शिवः in the Ramcharitmanas

वाणीविनायकौ नमामि, यौ वर्णानाम् अर्थसंघानां रसानां छन्दसां च मङ्गलानां च कर्तारौ स्तः। भवानीशङ्करौ नमामि, यौ श्रद्धाविश्वासरूपिणौ स्तः, याभ्यां विना सिद्धाः स्वान्तःस्थम् ईश्वरं न पश्यन्ति। बोधमयं नित्यं शङ्कररूपिणं गुरुं नमामि, यम्…

यस्य स्मरणात् सिद्धिः प्राप्यते, गणानां नायकः, गजाननः, बुद्धेः राशिः, शुभगुणानां च आलयः - सः माम् अनुगृह्णातु। यस्य कृपया मूकः वाचालः भवति, पङ्गुः च दुर्गमं गिरिं आरोहति, कलियुगस्य सर्वमलानां च दहनकर्ता - सः दयालुः मे कृपां करोतु। यः…

गुरोः पादपद्मरजः प्रणमामि, यस्मिन् सुरभिः सुगन्धः, मधुरः रसः, अनुरागः च वर्तते। तत् अमृतमूलेन निर्मितं सुन्दरं चूर्णम्, यत् संसाररोगाणां सम्पूर्णकुलं नाशयति। तत् शम्भोः शरीरे शुद्धभस्म, पुण्यवतां फलम्, मङ्गलानां मोदानां च जननी। तत्…

गुरोः पादरेणुः मृदुः मञ्जुलः अञ्जनः, नयनयोः अमृतम्, दृग्दोषाणां भञ्जकः। तेन विवेकनयने विमले कृत्वा, रामस्य चरितं वर्णयामि, यत् भवमोचनकरम्। प्रथमं ब्राह्मणानां चरणान् वन्दे, ये भूमिदेवाः, मोहजनितान् सर्वान् संशयान् हरन्ति। सुजनसमाजं…

अत्र स्नानस्य फलं तत्कालमेव दृश्यते: काका: कोकिला: भवन्ति, बका: च हंसा: भवन्ति। इदं श्रुत्वा कोऽपि आश्चर्यं मा कुर्यात्, हि सत्संगतेः महिमा न गोपनीया वस्तु अस्ति। वाल्मीकिः, नारदः, कलशजन्मा अगस्त्यः च स्वस्व मुखेन स्वस्व भवितव्यं…

पुनश्च दुष्टानां समूहाय भक्त्या प्रणमामि, ये हेतुं विनैव स्वहितेभ्यः प्रतिकूला भवन्ति। परहितं तेषां हानिः, परलाभः तेषां अहितम्; परनाशे हर्षं प्राप्नुवन्ति, परसम्पतौ दुःखेन वसन्ति। हरिहरयोः यशसि ते पूर्णचन्द्रे राहुरिव; परहानौ ते…

दुष्टानां उपहासः मम हिताय भविष्यति; काकः कलकण्ठस्य मधुरं स्वरं कठिनम् आह। बकः हंसे दादुरः चातके च हसति; एवं मलिनमतयः खलाः विमलवाक्येषु हसन्ति। येषां काव्ये रुचिः नास्ति रामपादे च प्रेम न, तेषां कृते इयं कथा हास्यस्य स्रोतः भवति। मम भाषा…

अस्मिन् ग्रन्थे रघुपतेः नाम उदारम् अस्ति, यत् अत्यन्तं पावनम्, पुराणानां श्रुतीनां च सारम्। तत् सर्वमङ्गलानां भवनम्, सर्वमङ्गलानां च हारकम्, यत् नाम उमया सह त्रिपुरघ्नः शिवः जपति। सुकविना कृतः विचित्रः ग्रन्थः अपि रामनाम्ना विना न शोभते।…

तुलसीदासः कथयति - रघुनाथस्य कथा मंगलकारिणी कलिमलहारिणी च। नदीप्रवाहवत् कवितायाः गतिः कुटिला, परं यथा नदीजलं पवित्रं तथैव कथापि पवित्रा। प्रभोः सुयशसः संगत्या इयं रचना भला भविष्यति सुजनानां मनांसि भावयति च। शिवस्य शरीरे श्मशानभस्म इव स्मरणे…

सारदा शेषः महेशः ब्रह्मा च आगमाः निगमाः पुराणानि च तस्य गुणान् निरन्तरं गायन्ति, नेति नेति इति ब्रुवाणाः।

पुनश्च शारदां देवनदीं च गङ्गां नमामि - उभे अपि पवित्रे, तयोश्चरिते मनोहरे। एका स्नानपानाभ्यां पापं हरति, अन्या कथनश्रवणाभ्याम् अज्ञानं हरति। गुरुपितृमातृरूपौ महेशं भवानीं च नमामि, दीनबन्धू दिनदानिनौ च। तौ सीतापतेः सेवकस्वामिसखे…

स्वप्ने जाग्रति च यदि शिवगौर्यौ मयि प्रसन्नौ भवतः, तदा यद् अहम् उक्तवान् तत् त्वरितं सत्यं भवतु, भाषाभणितिः च प्रभावं लभताम्।

रघूणां श्रेष्ठस्य रामस्य नाम्ने नमामि, यद् अग्नेः भानोः चन्द्रमसः च हेतुः। तद् एव ब्रह्मविष्णुशिवस्य स्वरूपम्, वेदानां प्राणः; तद् निर्गुणम् अनुपमं च, सर्वगुणनिधिः। तद् एव महामन्त्रं यत् महेशः स्वयं जपति, यच् च काश्यां मुक्तिहेतोः उपदेशः।…

रामः स्वभक्तानां हिताय मानुषं तनुं धृत्वा स्वयं सङ्कटानि सोढ्वा साधून् सुखिनः अकरोत्। नाम प्रेमणा सह जपन्तः भक्ताः अनायासेन आनन्दमङ्गलयोर् वासभूताः भवन्ति। रामः एकां तपस्विनः स्त्रीं तारितवान्; नाम कोटिशः खलानां कुमतिं सुधारितवान्। ऋषेः…

ब्रह्मणः रामश्च उभाभ्याम् अपि नाम श्रेष्ठतरम्, वरदानां वरदायकम् च। एवं हृदये ज्ञात्वा महेशः शतकोटिरामचरितश्लोकेभ्यः तत् स्वीकृतवान्।

नाम्नः प्रसादात् शम्भुरविनाशी; अमङ्गलस्यालङ्कारस्यापि सः मङ्गलस्य खनिः। शुकः सनकादयः सिद्धाः मुनयः योगिनश्च नाम्नः प्रसादात् ब्रह्मसुखस्य भोक्तारः। नारदः नाम्नः प्रतापमजानात्; हरिः जगति प्रियः, स्वयं च हरिहरयोः प्रियः। प्रह्लादः नाम जपतः…

याज्ञवल्क्येन या कथा मनोहरा भरद्वाजाय महर्षये कथिता, तमेव संवादमहं कथयिष्यामि व्याख्यास्यामि च। सर्वे सज्जनाः शृणुत, सुखमनुभूत। शम्भुः इदं चरित्रमनोहरम् अरचयत्, पुनः कृपां कृत्वा उमायै कथितवान्। सः एव शिवः कागभुशुण्डये प्रायच्छत्…

तथापि गुरुः बारंबारम् अवदत्, मम बुद्ध्यनुसारम् किञ्चित् अवगतम् अभवत्। तामेव कथाम् अहं लोकभाषायाम् बद्धां करिष्यामि, येन मम मनः प्रबोधम् अवाप्नुयात्। यावद् मम बुद्धिविवेकबलम् अस्ति, तावत् हृदये हरिप्रेरणया कथयिष्यामि। स्वसंदेहमोहभ्रमहरणीम्…

येन प्रकारेण भवानी पृष्टवती, येन च विधिना शंकरः व्याख्यातवान्। तत् सर्वं हेतुभिः सह गातास्मि, कथाप्रबन्धं अद्भुतं विधाय। यः इमां कथां न श्रुतवान्, सः श्रुत्वा आश्चर्यं न कुर्यात्। ज्ञानिनः ये अलौकिककथां शृण्वन्ति, ते एवं ज्ञात्वा आश्चर्यं…

एवं सर्वसन्देहान् दूरीकृत्य गुरोः पादपङ्कजरजः शिरसि धारयित्वा, पुनः सर्वान् प्राञ्जलिः प्रार्थये येन कथाकथने दोषः न लगेत्, अद्य शिवं शिरसा प्रणम्य रामगुणानां निर्मलं गाथां वर्णयामि, संवत्सरे षोडशशतत्रिंशत्येके हरेः पादे शिरः समर्प्य इमां…