Bala KandaPrakarana 120 Verses

Prakarana 1

सोपान-प्रवेश: ‘श्रद्धा–विश्वास’ की देहरी पर खड़े होकर साधक गुरु-वंदना, सत्संग-महिमा, और राम-नाम/राम-गुण के प्रति अनुराग से ‘मानस’ में अवगाहन करता है। यह काण्ड जन्म-कथा से पहले ‘भक्ति की जन्मभूमि’ बनाता है—चित्त-शुद्धि, विवेक-जागरण, और कथा-श्रवण की अधिकारिता का संस्कार।

बालकाण्डस्य आरम्भः ‘मङ्गलाचरणेन’ ‘अधिकार-निरूपणेन’ च भवति—न कथा-द्वारम्, अपि तु साधना-द्वारम्। अत्र रस-प्रधानता शान्ता भक्तिरसश्च (विशेषतः शान्त-भक्तिः): गुरु-वन्दनया ‘बोधस्य’ उदयः, सत्सङ्ग-महिम्ना ‘विवेकस्य’ विकासः, खल-सज्जन-विवेचनेन ‘वैराग्यस्य’ बीजम्। तुलसीदासः प्रथमं देव-परम्परां (वाणी-विनायकौ), ततः शिव-भवानीं (श्रद्धा-विश्वासौ), ततः गुरुं (शङ्कर-रूपम्), अन्ते राम-सीतयोः परमार्थ-कारणतां क्रमशः स्थापयति—एष क्रमः साधकस्य अन्तःकरणं बहिर्मङ्गलात् अन्तरमङ्गलं प्रति नयति। ‘रामाख्य ईशः’ ‘अशेष-कारण-परः’ इति वदन् निर्गुण-तत्त्वस्य सङ्केतं ददाति, तथा सीता-राम-गुणग्राम-विहारस्य सगुण-माधुर्यं च—उभयमेकस्मिन् सोपाने संयोजितम्। अस्यां प्रस्तावनायां कथा-श्रवणमेव तीर्थं (प्रयागः) भवति: श्रोतुम्, अवगन्तुम्, प्रेम्णा ‘मज्जनं’ कर्तुं—एष एव मुक्तिमार्गस्य प्रथमः चरणः।

Verses

श्लोकः 1-7

वर्णानामर्थसंघानां रसानां छन्दसामपि।मङ्गलानां च कर्त्तारौ वन्दे वाणीविनायकौ।।⁠1।।

भवानीशङ्करौ वन्दे श्रद्धाविश्वासरूपिणौ।याभ्यां विना न पश्यन्ति सिद्धाःस्वान्तःस्थमीश्वरम्।।⁠2।।

वन्दे बोधमयं नित्यं गुरुं शङ्कररूपिणम्।यमाश्रितो हि वक्रोऽपि चन्द्रः सर्वत्र वन्द्यते।।⁠3।।

सीतारामगुणग्रामपुण्यारण्यविहारिणौ।वन्दे विशुद्धविज्ञानौ कबीश्वरकपीश्वरौ।।⁠4।।

उद्भवस्थितिसंहारकारिणीं क्लेशहारिणीम्।सर्वश्रेयस्करीं सीतां नतोऽहं रामवल्लभाम्।।⁠5।।

यन्मायावशवर्तिं विश्वमखिलं ब्रह्मादिदेवासुरायत्सत्वादमृषैव भाति सकलं रज्जौ यथाहेर्भ्रमः।यत्पादप्लवमेकमेव हि भवाम्भोधेस्तितीर्षावतांवन्देऽहं तमशेषकारणपरं रामाख्यमीशं हरिम्।।⁠6।।

नानापुराणनिगमागमसम्मतं यद्रामायणे निगदितं क्वचिदन्यतोऽपि।स्वान्तःसुखाय तुलसी रघुनाथगाथा-भाषानिबन्धमतिमञ्जुलमातनोति।।⁠7।।

varṇānām arthasaṅghānāṁ rasānāṁ chandasām api |maṅgalānāṁ ca karttārau vande vāṇī-vināyakau ||⁠1||

bhavānī-śaṅkarau vande śraddhā-viśvāsa-rūpiṇau |yābhyāṁ vinā na paśyanti siddhāḥ svāntaḥstham īśvaram ||⁠2||

vande bodhamayaṁ nityaṁ guruṁ śaṅkara-rūpiṇam |yam āśrito hi vakro 'pi candraḥ sarvatra vandyate ||⁠3||

sītā-rāma-guṇa-grāma puṇyāraṇya-vihāriṇau |vande viśuddha-vijñānau kabīśvara-kapīśvarau ||⁠4||

udbhava-sthiti-saṁhāra-kāriṇīṁ kleśa-hāriṇīm |sarva-śreyas-karīṁ sītāṁ nato 'haṁ rāma-vallabhām ||⁠5||

yan-māyā-vaśavartiṁ viśvam akhilaṁ brahmādi-deva-asurāyat-sattvād amṛṣaiva bhāti sakalaṁ rajjau yathāher-bhramaḥ |yat-pāda-plavam ekam eva hi bhavāmbhodhes titīrṣāvatāṁvande 'haṁ tam aśeṣa-kāraṇa-paraṁ rāmākhyam īśaṁ harim ||⁠6||

nānā-purāṇa-nigamāgama-sammataṁ yadrāmāyaṇe nigaditaṁ kvacid anyato 'pi |svāntaḥ-sukhāya tulasī raghunātha-gāthā-bhāṣā-nibandham ati-mañjulam ātanoti ||⁠7||

वाणीविनायकौ नमामि, यौ वर्णानाम् अर्थसंघानां रसानां छन्दसां च मङ्गलानां च कर्तारौ स्तः। भवानीशङ्करौ नमामि, यौ श्रद्धाविश्वासरूपिणौ स्तः, याभ्यां विना सिद्धाः स्वान्तःस्थम् ईश्वरं न पश्यन्ति। बोधमयं नित्यं शङ्कररूपिणं गुरुं नमामि, यम् आश्रितः वक्रः अपि चन्द्रः सर्वत्र वन्द्यते। सीतारामगुणग्रामपुण्यारण्यविहारिणौ विशुद्धविज्ञानौ कबीश्वरकपीश्वरौ नमामि। उद्भवस्थितिसंहारकारिणीं क्लेशहारिणीं सर्वश्रेयस्करीं रामवल्लभां सीतां नतः अहम्। रामाख्यं हरिम् ईश्वरं नमामि, यः सर्वकारणात् अतीतः, यस्य मायावशे सम्पूर्णं विश्वं ब्रह्मादिदेवासुराः च वर्तन्ते, यस्य सत्त्वात् सर्वम् अमृषेव भाति यथा रज्जौ अहिभ्रमः, यस्य पादप्लवम् एकम् एव भवाम्भोधेः तर्तुम् इच्छूनाम् उपायः। अनेकपुराणनिगमागमसम्मतं रामायणे निगदितं क्वचित् अन्यतः अपि च यद् रघुनाथगाथा अस्ति, तां तुलसीदासः स्वान्तःसुखाय भाषानिबन्धम् अतिमञ्जुलं तनोति।

सोरठा 1-5

जो सुमिरत सिधि होइ गन नायक करिबर बदन॥

करउ अनुग्रह सोइ बुद्धि रासि सुभ गुन सदन॥⁠1॥

मूक होइ बाचाल पंगु चढइ गिरिबर गहन॥

जासु कृपाँ सो दयाल द्रवउ सकल कलि मल दहन॥⁠2॥

नील सरोरुह स्याम तरुन अरुन बारिज नयन॥

करउ सो मम उर धाम सदा छीरसागर सयन॥⁠3॥

कुंद इंदु सम देह उमा रमन करुना अयन॥

जाहि दीन पर नेह करउ कृपा मर्दन मयन॥⁠4॥

बंदउ गुरु पद कंज कृपा सिंधु नररूप हरि॥

महामोह तम पुंज जासु बचन रबि कर निकर॥⁠5॥

jo sumirata sidhi hoi gaṇa-nāyaka karibara badana |karau anugraha soi buddhi-rāsi subha guna sadana ||⁠1||

mūka hoi bācāla paṅgu caṛhai giribara gahana |jāsu kṛpā̃ so dayāla dravau sakala kali-mala dahana ||⁠2||

nīla saroruh(a) syāma taruna aruna bārīja nayana |karau so mama ura dhāma sadā chīra-sāgara sayana ||⁠3||

kuṁda iṁdu sama deha umā-ramana karuṇā ayana |jāhi dīna para neha karau kṛpā mardana mayana ||⁠4||

baṁdau guru pada kaṁja kṛpā-siṁdhu nara-rūpa hari |mahā-moha tama puṁja jāsu bacana rabi kara nikara ||⁠5||

यस्य स्मरणात् सिद्धिः प्राप्यते, गणानां नायकः, गजाननः, बुद्धेः राशिः, शुभगुणानां च आलयः - सः माम् अनुगृह्णातु। यस्य कृपया मूकः वाचालः भवति, पङ्गुः च दुर्गमं गिरिं आरोहति, कलियुगस्य सर्वमलानां च दहनकर्ता - सः दयालुः मे कृपां करोतु। यः नीलसरोरुहसदृशः श्यामः, यस्य नयने तरुणारुणसरोरुहसदृशे, यः च क्षीरसागरे शेते - सः सदा मम हृदये निवासं करोतु। यस्य शरीरं कुन्देन्दुसदृशं श्वेतम्, यः उमायाः पतिः, करुणायाः आलयः, यः दीनेषु स्नेहं करोति, कामदेवस्य च मर्दनकर्ता - सः माम् अनुगृह्णातु। गुरोः पादपद्माय नमः, यः कृपासिन्धुः, मनुष्यरूपी हरिः, यस्य वचनानि सूर्यकरसमूहसदृशानि महामोहतमःपुञ्जं नश्यन्ति।

चौपाई 1.1-4

बंदउ गुरु पद पदुम परागा।सुरुचि सुबास सरस अनुरागा।।

अमिय मूरिमय चूरन चारू।समन सकल भव रुज परिवारू।।

सुकृति संभु तन बिमल बिभूती।मंजुल मंगल मोद प्रसूती।।

जन मन मंजु मुकुर मल हरनी।किएँ तिलक गुन गन बस करनी।।

श्रीगुर पद नख मनि गन जोती।सुमिरत दिब्य द्रृष्टि हियँ होती।।

दलन मोह तम सो सप्रकासू।बड़े भाग उर आवइ जासू।।

उघरहिं बिमल बिलोचन ही के।मिटहिं दोष दुख भव रजनी के।।

सूझहिं राम चरित मनि मानिक।गुपुत प्रगट जहँ जो जेहि खानिक।।

bandau guru pada paduma parāgā |suruci subāsa sarasa anurāgā ||

amiya mūrimaya cūrana cārū |samana sakala bhava ruja parivārū ||

sukṛti saṁbhu tana bimala bibhūtī |maṁjula maṁgala moda prasūtī ||

jana mana maṁju mukura mala haranī |kieṁ tilaka guna gana basa karanī ||

śrīgura pada nakha mani gana jotī |sumirata dibya dṛṣṭi hiyaṁ hotī ||

dalana moha tama so saprakāsū |baṛe bhāga ura āvai jāsū ||

ugharahiṁ bimala bilocana hī ke |miṭahiṁ doṣa dukha bhava rajanī ke ||

sūjhahiṁ rāma carita mani mānika |guputa pragata jahaṁ jo jehi khānika ||

गुरोः पादपद्मरजः प्रणमामि, यस्मिन् सुरभिः सुगन्धः, मधुरः रसः, अनुरागः च वर्तते। तत् अमृतमूलेन निर्मितं सुन्दरं चूर्णम्, यत् संसाररोगाणां सम्पूर्णकुलं नाशयति। तत् शम्भोः शरीरे शुद्धभस्म, पुण्यवतां फलम्, मङ्गलानां मोदानां च जननी। तत् भक्तमनसः स्वच्छदर्पणस्य मलं निवारयति, तिलकरूपेण यदा लगायते तदा सम्पूर्णगुणसमूहं वशीकरोति। श्रीगुरोः पादनखरत्नानां तेजः, स्मरणे कृते हृदये दिव्यदृष्टिं जनयति। तत् मोहतमः भञ्जनं प्रकाशम्; यस्य हृदये तत् आगच्छति स महाभाग्यवान्। हृदयस्य स्वच्छनयनानि उद्घाट्यन्ते, संसाररात्रेः दोषाः दुःखानि च विनश्यन्ति। तदा रामचरितरत्नमाणिक्यानां दर्शनं भवति, गुप्तानि प्रकटितानि वा, यस्मिन् खनिके यानि तिष्ठन्ति।

दोहा 1

जथा सुअंजन अंजि दृग साधक सिद्ध सुजान॥

कौतुक देखत सैल बन भूतल भूरि निधान॥⁠1॥

jathā su-añjana añji dṛga sādhaka siddha sujāna |kautuka dekhata saila bana bhūtala bhūri nidhāna ||⁠1||

यथा बुद्धिमान् साधकः सिद्धः वा स्वयं नेत्रे उत्तमम् अञ्जनम् अनय्य पर्वतान् वनानि भूतलं च तस्य च बहूनि गूढानि निधानानि विस्मयेण पश्यति।

चौपाई 2.1-7

गुरु पद रज मृदु मंजुल अंजन।नयन अमिअ दृग दोष बिभंजन।।

तेहिं करि बिमल बिबेक बिलोचन।बरनउँ राम चरित भव मोचन।।

बंदउँ प्रथम महीसुर चरना।मोह जनित संसय सब हरना।।

सुजन समाज सकल गुन खानी।करउँ प्रनाम सप्रेम सुबानी।।

साधु चरित सुभ चरित कपासू।निरस बिसद गुनमय फल जासू।।

जो सहि दुख परछिद्र दुरावा।बंदनीय जेहिं जग जस पावा।।

मुद मंगलमय संत समाजू।जो जग जंगम तीरथराजू।।

राम भक्ति जहँ सुरसरि धारा।सरसइ ब्रह्म बिचार प्रचारा।।

बिधि निषेधमय कलि मल हरनी।करम कथा रबिनंदनि बरनी।।

हरि हर कथा बिराजति बेनी।सुनत सकल मुद मंगल देनी।।

बटु बिस्वास अचल निज धरमा।तीरथराज समाज सुकरमा।।

सबहिं सुलभ सब दिन सब देसा।सेवत सादर समन कलेसा।।

अकथ अलौकिक तीरथराऊ।देइ सद्य फल प्रगट प्रभाऊ।।

guru pada raja mṛdu mañjula añjana |nayana amia dṛga doṣa bibhañjana ||

tēhiṁ kari bimala bibēka bilōcana |baranauṁ rāma carita bhava mōcana ||

bandauṁ prathama mahīsura caranā |mōha janita saṁsaya saba haranā ||

sujana samāja sakala guna khānī |karauṁ pranāma saprēma subānī ||

sādhu carita subha carita kapāsū |nirasa bisada gunamaya phala jāsū ||

jō sahi dukha parachidra durāvā |bandanīya jēhiṁ jaga jasa pāvā ||

muda maṅgalamaya santa samājū |jō jaga jaṅgama tīratharājū ||

rāma bhakti jahaṁ surasari dhārā |sarasai brahma bicāra pracārā ||

bidhi niṣēdhamaya kali mala haranī |karama kathā rabinandani baranī ||

hari hara kathā birājati bēnī |sunata sakala muda maṅgala dēnī ||

baṭu bisvāsa acala nija dharamā |tīratharāja samāja sukaramā ||

sabahiṁ sulabha saba dina saba dēsā |sēvata sādara samana kalēsā ||

akatha alaukika tīratharāū |dēi sadya phala pragaṭa prabhāū ||

गुरोः पादरेणुः मृदुः मञ्जुलः अञ्जनः, नयनयोः अमृतम्, दृग्दोषाणां भञ्जकः। तेन विवेकनयने विमले कृत्वा, रामस्य चरितं वर्णयामि, यत् भवमोचनकरम्। प्रथमं ब्राह्मणानां चरणान् वन्दे, ये भूमिदेवाः, मोहजनितान् सर्वान् संशयान् हरन्ति। सुजनसमाजं सकलगुणखानिं प्रेम्णा सुभाषितैः प्रणामं करोमि। साधूनां चरितं कर्पासवत् शुभचरितम्, यस्य फलं निरसं श्वेतं गुणमयम्, तथा तेषां जीवनमपि निरसं विशदं गुणमयम्। यः स्वयं दुःखं सहति परच्छिद्राणि च आच्छादयति, सः जगति यशः प्राप्य वन्दनीयः सञ्जातः। सन्तसमाजः हर्षमङ्गलमयः; सः जगति जङ्गमः तीर्थराजः। यत्र रामभक्तिः सुरसरिधारा, ब्रह्मविचारप्रचारः सरस्वती। विधिनिषेधमयी कर्मकथा, कलिमलहरणी, रविनन्दिनी यमुना इति वर्णिता। हरिहरकथाः त्रिवेण्यां विराजन्ते, शृण्वतां सर्वेषां हर्षमङ्गलदायिकाः। स्वधर्मे अचलः विश्वासः वटवृक्षः, सुकर्मिणां समाजः तीर्थराजः स्वयम्। सर्वेभ्यः सुलभः सर्वदिनेषु सर्वदेशेषु, ये च सादरं सेवन्ते तेषां क्लेशानां नाशः भवति। अकथ्यः अलौकिकः तीर्थराजः; सद्यः फलं ददाति, तस्य प्रभावः प्रकटः।

दोहा 2

सुनि समुझहिं जन मुदित मन मज्जहिं अति अनुराग।लहहिं चारि फल अछत तनु साधु समाज प्रयाग।।⁠2।।

suni samujhahiṁ jana mudita mana majjahiṁ ati anurāga |lahahiṁ cāri phala achata tanu sādhu samāja prayāga ||⁠2||

ये श्रुत्वा बुध्यन्ते तत्र च प्रीतिमनसः परमानुरागेण मज्जन्ति, ते जीवत्काये एव चतुरः पुरुषार्थान् प्राप्नुवन्ति; एषः साधुसमाजः प्रयागः।

चौपाई 3.1-6

मज्जन फल पेखिअ ततकाला।काक होहिं पिक बकउ मराला।।

सुनि आचरज करै जनि कोई।सतसंगति महिमा नहिं गोई।।

बालमीक नारद घटजोनी।निज निज मुखनि कही निज होनी।।

जलचर थलचर नभचर नाना।जे जड़ चेतन जीव जहाना।।

मति कीरति गति भूति भलाई।जब जेहिं जतन जहाँ जेहिं पाई।।

सो जानब सतसंग प्रभाऊ।लोकहुँ बेद न आन उपाऊ।।

बिनु सतसंग बिबेक न होई।राम कृपा बिनु सुलभ न सोई।।

सतसंगत मुद मंगल मूला।सोइ फल सिधि सब साधन फूला।।

सठ सुधरहिं सतसंगति पाई।पारस परस कुधात सुहाई।।

बिधि बस सुजन कुसंगत परहीं।फनि मनि सम निज गुन अनुसरहीं।।

बिधि हरि हर कबि कोबिद बानी।कहत साधु महिमा सकुचानी।।

सो मो सन कहि जात न कैसें।साक बनिक मनि गुन गन जैसें।।

majjan phala pekhi-a tatakālā |kāka hohiṃ pika bakau marālā ||

suni ācaraja karai jani koī |sat-saṅgati mahimā nahiṃ goī ||

bālmīka nārada ghaṭ-jonī |nija-nija mukhani kahī nija honī ||

jalacara thalacara nabhacara nānā |je jaṛa cetana jīva jahānā ||

mati kīrati gati bhūti bhalāī |jaba jehiṃ jatana jahāṃ jehiṃ pāī ||

so jānanba sat-saṅga prabhāū |lokahuṃ beda na āna upāū ||

binu sat-saṅga bibeka na hoī |rāma kṛpā binu sulabha na soī ||

sat-saṅgata muda maṅgala mūlā |soi phala sidhi saba sādhana phūlā ||

saṭha sudharahiṃ sat-saṅgati pāī |pāras parasa kudhāta suhāī ||

bidhi-basa sujana kusaṅgata parahīṃ |phani-mani sama nija guna anusarhīṃ ||

bidhi hari hara kabi kobida bānī |kahata sādhu mahimā sakucānī ||

so mo-sana kahi jāta na kaisēṃ |sāka-banik mani guna-gana jaisēṃ ||

अत्र स्नानस्य फलं तत्कालमेव दृश्यते: काका: कोकिला: भवन्ति, बका: च हंसा: भवन्ति। इदं श्रुत्वा कोऽपि आश्चर्यं मा कुर्यात्, हि सत्संगतेः महिमा न गोपनीया वस्तु अस्ति। वाल्मीकिः, नारदः, कलशजन्मा अगस्त्यः च स्वस्व मुखेन स्वस्व भवितव्यं कथितवन्तः। जलचराः स्थलचराः नभस्विनः च नानाविधाः, ये जडा चेतनाः च सर्वे जीविनः यत्र कुत्र वर्तन्ते, यः कदा केन उपायेन कुत्र च मतिं कीर्तिं गतिं भूतिं कल्याणं च प्राप्तवान्, सः सर्वः सत्संगतेः प्रभावात् इति जानीहि। लोकः वेदः च अन्यमुपायं न जानीतः। सत्संगतिं विना विवेकः न भवति, रामस्य कृपां विना च सा सुलभा न भवति। सत्संगतिः आनन्दमंगलयोः मूलम् अस्ति; तस्य फलं सिद्धिः, सर्वाणि साधनानि च पुष्पाणि सन्ति। दुष्टाः सत्संगतिं प्राप्य सुधरन्ति, यथा पारसस्य स्पर्शेन नीचधातुः सुन्दरा भवति। विधेः वशात् सज्जनाः कुसंगतौ पतन्ति, तथापि सर्पमणिवत् स्वगुणान् अनुसरन्ति। ब्रह्मणः विष्णोः शिवस्य च, कवीनां विद्वज्जनानां च वाणी साधूनां महिमानं कथयन्ती सकुचति। तर्हि अहं कथं तत् कथयेयम्? इदं तथा स्यात् यथा शाकविक्रेता मणीनां बहून् गुणान् वर्णयेत्।

दोहा 3(क)-(ख)

बंदउँ संत समान चित हित अनहित नहिं कोइ।अंजलि गत सुभ सुमन जिमि सम सुगंध कर दोइ।।⁠3(क)।।

संत सरल चित जगत हित जानि सुभाउ सनेहु।बालबिनय सुनि करि कृपा राम चरन रति देहु।।⁠3(ख)।।

bandaũ santa samāna citta hita anhita nahĩ koi |añjali-gata subha sumana jimi sama sugandha kara doi ||⁠3(ka)||

santa sarala citta jagata hita jāni subhāu sanehu |bāla-binaya suni kari kṛpā rāma carana rati dehu ||⁠3(kha)||

अहं सन्तान् नमामि, येषां चित्तं समम् अस्ति, येषां कोऽपि हितः वा अहितः वा न भवति, यथा अञ्जलौ स्थिताः सुन्दराः सुमनांसः द्वाभ्यां कराभ्यां समम् सुगन्धं प्रयच्छन्ति। हे सन्ताः सरलचित्ताः जगद्धितैषिणः, मम स्वभावं स्नेहं च ज्ञात्वा इमां बालविनयं श्रुत्वा कृपया रामचरणयोः रतिं मे प्रयच्छत।

चौपाई 4.1-6

बहुरि बंदि खल गन सतिभाएँ।जे बिनु काज दाहिनेहु बाएँ।।

पर हित हानि लाभ जिन्ह केरें।उजरें हरष बिषाद बसेरें।।

हरि हर जस राकेस राहु से।पर अकाज भट सहसबाहु से।।

जे पर दोष लखहिं सहसाखी।पर हित घृत जिन्ह के मन माखी।।

तेज कृसानु रोष महिषेसा।अघ अवगुन धन धनी धनेसा।।

उदय केत सम हित सबही के।कुंभकरन सम सोवत नीके।।

पर अकाजु लगि तनु परिहरहीं।जिमि हिम उपल कृषी दलि गरहीं।।

बंदउँ खल जस सेष सरोषा।सहस बदन बरनइ पर दोषा।।

पुनि प्रनवउँ पृथुराज समाना।पर अघ सुनइ सहस दस काना।।

बहुरि सक्र सम बिनवउँ तेही।संतत सुरानीक हित जेही।।

बचन बज्र जेहि सदा पिआरा।सहस नयन पर दोष निहारा।।

bahuri bandi khala gana satibhāẽ.je binu kāja dāhinehu bāẽ..

para hita hāni lābha jinha kerẽ.ujarẽ haraṣa biṣāda baserẽ..

hari hara jasa rākeśa rāhu se.para akāja bhaṭa sahasa-bāhu se..

je para doṣa lakhahiṁ sahasākhī.para hita ghṛta jinha ke mana mākhī..

teja kṛsānu roṣa mahiṣesā.agha avaguna dhana dhanī dhanesā..

udaya keta sama hita sabahī ke.kuṁbhakarana sama sovat nīke..

para akāju lagi tanu pariharahīṁ.jimi hima upala kṛṣī dali garahīṁ..

bandauṁ khala jasa śeṣa sa-roṣā.sahasa badana baranai para doṣā..

puni pranavauṁ pṛthu-rāja samānā.para agha sunai sahasa dasa kānā..

bahuri sakra sama binavauṁ tehī.santata sura-anīka hita jehī..

bacana bajra jehi sadā piārā.sahasa nayana para doṣa nihārā..

पुनश्च दुष्टानां समूहाय भक्त्या प्रणमामि, ये हेतुं विनैव स्वहितेभ्यः प्रतिकूला भवन्ति। परहितं तेषां हानिः, परलाभः तेषां अहितम्; परनाशे हर्षं प्राप्नुवन्ति, परसम्पतौ दुःखेन वसन्ति। हरिहरयोः यशसि ते पूर्णचन्द्रे राहुरिव; परहानौ ते सहस्रबाहुरिव शूरा योद्धाः। सहस्राक्षैः परदोषान् पश्यन्ति; तेषां मनसि परहितं सर्पिरिव, ते मक्षिका इव तत्र पतित्वा भिन्नं कुर्वन्ति। तेजसि अग्निरिव, क्रोधे महिषाधिपो यमरिव; पापदोषैः ते धनिकाः, कुबेर इव धनस्य स्वामिनः। केतोरुदय इव तेषामुदयः सर्वेषां हिताय अहितः; कुम्भकर्ण इव सुखेन स्वपन्ति, यत् परेभ्यः श्रेयः। परहानये स्वशरीरं त्यजन्ति, यथा हिमोपलः कृषिं नाशयित्वा स्वयमेव द्रवति। दुष्टान् प्रणमामि, ये कुपितशेष इव, सहस्रमुखैः परदोषान् वर्णयन्ति। पुनश्च तान् पृथुराजसमानान् प्रणमामि, यतः तेनैव दशसहस्रकर्णैः परपापानि शृण्वन्ति। ततः तमिन्द्रसमं प्रार्थये, यस्य देवसमूहः सदा प्रियः, शब्दचमत्कारे च सुरा सदा प्रिया। वज्रसमानानि वचनानि तेभ्यः सदा प्रियाणि, इन्द्र इव, सहस्राक्षैः परदोषान् पश्यन्ति।

दोहा 4

उदासीन अरि मीत हित सुनत जरहिं खल रीति।जानि पानि जुग जोरि जन बिनती करइ सप्रीति।।⁠4।।

udāsīna ari mīta hita sunata jarahiṁ khala rīti |jāni pāni juga jori jana binatī karai sa-prīti ||⁠4||

दुष्टानां स्वभावः एषः - उदासीनं शत्रुं मित्रं हितैषिणं वा श्रुत्वा ते दग्ध्यन्ति। एतत् ज्ञात्वा भक्तः द्वाभ्यां पाणिभ्यां संयुज्य प्रेम्णा तान् प्रार्थयते।

चौपाई 5.1-5

मैं अपनी दिसि कीन्ह निहोरा।तिन्ह निज ओर न लाउब भोरा।।

बायस पलिअहिं अति अनुरागा।होहिं निरामिष कबहुँ कि कागा।।

बंदउँ संत असज्जन चरना।दुखप्रद उभय बीच कछु बरना।।

बिछुरत एक प्रान हरि लेहीं।मिलत एक दुख दारुन देहीं।।

उपजहिं एक संग जग माहीं।जलज जोंक जिमि गुन बिलगाहीं।।

सुधा सुरा सम साधू असाधू।जनक एक जग जलधि अगाधू।।

भल अनभल निज निज करतूती।लहत सुजस अपलोक बिभूती।।

सुधा सुधाकर सुरसरि साधू।गरल अनल कलिमल सरि ब्याधू।।

गुन अवगुन जानत सब कोई।जो जेहि भाव नीक तेहि सोई।।

maiṁ āpanī disi kīnh nihorā |tinh nija or na lāuba bhorā ||

bāyasa pali-ahiṁ ati anurāgā |hohiṁ nirāmiṣ kabahuṁ ki kāgā ||

bandaũ santa asajjana caranā |dukha-prada ubhaya bīca kachu baranā ||

bichurata eka prāna hari lehīṁ |milata eka dukha dāruna dehīṁ ||

upajahiṁ eka saṅga jaga māhīṁ |jalaja joṅka jimi guna bilagāhīṁ ||

sudhā surā sama sādhū asādhū |janaka eka jaga jaladhi agādhū ||

bhala anabhala nija nija karatūtī |lahata sujasa apaloka bibhūtī ||

sudhā sudhākara surasari sādhū |garala anala kalimala sari byādhū ||

guna avaguna jānata saba koī |jo jehi bhāva nīka tehi soī ||

अहं स्वपक्षात् प्रार्थनां कृतवान्; परन्तु ते स्वस्वभावं न विस्मृत्य स्वपक्षात् भ्रष्टाः न भविष्यन्ति। काकाः अत्यन्त प्रेणया पालिताः भवेयुः, किन्तु ते कदापि निरामिषाः स्युः किम्? अहं सन्तानां दुष्टानां च चरणौ वन्दे। उभौ दुःखप्रदौ स्तः, मध्ये किञ्चिद् भेदः अस्ति यं वर्णयामि। एके वियोगे प्राणान् हरन्ति; अपरे समागमे भयङ्करं दुःखं ददति। जगति उभौ सहोत्पन्नौ भवतः, परन्तु गुणैः भिन्नौ भवतः, यथा पङ्कजं जलका च एकस्मात् जलात् उत्पन्ने सति भिन्नौ भवतः। साधु असाधु च अमृतमदिरावत् स्तः: उभयोः एकः एव जनकः, अगाधः जगद्धिसागरः। भलाः अभलाः च स्वस्वकर्मभिः स्वस्वं फलं लभन्ते: सुजनः कीर्तिं लभते, कुजनः अपकीर्तिं विनाशं च लभते। अमृतं चन्द्रः गङ्गा च साधु च भलाः; विषम् अग्निः कलियुगपापानि कर्मनाशा नदी व्याधः च अभलाः। गुणावगुणौ सर्वे जानन्ति; परन्तु यस्मिन् यस्य रुचिः अस्ति, तत् तस्य भलति।

दोहा 5

भलो भलाइहि पै लहइ लहइ निचाइहि नीचु।सुधा सराहिअ अमरताँ गरल सराहिअ मीचु।।⁠5।।

bhalo bhalāihi pai lahai lahai nicāihi nīcu |sudhā sarāhi'a amaratā̃ garala sarāhi'a mīcu ||⁠5||

सज्जनः साधुतामेव लभते, नीचश्च नीचतामेव लभते। अमृतममरत्वाय प्रशस्यते, विषं च मरणाय प्रशस्यते।

चौपाई 6.1-5

खल अघ अगुन साधू गुन गाहा।उभय अपार उदधि अवगाहा।।

तेहि तें कछु गुन दोष बखाने।संग्रह त्याग न बिनु पहिचाने।।

भलेउ पोच सब बिधि उपजाए।गनि गुन दोष बेद बिलगाए।।

कहहिं बेद इतिहास पुराना।बिधि प्रपंचु गुन अवगुन साना।।

दुख सुख पाप पुन्य दिन राती।साधु असाधु सुजाति कुजाती।।

दानव देव ऊँच अरु नीचू।अमिअ सुजीवनु माहुरु मीचू।।

माया ब्रह्म जीव जगदीसा।लच्छि अलच्छि रंक अवनीसा।।

कासी मग सुरसरि क्रमनासा।मरु मारव महिदेव गवासा।।

सरग नरक अनुराग बिरागा।निगमागम गुन दोष बिभागा।।

khala agha aguṇa sādhū guṇa gāhā |ubhaya apāra udadhi avagāhā ||

tēhi tēṁ kachu guṇa dōṣa bakhānē |saṅgraha tyāga na binu pahicānē ||

bhalēu pōca saba bidhi upajāē |gani guṇa dōṣa bēda bilagāē ||

kahahiṁ bēda itihāsa purānā |bidhi prapañcu guṇa avaguṇa sānā ||

dukha sukha pāpa punya dina rātī |sādhu asādhu sujāti kujātī ||

dānava dēva ū̃ca aru nīcū |amia sujīvanu māhuru mīcū ||

māyā brahma jīva jagadīsā |lacchi alacchi raṅka avanīsā ||

kāsī maga surasari kramanāsā |maru mārava mahidēva gavāsā ||

saraga naraka anurāga birāgā |nigamāgama guṇa dōṣa bibhāgā ||

दुष्टानाम् पापानि दोषाः च, साधूनाम् च गुणाः, उभे अपि समुद्रम् इव अपारे अगाधे च। तस्मात् किञ्चित् गुणदोषौ वर्णितौ, यतः परिज्ञानम् विना ग्रहणम् त्यागः वा न शक्यः। विधा श्रेष्ठम् हीनम् च सर्वम् उत्पादयत्, वेदाः तु गुणदोषान् गणयित्वा भेदम् अकुर्वन्। वेदाः इतिहासाः पुराणानि च वदन्ति यत् विधोः सृष्टिः गुणावगुणयोः मिश्रणम् अस्ति। दुःखम् सुखम् च, पापम् पुण्यम् च, अहः रात्रिः च, साधुः असाधुः च, सुजातिः कुजातिः च। दानवाः देवाः च, ऊर्ध्वम् अधरम् च, अमृतम् सुजीवनम् च, विषम् मृत्युः च। माया ब्रह्म च, जीवः जगदीशः च, लक्ष्मीः अलक्ष्मीः च, रङ्कः अवनीशः च। काशी मगधम् च, सुरसरिः कर्मनाशा च, मरुभूमिः मालवप्रदेशः च, ब्राह्मणः मांसघातकः च। स्वर्गः नरकः च, अनुरागः वैराग्यम् च, निगमाः आगमाः च गुणदोषविभागम् उपवर्णयन्ति।

दोहा 6

जड़ चेतन गुन दोषमय बिस्व कीन्ह करतार।संत हंस गुन गहहिं पय परिहरि बारि बिकार।।⁠6।।

jaṛa cetana guna doṣamaya bisva kīnha karatāra |santa haṃsa guna gahahiṃ paya parihari bāri bikāra ||⁠6||

सृष्टिकर्ता जडं चेतनं च गुणदोषमयं विश्वं निर्मितवान्। सन्तः तु हंस इव गुणरूपं क्षीरं गृह्णन्ति दोषरूपं जलं परित्यजन्ति।

चौपाई 7.1-6

अस बिबेक जब देइ बिधाता।तब तजि दोष गुनहिं मनु राता।।

काल सुभाउ करम बरिआई।भलेउ प्रकृति बस चुकइ भलाई।।

सो सुधारि हरिजन जिमि लेहीं।दलि दुख दोष बिमल जसु देहीं।।

खलउ करहिं भल पाइ सुसंगू।मिटइ न मलिन सुभाउ अभंगू।।

लखि सुबेष जग बंचक जेऊ।बेष प्रताप पूजिअहिं तेऊ।।

उधरहिं अंत न होइ निबाहू।कालनेमि जिमि रावन राहू।।

किएहुँ कुबेष साधु सनमानू।जिमि जग जामवंत हनुमानू।।

हानि कुसंग सुसंगति लाहू।लोकहुँ बेद बिदित सब काहू।।

गगन चढ़इ रज पवन प्रसंगा।कीचहिं मिलइ नीच जल संगा।।

साधु असाधु सदन सुक सारीं।सुमिरहिं राम देहिं गनि गारी।।

धूम कुसंगति कारिख होई।लिखिअ पुरान मंजु मसि सोई।।

सोइ जल अनल अनिल संघाता।होइ जलद जग जीवन दाता।।

asa bibeka jaba dei bidhātā |taba taji doṣa gunahiṃ manu rātā ||

kāla subhāu karama bariāī |bhaleu prakṛti basa cukai bhalāī ||

so sudhāri harijana jimi lehīṃ |dali dukha doṣa bimala jasu dehīṃ ||

khalau karahiṃ bhala pāi susaṅgū |miṭai na malina subhāu abhaṅgū ||

lakhi subeṣa jaga baṃcaka jeū |beṣa pratāpa pūji’ahiṃ teū ||

udharahiṃ anta na hoi nibāhū |kālanemi jimi rāvan rāhū ||

kiehuṃ kubeṣa sādhu sanamānū |jimi jaga jāmavaṃta hanumānū ||

hāni kusaṅga susaṅgati lāhū |lokahuṃ beda bidita saba kāhū ||

gagana caṛhai raja pavana prasaṅgā |kīcahiṃ milai nīca jala saṅgā ||

sādhu asādhu sadana suka sārīṃ |sumirahiṃ rāma dehiṃ gani gārī ||

dhūma kusaṅgati kārikha hoī |likhia purāna maṃju masi soī ||

soi jala anala anila saṅghātā |hoi jalada jaga jīvana dātā ||

यदा विधाता एवंविधं विवेकं ददाति, तदा मनः दोषान् त्यक्त्वा गुणेषु रतं भवति। किन्तु कालस्वभावकर्मणां प्रभावेण प्रकृतिवशं गत्वा भद्रानां भद्रता अपि कदाचित् भ्रश्यति। हरेः भक्ताः तं भ्रंशं यथा सम्यक्कुर्वन्ति, दुःखदोषाणि दलयित्वा निर्मलं यशः प्रयच्छन्ति, तथैव तेषां भवति। दुष्टा अपि सुसङ्गं प्राप्य कल्याणं कुर्वन्ति, परन्तु तेषां मलिनः स्वभावः अभङ्गः सन् न कदापि नश्यति। ये जगति वञ्चकाः सन्ति, तेषां शोभनं वेषं दृष्ट्वा जगत् तस्यैव वेषस्य प्रतापेन पूजां करोति। अन्ते तु ते वञ्चनां न धारयितुं शक्नुवन्ति, यथा कालनेमिरावणराहूणाम् अभवत्। साधवः कुरूपरूपेणापि सत्कारं प्राप्नुवन्ति, यथा जगति जाम्बवान्हनूमानौ प्राप्नुताम्। कुसङ्गतिः हानिः, सुसङ्गतिः लाभः, इति लोकवेदयोः सर्वत्र विदितम्। वायोः सङ्गेण रजः आकाशं रोहति, अधःप्रवहतः जलस्य सङ्गेण कर्दमेन सह मिलति। साध्वसाध्वोः गृहेषु शुकसारिकाः रामस्य स्मरणं कुर्वन्ति वा गणेन गालाः कुर्वन्ति। कुसङ्गतौ धूमः यः कालिखा भवति, सैव कालिखा मञ्जुषी कृष्णा भूत्वा पुराणेषु लिख्यते। सैव कालिखा जलाग्निवायूनां सङ्घातेन जलदः सन् जगतः प्राणदाता भवति।

दोहा 7(क)-(घ)

ग्रह भेषज जल पवन पट पाइ कुजोग सुजोग।होहि कुबस्तु सुबस्तु जग लखहिं सुलच्छन लोग।।⁠7(क)।।

सम प्रकास तम पाख दुहुँ नाम भेद बिधि कीन्ह।ससि सोषक पोषक समुझि जग जस अपजस दीन्ह।।⁠7(ख)।।

जड़ चेतन जग जीव जत सकल राममय जानि।बंदउँ सब के पद कमल सदा जोरि जुग पानि।।⁠7(ग)।।

देव दनुज नर नाग खग प्रेत पितर गंधर्ब।बंदउँ किंनर रजनिचर कृपा करहु अब सर्ब।।⁠7(घ)।।

graha bheṣaja jala pavana paṭa pāi kujoga sujoga |hohi kubastu subastu jaga lakhahi sulacchana loga ||⁠7(ka)||

sama prakāsa tama pākha duhũ nāma bheda bidhi kīnh |sasi soṣaka poṣaka samujhi jaga jasa apajasa dīnha ||⁠7(kha)||

jaṛa cetana jaga jīva jata sakala rāma-maya jāni |bandaũ saba ke pada kamala sadā jori juga pāni ||⁠7(ga)||

deva danuja nara nāga khaga preta pitara gandharba |bandaũ kĩnara rajanicara kṛpā karahu aba sarba ||⁠7(gha)||

ग्रहाः औषधयः जलं वायुः वस्त्रं च कुयोगेन सह समागम्य कुभावाः, सुयोगेन सह समागम्य सुभावाः भवन्ति; सुलक्षणज्ञाः जनाः एतत् पश्यन्ति। उभौ पक्षौ प्रकाशे तमसि च समौ स्तः, परं विधाता नामभेदं अकरोत्। एकस्मिन् चन्द्रः क्षीयते अन्यस्मिन् वर्धते इति ज्ञात्वा जगत् एकस्मै अपकीर्तिम् अन्यस्मै कीर्तिम् अददत्। जगति सर्वे जडाः चेतनाः च जीवाः राममयाः इति जानन्, सदा द्वाभ्यां कराभ्यां सर्वेषां पादपद्मे वन्दे। देवान् दानवान् मनुष्यान् नागान् खगान् प्रेतान् पितॄन् गन्धर्वान् किन्नरान् रात्रिचरान् च वन्दे; सर्वे मे इदानीं कृपां कुर्वन्तु।

चौपाई 8.1-7

आकर चारि लाख चौरासी।जाति जीव जल थल नभ बासी।।

सीय राममय सब जग जानी।करउँ प्रनाम जोरि जुग पानी।।

जानि कृपाकर किंकर मोहू।सब मिलि करहु छाड़ि छल छोहू।।

निज बुधि बल भरोस मोहि नाहीं।तातें बिनय करउँ सब पाही।।

करन चहउँ रघुपति गुन गाहा।लघु मति मोरि चरित अवगाहा।।

सूझ न एकउ अंग उपाऊ।मन मति रंक मनोरथ राऊ।।

मति अति नीच ऊँचि रुचि आछी।चहिअ अमिअ जग जुरइ न छाछी।।

छमिहहिं सज्जन मोरि ढिठाई।सुनिहहिं बालबचन मन लाई।।

जौ बालक कह तोतरि बाता।सुनहिं मुदित मन पितु अरु माता।।

हँसिहहि कूर कुटिल कुबिचारी।जे पर दूषन भूषनधारी।।

निज कवित केहि लाग न नीका।सरस होउ अथवा अति फीका।।

जे पर भनिति सुनत हरषाही।ते बर पुरुष बहुत जग नाहीं।।

जग बहु नर सर सरि सम भाई।जे निज बाढ़ि बढ़हिं जल पाई।।

सज्जन सकृत सिंधु सम कोई।देखि पूर बिधु बाढ़इ जोई।।

ākara cāri lākh caurāsī |jāti jīva jala thala nabha bāsī ||

sīya rāma-maya saba jaga jānī |karauṁ pranāma jori juga pānī ||

jāni kṛpākara kiṅkara mohū |saba mili karahu chāḍi chala chohū ||

nija budhi bala bharosa mohi nāhīṁ |tāteṁ binaya karauṁ saba pāhīṁ ||

karana cahauṁ raghupati guna gāhā |laghu mati mori carita avagāhā ||

sūjha na ekau aṅga upāū |mana-mati raṅka manoratha rāū ||

mati ati nīca ūṁci ruci āchī |cahi-a amia jaga jurai na chāchī ||

chamihahiṁ sajjana mori ḍhiṭhāī |sunihahiṁ bāla-bacana mana lāī ||

jau bālaka kaha totari bātā |sunahiṁ mudita mana pitu aru mātā ||

haṁsihahi kura kuṭila kubicārī |je para dūṣana bhūṣana-dhārī ||

nija kavita kehi lāga na nīkā |sarasa hou athavā ati phīkā ||

je para bhaniti sunata haraṣāhī |te bara puruṣa bahuta jaga nāhīṁ ||

jaga bahu nara sara sari sama bhāī |je nija bāṛhi baṛhahiṁ jala pāī ||

sajjana sakṛta siṅdhu sama koī |dekhi pūra bidhu bāṛhai joī ||

चतुर्भिः प्रकारैः जाताः चतुरशीतिलक्षजातयः प्राणिनः जले थले नभि च निवसन्ति। सीतारामाभ्यां व्याप्तं सर्वं जगत् ज्ञात्वा युक्तकराभ्यां सर्वेभ्यः प्रणामं करोमि। हे करुणानिधयः, मामपि दासं ज्ञात्वा सर्वे मिलित्वा छलं त्यक्त्वा मयि स्नेहं कुरुत। स्वबुद्धिबले न मे विश्वासः, तस्मात् सर्वेषां प्रति विनयं करोमि। रघुपतेः गुणान् गातुमिच्छामि, किन्तु मतिः लघ्वी, चरितं च अगाधम्। नैकोऽपि अङ्गः उपायः वा सूच्यते; मनोबुद्धी दरिद्रौ, मनोरथः राजा। मतिः अतिनीचा, रुचिः ऊञ्ची च; अमृतमिच्छामि, जगति तु छाछापि न लभ्यते। सज्जनाः मम धृष्टतां क्षमिष्यन्ति, बालवचनानि च मनसा शृण्वन्ति। यथा बालकः तोतरद्भिः वचनैः वदति, पितरौ हर्षेण मनसा शृणुतः। क्रूराः कुटिलाः कुबुद्धयश्च हसिष्यन्ति, ये परदोषान् भूषणत्वेन धरन्ति। स्वकीया कविता कस्मै न रोचते, सरसा भवतु अथवा अतिफीका। ये परभणितिं श्रुत्वा हर्षन्ति, ते उत्तमपुरुषाः; जगति बहवः न सन्ति। हे भ्रातः, जगति बहवः नराः सरस्सरःसमाः, ये जलं प्राप्य स्वजलेन वर्धन्ते। सज्जनः सिंधुसमः कश्चिदेव, यः पूर्णचन्द्रं दृष्ट्वा वर्धते।

दोहा 8

भाग छोट अभिलाषु बड़ करउँ एक बिस्वास।पैहहिं सुख सुनि सुजन सब खल करहहिं उपहास।।⁠8।।

bhāga choṭa abhilāṣu baṛa karauṁ eka bisvāsa |païhahiṁ sukha suni sujana saba khala karahahiṁ upahāsa ||⁠8||

भाग्यं लघ्वस्ति, अभिलाषा च महती, परं एकं विश्वासं धरामि: एतत् श्रुत्वा सर्वे सज्जनाः सुखं प्राप्स्यन्ति, खलाः तु उपहासं करिष्यन्ति।

चौपाई 9.1-6

खल परिहास होइ हित मोरा।काक कहहिं कलकंठ कठोरा।।

हंसहि बक दादुर चातकही।हँसहिं मलिन खल बिमल बतकही।।

कबित रसिक न राम पद नेहू।तिन्ह कहँ सुखद हास रस एहू।।

भाषा भनिति भोरि मति मोरी।हँसिबे जोग हँसें नहिं खोरी।।

प्रभु पद प्रीति न सामुझि नीकी।तिन्हहि कथा सुनि लागहि फीकी।।

हरि हर पद रति मति न कुतरकी।तिन्ह कहुँ मधुर कथा रघुवर की।।

राम भगति भूषित जियँ जानी।सुनिहहिं सुजन सराहि सुबानी।।

कबि न होउँ नहिं बचन प्रबीनू।सकल कला सब बिद्या हीनू।।

आखर अरथ अलंकृति नाना।छंद प्रबंध अनेक बिधाना।।

भाव भेद रस भेद अपारा।कबित दोष गुन बिबिध प्रकारा।।

कबित बिबेक एक नहिं मोरें।सत्य कहउँ लिखि कागद कोरे।।

khala parihāsa hoi hita morā |kāka kahahiṁ kalakaṇṭha kaṭhorā ||

haṁsahi baka dādura cātaka-hī |haṁsahiṁ malina khala bimala bataka-hī ||

kabita rasika na rāma-pada nehū |tinh kahaṁ sukhada hāsa-rasa ehū ||

bhāṣā bhaṇiti bhori mati morī |haṁsibe joga haṁseṁ nahiṁ khorī ||

prabhu-pada prīti na sāmuji nīkī |tinhahi kathā suni lāgahi phīkī ||

hari-hara pada rati mati na kutarakī |tinh kahuṁ madhura kathā raghuvara kī ||

rāma bhagati bhūṣita jiyaṁ jānī |sunihahiṁ sujana sarāhi subānī ||

kabi na houṁ nahiṁ bacana prabīnū |sakala kalā saba bidyā hīnū ||

ākhara aratha alaṅkṛti nānā |chaṁda prabaṁdha aneka bidhānā ||

bhāva-bheda rasa-bheda apārā |kabita doṣa guna bibidha prakārā ||

kabita bibeka eka nahiṁ moreṁ |satya kahauṁ likhi kāgada kore ||

दुष्टानां उपहासः मम हिताय भविष्यति; काकः कलकण्ठस्य मधुरं स्वरं कठिनम् आह। बकः हंसे दादुरः चातके च हसति; एवं मलिनमतयः खलाः विमलवाक्येषु हसन्ति। येषां काव्ये रुचिः नास्ति रामपादे च प्रेम न, तेषां कृते इयं कथा हास्यस्य स्रोतः भवति। मम भाषा लौकिकी मतिः च सरला; हसितुं योग्या, तेषां हासे दोषः नास्ति। येषां प्रभुपादे प्रेम न सम्यक् च बोधः, ते इमां कथां श्रुत्वा फीकां मन्यन्ते। येषां हरिहरपादे रतिः कुतर्कविहीना च बुद्धिः, तेषां रघुवरस्य कथा मधुरा भवति। हृदये रामभक्त्या भूषितां ज्ञात्वा, सज्जनाः श्रुत्वा सुभाषितानि प्रशंसन्ति। अहं कविः न, न च वाक्पटुः; सर्वकलासु सर्वविद्यासु च हीनः। अक्षराणि अर्थाः च बहुविधाः अलंकाराः, छन्दांसि प्रबन्धाः च अनेकविधाः; भावभेदाः रसभेदाः च अपाराः, काव्ये दोषगुणानां बहुप्रकाराः; काव्यविवेके मम एकः अंशः अपि नास्ति। सत्यं ब्रवीमि, शून्यपत्रे लिखित्वा।

दोहा 9

भनिति मोरि सब गुन रहित बिस्व बिदित गुन एक।सो बिचारि सुनिहहिं सुमति जिन्ह कें बिमल बिवेक।।⁠9।।

bhaniti mori saba guna rahita bisva bidita guna eka |so bicāri sunihahiṁ sumati jinha keṁ bimala biveka ||⁠9||

मम काव्यं सर्वगुणरहितम्, तथापि तत्र एकः गुणः विश्वे प्रसिद्धः। तं विचार्य येषां विवेकः निर्मलः, ते सुमतयः तत् श्रोष्यन्ति।

Inside Prakarana 1

Bhakti highlights

मुख्य शिक्षा यह है कि ‘मानस’ में प्रवेश श्रद्धा–विश्वास से होता है; मंगलाचरण बाह्य शुभ नहीं, अंतःकरण-शुद्धि की तैयारी है। गुरु-वंदना से ज्ञान नहीं, ‘बोध’ (जीवन-परिवर्तनकारी विवेक) जन्म लेता है। सत्संग को तीर्थ कहा गया है—संग ही साधक का संस्कार बदलता है; खल-संग से बचना और सज्जन-संग अपनाना वैराग्य का प्रथम अभ्यास है। राम-नाम और राम-गुण का अनुराग साधना का सरल, सर्वसुलभ आधार है: निर्गुण तत्त्व का संकेत रहते हुए भी सगुण-भक्ति (सीता-राम-गुणग्राम) को हृदय-मार्ग बनाया गया है। कथा-श्रवण स्वयं साधना है—श्रवण, मनन, और प्रेमपूर्वक ‘मज्जन’ करके चित्त-शुद्धि और मुक्ति-मार्ग का प्रथम चरण सिद्ध होता है।

Compositional abstract

बालकाण्ड का आरम्भ ‘मंगलाचरण’ और ‘अधिकार-निरूपण’ से होता है—यह कथा का नहीं, साधना का द्वार है। यहाँ रस-प्रधानता शान्त और भक्तिरस (विशेषतः शान्त-भक्ति) की है: गुरु-वंदना से ‘बोध’ का उदय, सत्संग की महिमा से ‘विवेक’ का विकास, और खल-सज्जन विवेचन से ‘वैराग्य’ का बीज। तुलसीदास पहले देव-परंपरा (वाणी-विनायक), फिर शिव-भवानी (श्रद्धा-विश्वास), फिर गुरु (शंकर-रूप) और अंततः राम-सीता की परमार्थ-कारणता को क्रमशः स्थापित करते हैं—यह क्रम साधक के अंतःकरण को बहिर्मंगल से अंतरमंगल की ओर ले जाता है। ‘रामाख्य ईश’ को ‘अशेष-कारण-पर’ कहकर निर्गुण-तत्त्व का संकेत, और साथ ही सीता-राम-गुणग्राम के विहार का सगुण माधुर्य—दोनों को एक ही सोपान पर जोड़ दिया गया है। इस प्रस्तावना में कथा-श्रवण स्वयं तीर्थ (प्रयाग) बनता है: सुनना, समझना, और प्रेमपूर्वक ‘मज्जन’ करना—यही मुक्तिमार्ग का प्रथम चरण है।

The emotional arc

आरम्भ में ‘मंगलाचरण’ का शान्त-रस: वाणी-विनायक वंदना से मन में पवित्रता, स्थिरता और शुभारम्भ का भरोसा। फिर ‘श्रद्धा–विश्वास’ (शिव–भवानी) के स्मरण से आश्रय-भाव और अंतःकरण की कोमलता बढ़ती है—भक्ति का बीज अंकुरित होता है। इसके बाद गुरु-वंदना से ‘बोध’ का उदय: विनय, जिज्ञासा, और साधना-मार्ग की स्पष्टता। सत्संग-महिमा और खल–सज्जन विवेचन से विवेक-जागरण: संसार-आसक्ति में हल्का वैराग्य, और शुद्ध संग की लालसा। अंत में राम-नाम/राम-गुण के प्रति अनुराग से शान्त-भक्ति का परिपाक: निर्गुण संकेत (अशेष-कारण-पर) और सगुण माधुर्य (सीता-राम-गुणग्राम) एक साथ मिलकर ‘कथा-श्रवण’ को तीर्थ-स्नान जैसा आनंदमय, आश्वस्त, और मुक्तिमुखी बना देते हैं।

The dialogue

  • तुलसीदास (कवि-स्वर/आत्म-निवेदन)सज्जन-संत-समाज तथा ‘मन’ (आत्म-संबोधन की छाया) · प्रस्तावना-घाट (मानस-तट पर प्रवेश): यहाँ स्थायी संवाद-फ्रेम (शिव–पार्वती/याज्ञवल्क्य–भरद्वाज/काकभुशुण्डि–गरुड़) के पूर्व, कवि ‘सत्संग-प्रयाग’ और ‘गुरु-रज-अंजन’ द्वारा दृष्टि-शुद्धि का अधिकार-स्थापन करता है।

Frequently Asked Questions

परंपरागत मान्यता में यह प्रस्तावना ‘अधिकार-शुद्धि’ करती है: गुरु-वंदना और सत्संग-महिमा के श्रवण से विवेक जागता है, कलि-मल क्षीण होता है, और ‘चारि फल’ (धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष) की सिद्धि का हेतु बनता है—विशेषतः राम-भक्ति की दृढ़ता और कथा-रस में स्थिरता।

प्रस्तावना/मंगलाचरण के साथ अनेक परंपराएँ ‘राम नाम’ का संकीर्तन-सम्पुट रखती हैं—सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ (नाम-जप) को प्रत्येक दोहा/चौपाई के अंत में जोड़ा जाता है; गुरु-वंदना खण्ड में ‘गुरु’ स्मरण-सम्पुट भी (जैसे ‘गुरु चरण सरोज रज…’) प्रचलित है, पर यह स्थानीय-सम्प्रदायानुसार बदलता है।

Ask anything about Prakarana 1 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play