसाधनम् / कारुकर्म तथाजीवः पाकयज्ञो ऽपि धर्मतः
शुश्रूषैव द्विजातीनां शूद्राणां धर्मसाधनम्। कारुकर्म तथाजीवः पाकयज्ञोऽपि धर्मतः॥
Verse 39
ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास चाश्रमान् / गृहस्थं च वनस्थं च भिक्षुकं ब्रह्मचारिणम्
ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास चाश्रमान्। गृहस्थं च वनस्थं च भिक्षुकं ब्रह्मचारिणम्॥
Verse 40
अग्नयो ऽतिथिशुश्रूषा यज्ञो दानं सुरार्चनम् / गृहस्थस्य समासेन धर्मो ऽयं मुनिपुङ्गवाः
अग्नीनां परिचर्या अतिथिशुश्रूषा यज्ञः दानं देवपूजनं च—एष संक्षेपतः गृहस्थस्य धर्मः, हे मुनिपुङ्गवाः।
Verse 41
होमो मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव च / संविभागो यथान्यायं धर्मो ऽयं वनवासिनाम्
होमः मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव च। संविभागो यथान्यायं—एष धर्मो वनवासिनाम्॥
Verse 42
भैक्षाशनं च मौनित्वं तपो ध्यानं विशेषतः / सम्यग्ज्ञानं च वैराग्यं धर्मो ऽयं भिक्षुके मतः
भैक्षाशनं मौनित्वं तपो ध्यानं विशेषतः। सम्यग्ज्ञानं वैराग्यं च—एष धर्मो भिक्षुके मतः॥
Verse 43
भिक्षाचर्या च शुश्रूषा गुरोः स्वाध्याय एव च / सन्ध्याकर्माग्निकार्यं च धर्मो ऽयं ब्रह्मचारिणाम्
भिक्षाचर्या शुश्रूषा गुरोः स्वाध्याय एव च। सन्ध्याकर्माग्निकार्यं च—एष धर्मो ब्रह्मचारिणाम्॥
Verse 44
ब्रह्मचारिवनस्थानां भिक्षुकाणां द्विजोत्तमाः / साधारणं ब्रह्मचर्यं प्रोवाच कमलोद्भवः
ब्रह्मचारिवनस्थानां भिक्षुकाणां द्विजोत्तमाः। साधारणं ब्रह्मचर्यं प्रोवाच कमलोद्भवः॥
Verse 45
ऋतुकालाभिगामित्वं स्वदारेषु न चान्यतः / पर्ववर्जं गृहस्थस्य ब्रह्मचर्यमुदाहृतम्
गृहस्थस्य ब्रह्मचर्यं नाम—ऋतुकाले स्वदारेष्वेव संगमनं, परस्त्रीगमनस्य सर्वथा वर्जनं, तथा पर्वदिनेषु मैथुनविरतिश्च इति उदाहृतम्।
Verse 46
आगर्भसंभवादाद्यात् कार्यं तेनाप्रमादतः / अकुर्वाणस्तु विप्रेन्द्रा भ्रूणहा तु प्रजायते
गर्भसंभवात् प्रभृति तदनुगुणं कर्माप्रमादतः कर्तव्यम्; यः पुनरकुर्वाणो भवति, हे विप्रेन्द्राः, स भ्रूणहा इव प्रजायते।
Verse 47
वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या श्राद्धं चातिथिपूजनम् / गृहस्थस्य परो धर्मो देवताभ्यर्चनं तथा
गृहस्थस्य परो धर्मः—शक्त्यान्वहं वेदाभ्यासः, श्राद्धकर्म च, अतिथिपूजनं, तथा देवतानामर्चनं च।
Verse 48
वैवाह्ममग्निमिन्धीत सायं प्रातर्यथाविधि / देशान्तरगतो वाथ मृतपत्नीक एव वा
वैवाह्ममग्निं सायं प्रातर्यथाविधि समिन्धीत; देशान्तरगतः सन् अपि, अथवा मृतपत्नीकः सन् अपि, तदाचारो न त्याज्यः।
Verse 49
त्रयाणामाश्रमाणां तु गृहस्थो योनिरुच्यते / अन्ये तमुपजीवन्ति तस्माच्छ्रेयान् गृहाश्रमी
त्रयाणामाश्रमाणां मध्ये गृहस्थाश्रमः योनिरिवोच्यते; अन्ये तमेवोपजीवन्ति, तस्मात् गृहाश्रमधर्मः श्रेष्ठतरः।
Verse 50
ऐकाश्रम्यं गृहस्थस्य त्रयाणां श्रुतिदर्शनात् / तस्माद् गार्हस्थ्यमेवैकं विज्ञेयं धर्मसाधनम्
श्रुतिदर्शनात् गृहस्थो हि त्रयाणामाश्रमाणां धारकः; तस्माद् गार्हस्थ्यमेवैकं धर्मसाधनमिति विज्ञेयम्।
Verse 51
परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ / सर्वलोकविरुद्धं च धर्ममप्याचरेन्न तु
धर्मवर्जितौ यावर्थकामौ तौ परित्यजेत्; सर्वलोकविरुद्धं तु धर्ममित्यपि नाचरेत्।
Verse 52
धर्मात् संजायते ह्यर्थो धर्मात् कामो ऽभिजायते / धर्म एवापवर्गाय तस्माद् धर्मं समाश्रयेत्
धर्मात् ह्यर्थः प्रसूयते, धर्मात् कामोऽभिजायते; धर्म एवापवर्गाय, तस्माद् धर्मं समाश्रयेत्।
Verse 53
धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गस्त्रिगुणो मतः / सत्त्वं रजस्तमश्चेति तस्माद्धर्मं समाश्रयेत्
धर्मार्थकामाः त्रिवर्गः त्रिगुणात्मकः स्मृतः—सत्त्वं रजस्तमश्चेति; तस्माद् धर्मं समाश्रयेत्।
Verse 54
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः / जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः
सत्त्वस्थाः ऊर्ध्वं गच्छन्ति, राजसाः मध्ये तिष्ठन्ति; तामसाः जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति।
Verse 55
यस्मिन् धर्मसमायुक्तावर्थकामौ व्यवस्थितौ / इह लोके सुखी भूत्वा प्रेत्यानन्त्याय कल्पते
यत्र धर्मसमायुक्तौ अर्थकामौ सुव्यवस्थितौ। इह लोके सुखी भूत्वा प्रेत्यानन्त्याय कल्पते॥
Verse 56
धर्मात् संजायते मोक्षो ह्यर्थात् कामो ऽभिजायते / एवं साधनसाध्यत्वं चातुर्विध्ये प्रदर्शितम्
धर्मात् संजायते मोक्षो ह्यर्थात् कामोऽभिजायते। एवं साधनसाध्यत्वं चातुर्विध्ये प्रदर्शितम्॥
Verse 57
य एवं वेद धर्मार्थकाममोक्षस्य मानवः / माहात्म्यं चानुतिष्ठेत स चानन्त्याय कल्पते
य एवं वेद धर्मार्थकाममोक्षस्य मानवः। माहात्म्यं चानुतिष्ठेत स चानन्त्याय कल्पते॥
Verse 58
तस्मादर्थं च कामं च त्यक्त्वा धर्मं समाश्रयेत् / धर्मात् संजायते सर्वमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः
तस्मादर्थं च कामं च त्यक्त्वा धर्मं समाश्रयेत्। धर्मात् संजायते सर्वमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः॥
Verse 59
धर्मेण धार्यते सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् / अनादिनिधना शक्तिः सैषा ब्राह्मी द्विजोत्तमाः
धर्मेण धार्यते सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम्। अनादिनिधना शक्तिः सैषा ब्राह्मी द्विजोत्तमाः॥
Verse 60
कर्मणा प्राप्यते धर्मो ज्ञानेन च न संशयः / तस्माज्ज्ञानेन सहितं कर्मयोगं समाचरेत्
कर्मणा धर्मः प्राप्यते, ज्ञानेनापि न संशयः। तस्माज्ज्ञानसमायुक्तं कर्मयोगं समाचरेत्॥
Verse 61
प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् / ज्ञानपूर्वं निवृत्तं स्यात् प्रवृत्तं यदतो ऽन्यथा
प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम्। ज्ञानपूर्वं निवृत्तं स्यात् प्रवृत्तं यदतोऽन्यथा॥
Verse 62
निवृत्तं सेवमानस्तु याति तत् परमं पदम् / तस्मान्निवृत्तं संसेव्यमन्यथा संसरेत् पुनः
निवृत्तं सेवमानस्तु याति तत् परमं पदम्। तस्मान्निवृत्तं संसेव्यमन्यथा संसरेत् पुनः॥
Verse 63
क्षमा दमो दया दानमलोभस्त्याग एव च / आर्जवं चानसूया च तीर्थानुसरणं तथा
क्षमा दमो दया दानमलोभस्त्याग एव च। आर्जवं चानसूया च तीर्थानुसरणं तथा॥
Verse 64
सत्यं सन्तोष आस्तिक्यं श्रद्धा चेन्द्रियनिग्रहः / देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः
सत्यं सन्तोष आस्तिक्यं श्रद्धा चेन्द्रियनिग्रहः। देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः॥
Verse 65
आहिंसा प्रियवादित्वमपैशुन्यमकल्कता / सामासिकमिमं धर्मं चातुर्वर्ण्ये ऽब्रवीन्मनुः
अहिंसा प्रियवादित्वम् अपैशुन्यम् अकल्कता च—एष सामासिको धर्मश्चातुर्वर्ण्ये मनुना प्रोक्तः।
Verse 66
प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् / स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम्
ब्राह्मणानां क्रियावतां प्राजापत्यं स्मृतं स्थानम्; क्षत्रियाणाम् अपलायिनां संग्रामेष्वैन्द्रं स्थानं प्रकीर्तितम्।
Verse 67
वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् / गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचारेण वर्तताम्
वैश्यानां स्वधर्मानुवर्तिनां मारुतं स्थानं स्मृतम्; शूद्रजातीनां परिचारेण वर्ततां गान्धर्वं स्थानं प्रकीर्तितम्।
Verse 68
अष्टाशीतिसहस्त्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् / स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्
अष्टाशीतिसहस्राणाम् ऊर्ध्वरेतसामृषीणां यत्स्थानं स्मृतं, तदेव गुरुवासिनामपि स्थानं निश्चयतः।
Verse 69
सप्तर्षोणां तु यत्स्थानं स्मृतं तद् वै वनौकसाम् / प्राजापत्यं गृहस्थानां स्थानमुक्तं स्वयंभुवा
सप्तर्षीणां यत्स्थानं स्मृतं तद् वै वनौकसाम्; गृहस्थानां तु प्राजापत्यं स्थानं स्वयंभुवा प्रोक्तम्।
Verse 70
यतीनां यतचित्तानां न्यासिनामूर्ध्वरेतसाम् / हैरण्यगर्भं तत् स्थानं यस्मान्नावर्तते पुनः
यतीनां यतचित्तानां न्यासिनामूर्ध्वरेतसाम्। हैरण्यगर्भं तत्स्थानं यस्मान्नावर्तते पुनः॥
Verse 71
योगिनाममृतं स्थानं व्योमाख्यं परमाक्षरम् / आनन्दमैश्वरं धाम सा काष्ठा सा परागतिः
योगिनाममृतं स्थानं व्योमाख्यं परमाक्षरम्। आनन्दमैश्वरं धाम सा काष्ठा सा परागतिः॥
Verse 72
ऋषच ऊचुः भगवन् देवतारिघ्न हिरण्याक्षनिषूदन / चत्वारो ह्याश्रमाः प्रोक्ता योगिनामेक उच्यते
ऋषय ऊचुः—भगवन् देवतारिघ्न हिरण्याक्षनिषूदन। चत्वारो ह्याश्रमाः प्रोक्ता योगिनामेक उच्यते॥
Verse 73
श्रीकूर्म ऊवाच सर्वकर्माणि संन्यस्य समाधिमचलं श्रितः / य आस्ते निश्चलो योगी स संन्यासी न पञ्चमः
श्रीकूर्म उवाच—सर्वकर्माणि संन्यस्य समाधिमचलं श्रितः। य आस्ते निश्चलो योगी स संन्यासी न पञ्चमः॥
Verse 74
सर्वेषामाश्रमाणां तु द्वैविध्यं श्रुतदर्शितम् / ब्रह्मचार्युपकुर्वाणो नैष्ठिको ब्रह्मतत्परः
सर्वेषामाश्रमाणां तु द्वैविध्यं श्रुतदर्शितम्। ब्रह्मचार्युपकुर्वाणो नैष्ठिको ब्रह्मतत्परः॥
Verse 75
यो ऽधीत्यविधिवद्वेदान् गृहस्थाश्रममाव्रजेत् / उपकुर्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणान्तिकः
यो विधिवद् वेदानधीत्य गृहस्थाश्रमं प्रविशति, स उपकुर्वाणक इति ज्ञेयः; यः तु नैष्ठिकः, स ब्रह्मचर्ये स्थित्वा मरणान्तं स्वाध्यायपरः भवति।
Verse 76
उदासीनः साधकश्च गृहस्थो द्विविधो भवेत् / कुटुम्बभरणे यत्तः साधको ऽसौ गृही भवेत्
गृहस्थो द्विविधो भवेत्—उदासीनः साधकश्च; यः कुटुम्बभरणे यत्नवान्, स साधको गृही इति कथ्यते।
Verse 77
ऋणानित्रीण्यपाकृत्यत्यक्त्वा भार्याधनादिकम् / एकाकी यस्तु विचरेदुदासीनः स मौक्षिकः
ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य त्यक्त्वा भार्याधनादिकम्। एकाकी यो विचरेत्, स उदासीनो मौक्षिकः स्मृतः॥
Verse 78
तपस्तप्यति यो ऽरण्ये यजेद् देवान् जुहोति च / स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसो मतः
योऽरण्ये तपस्तप्यति देवान् यजते जुहोति च। स्वाध्याये निरतः स नित्यं वनस्थस्तापसो मतः॥
Verse 79
तपसा कर्षितो ऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् / सांन्यासिकः स विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः
तपसा कर्षितोऽत्यर्थं यो ध्यानपरः सदा भवेत्। वानप्रस्थाश्रमे स्थितः स सांन्यासिक इति ज्ञेयः॥
Verse 80
योगाभ्यासरतो नित्यमारुरुक्षुर्जितेन्द्रियः / ज्ञानाय वर्तते भिक्षुः प्रोच्यते पारमेष्ठिकः
योगाभ्यासरतो नित्यं समारूढुं समुत्सुकः। जितेन्द्रियो भिक्षुर्यः स ज्ञानायैव प्रवर्तते॥ स पारमेष्ठिक इत्युक्तः परमेेश्वरसमाश्रयः॥
Verse 81
यस्त्वात्मरतिरेव स्यान्नित्यतृप्तो महामुनिः / सम्यग् दर्शनसंपन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते
यस्त्वात्मरतिरेव स्यान्नित्यतृप्तो महामुनिः। सम्यग्दर्शनसंपन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते॥
Verse 82
ज्ञानसंन्यासिनः केचिद् वेदसंन्यासिनो ऽपरे / कर्मसन्यासिनः केचित् त्रिविधाः परामेष्ठिकाः
ज्ञानसंन्यासिनः केचिद्वेदसंन्यासिनोऽपरे। कर्मसंन्यासिनः केचित्त्रिविधाः पारमेष्ठिकाः॥
Verse 83
योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिकः सांख्य एव च / तृतीयोत्याश्रमी प्रोक्ती योगमुत्तममास्थितः
योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिकः सांख्य एव च। तृतीयोऽत्याश्रमी प्रोक्तो योगमुत्तममास्थितः॥
Verse 84
प्रथमा भावना पूर्वे सांख्ये त्वक्षरभावना / तृतीये चान्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी
प्रथमा भावना पूर्वे सांख्ये त्वक्षरभावना। तृतीये चान्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी॥
Verse 85
तस्मादेतद् विजानीध्वमाश्रमाणां चतुष्टयम् / सर्वेषु वेदशास्त्रेषु पञ्चमो नोपपद्यते
तस्मादेतद् सम्यग् विजानीध्वम्—आश्रमाणां चतुष्टयमेव; सर्वेषु वेदशास्त्रेषु पञ्चमो नोपपद्यते।
Verse 86
एवं वर्णाश्रमान् सृष्ट्वा देवदेवो निरञ्जनः / दक्षादीन् प्राह विश्वात्मा सृजध्वं विविधाः प्रजाः
एवं वर्णाश्रमान् सृष्ट्वा देवदेवो निरञ्जनः। दक्षादीन् प्राह विश्वात्मा—सृजध्वं विविधाः प्रजाः॥
Verse 87
ब्रह्मणो वचनात् पुत्रा दक्षाद्या मुनिसत्तमाः / असृजन्त प्रजाः सर्वा देवमानुषपूर्विकाः
ब्रह्मणो वचनात् पुत्रा दक्षाद्या मुनिसत्तमाः। असृजन्त प्रजाः सर्वा देवमानुषपूर्विकाः॥
Verse 88
इत्येष भगवान् ब्रह्मा स्त्रष्ट्वत्वे स व्यवस्थितः / अहं वै पालयामीदं संहरिष्यति शूलभृत्
इत्येष भगवान् ब्रह्मा स्रष्टृत्वे स व्यवस्थितः। अहं वै पालयामीदं संहरिष्यति शूलभृत्॥
Verse 89
तिस्त्रस्तु मूर्तयः प्रोक्ता ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / रजः सत्त्वतमोयोगात् परस्य परमात्मनः
तिस्रस्तु मूर्तयः प्रोक्ता ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। रजःसत्त्वतमोयोगात् परस्य परमात्मनः॥
Verse 90
अनोयन्यमनुरक्तास्ते ह्यन्योन्यमुपजीविनः / अन्योन्यं प्रणताश्चैव लीलया परमेश्वराः
तेऽन्योन्यमनुरक्ताः सन्तो ह्यन्योन्यमुपजीवन्ति; परमेश्वराः सन्तोऽपि लीलया परस्परं प्रणमन्ति।
Verse 91
ब्राह्मी माहेश्वरी चैव तथैवाक्षरभावना / तिस्त्रस्तु भावना रुद्रे वर्तन्ते सततं द्विजाः
ब्राह्मी माहेश्वरी च तथा चाक्षरभावना—इति तिस्रो भावना; द्विजाः, एतास्तिस्रोऽपि रुद्रे सततं प्रवर्तन्ते।
Verse 92
प्रवर्तते मय्यजस्त्रमाद्या चाक्षरभावना / द्वितीया ब्रह्मणः प्रोक्ता देवस्याक्षरभावना
आद्या चाक्षरभावना मय्यजस्त्रं प्रवर्तते; द्वितीया ब्रह्मणः प्रोक्ता, सा देवस्याप्याक्षरभावना कथ्यते।
Verse 93
अहं चैव महादेवो न भिन्नौ परमार्थतः / विभज्यस्वेच्छयात्मानं सो ऽन्यर्यामीश्वरः स्थितः
अहं च महादेवश्च परमार्थतो न भिन्नौ; स्वेच्छयात्मानं विभज्य स ईश्वरः सर्वेष्वन्तर्यामी स्थितः।
Verse 94
त्रैलोक्यमखिलं स्त्रष्टुं सदेवासुरमानुषम् / पुरुषः परतो ऽव्यक्ताद् ब्रह्मत्वं समुपागमत्
त्रैलोक्यमखिलं सदेवासुरमानुषं स्रष्टुं परतोऽव्यक्तात् पुरुषो ब्रह्मत्वं समुपागमत्।
Verse 95
तस्माद् ब्रह्मा महादेवो विष्णुर्विश्वेश्वरः परः / एकस्यैव स्मृतास्तिस्त्रस्तनूः कार्यवशात् प्रभोः
तस्माद् ब्रह्मा महादेवो विष्णुश्च विश्वेश्वरः परः। एकस्यैव प्रभोः कार्यवशात् स्मृतास्तिस्रस्तनवः॥
Verse 96
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वन्द्याः पूज्याः प्रयत्नतः / यदीच्छेदचिरात् स्थानं यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम्
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वन्द्याः पूज्याः प्रयत्नतः। यदीच्छेदचिरात् स्थानं यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम्॥
Verse 97
वर्णाश्रमप्रयुक्तेन धर्मेण प्रीतिसंयुतः / पूजयेद् भावयुक्तेन यावज्जीवं प्रतिज्ञया
वर्णाश्रमप्रयुक्तेन धर्मेण प्रीतिसंयुतः। पूजयेद् भावयुक्तेन यावज्जीवं प्रतिज्ञया॥
Verse 98
चतुर्णामाश्रमाणां तु प्रोक्तो ऽयं विधिवद्द्विजाः / आश्रमो वैष्णवो ब्राह्मो हराश्रम इति त्रयः
चतुर्णामाश्रमाणां तु प्रोक्तो ऽयं विधिवद्द्विजाः। आश्रमो वैष्णवो ब्राह्मो हराश्रम इति त्रयः॥
Verse 99
तल्लिङ्गधारी सततं तद्भक्तजनवत्सलः / ध्यायेदथार्चयेदेतान् ब्रह्मविद्यापरायणः
तल्लिङ्गधारी सततं तद्भक्तजनवत्सलः। ध्यायेदथार्चयेदेतान् ब्रह्मविद्यापरायणः॥
Verse 100
सर्वेषामेव भक्तानां शंभोर्लिङ्गमनुत्तमम् / सितेन भस्मना कार्यं ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम्
सर्वेषां भक्तानां शम्भोर्लिङ्गमेव परमं चिह्नम्। श्वेतभस्मना ललाटे त्रिपुण्ड्रकं कर्तव्यम्॥
Verse 101
यस्तु नारायणं देवं प्रपन्नः परमं पदम् / धारयेत् सर्वदा शूलं ललाटे गन्धवारिभिः
यस्तु परमपदं नारायणं देवं शरणं गतः। स गन्धवारिभिर्ललाटे शूलचिह्नं सदा धारयेत्॥
Verse 102
प्रपन्ना ये जगद्बीजं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / तेषां ललाटे तिलकं धारणीयं तु सर्वदा
ये जगद्बीजं परमेष्ठिनं ब्रह्माणं शरणं गताः। तेषां ललाटे तिलकं सर्वदा धारणीयम्॥
Verse 103
यो ऽसावनादिर्भूतादिः कालात्मासौ धृतो भवेत् / उपर्यधो भावयोगात् त्रिपुण्ड्रस्य तु धारणात्
त्रिपुण्ड्रधारणेनैव तथा ऊर्ध्वाधोभावयोगात्। अनादिं भूतादिं कालात्मानं तमेव धृतो भवेत्॥
Verse 104
यत्तत् प्रधानं त्रिगुणं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् / धृतं त्रिशूलधरणाद् भवत्येव न संशयः
यत्तत् प्रधानं त्रिगुणं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम्। त्रिशूलधरणेन धृतं स्फुरत्येव न संशयः॥
Verse 105
ब्रह्मतेजोमयं शुक्लं यदेतन् मण्डलं रवेः / भवत्येव धृतं स्थानमैश्वरं तिलके कृते
ब्रह्मतेजोमयं शुक्लं यदेतन्मण्डलं रवेः। तिलके धृतमात्रेण तदेवैश्वर्यपीठतां भवति॥
Verse 106
तस्मात् कार्यं त्रिशूलाङ्कं तथा च तिलकं शुभम् / त्रियायुषं च भक्तानां त्रयाणां विधिपूर्वकम्
तस्मात् त्रिशूलाङ्कं शुभं तिलकं च विधिपूर्वकम् कार्यम्। भक्तानां त्रयाणां त्रियायुष्करं विधानं समाचरेत्॥
Verse 107
यजेत जुहुयादग्नौ जपेद् दद्याज्जितेन्द्रियः / शान्तो दान्तो जितक्रोधो वर्णाश्रमविधानवित्
यजेत जुहुयादग्नौ जपेद् दद्याच्च जितेन्द्रियः। शान्तो दान्तो जितक्रोधो वर्णाश्रमविधानवित्॥
Verse 108
एवं परिचरेद् देवान् यावज्जीवं समाहितः / तेषां संस्थानमचलं सो ऽचिरादधिगच्छति
एवं देवान् समाहितो यावज्जीवं परिचरेत्। तेषां संस्थानमचलं सोऽचिरादधिगच्छति॥
Frequently Asked Questions
It defines Purāṇa as a sacred compendium enriched with accounts of past, present, and future that grants merit and proclaims the dharma whose culmination is liberation (mokṣa), positioning Purāṇic narrative as both ethical instruction and soteriology.
The chapter emphasizes Brahman/Paramātman as the beginningless inner ruler (antaryāmin) within all, with liberation attained through nivṛtti grounded in true knowledge and steadfast samādhi; devotion and ordained duty purify the jīva, while the highest truth affirms non-difference of the Supreme across Viṣṇu and Mahādeva forms.
No. It states there are four āśramas only; the ‘single āśrama’ for yogins refers to renunciation established in unwavering samādhi, not an additional institutional stage beyond the four.
Because Śrī, though functioning as Mahāmāyā in cosmic delusion for worldly expansion, is also Hari’s beloved whose worship grants śrī (prosperity), puṣṭi (well-being), medhā (intelligence), yaśas (fame), and bala (strength), aligning worldly flourishing with dharmic order.