हनुमान् in the Ramcharitmanas

यदा विधाता एवंविधं विवेकं ददाति, तदा मनः दोषान् त्यक्त्वा गुणेषु रतं भवति। किन्तु कालस्वभावकर्मणां प्रभावेण प्रकृतिवशं गत्वा भद्रानां भद्रता अपि कदाचित् भ्रश्यति। हरेः भक्ताः तं भ्रंशं यथा सम्यक्कुर्वन्ति, दुःखदोषाणि दलयित्वा निर्मलं यशः…

विदेहं जनकं परिजनैः सहितं प्रणमामि, यस्य रामपादयोः गूढ़ः स्नेहः आसीत्। सः तं स्नेहं योगभोगयोः मध्ये गोपितवान्, रामं दृष्ट्वा तु सः प्रकटितः अभवत्। प्रथमं भरतस्य चरणौ प्रणमामि, यस्य नियमव्रतानि वर्णयितुं न शक्यन्ते। यस्य मनः रामचरणपङ्कजे…

पवनकुमारं प्रणमामि, यः खलवनस्य पावकः, ज्ञानधनः, यस्य हृदयागारे रामः शरचापधरः तिष्ठति।

नाम्नः प्रसादात् शम्भुरविनाशी; अमङ्गलस्यालङ्कारस्यापि सः मङ्गलस्य खनिः। शुकः सनकादयः सिद्धाः मुनयः योगिनश्च नाम्नः प्रसादात् ब्रह्मसुखस्य भोक्तारः। नारदः नाम्नः प्रतापमजानात्; हरिः जगति प्रियः, स्वयं च हरिहरयोः प्रियः। प्रह्लादः नाम जपतः…

चतुर्षु युगेषु त्रिषु कालेषु त्रिषु च लोकेषु नाम जप्त्वा जीवाः शोकैः मुक्ताः अभवन्। वेदानां पुराणानां सन्तानां च अयमेव मतः - रामप्रेम सर्वसुकृतानां फलम्। प्रथमे युगे ध्यानम्, द्वितीये यज्ञविधिः; द्वापरे युगे पूजया प्रभुः तुष्टः। कलियुगं तु…

अथ रघुराजः पुनः अग्रे अगच्छत्। ऋष्यमूकं पर्वतं समीपम् आगच्छत्। तत्र सुग्रीवः सचिवैः सह निवसति स्म। अतुलबलौ तौ आगच्छन्तौ दृष्ट्वा सः अतीव भीतः अभवत्। अतीव भीतः सन् अवोचत्, शृणु हनुमन्, एतौ पुरुषौ बलरूपनिधी। बटुरूपं धारयित्वा गत्वा तौ पश्य।…

किं भवान् जगतः कारणं भवसागरात् तारयिता च भूमेः भारनाशकः? उत भवान् सर्वलोकानां स्वामी मनुष्यावतारं गृहीतवान्?

वयं कोसलाधीशस्य दशरथस्य पुत्राः, पितुः वचनं मान्य वनं प्रति आगताः। अस्माकं नाम रामलक्ष्मणौ द्वौ भ्रातरौ, अस्माभिः सह एका सुकुमारी मनोहरा च स्त्री आसीत्। अत्र एकः राक्षसः वैदेहीं सीतां हृतवान्। हे ब्राह्मण, वयं तां अन्विष्य भ्रमामः। वयं…

प्रथमं तु अहं मन्दबुद्धिः, मोहवशगतः, कुटिलहृदयः, अज्ञानी च; पुनश्च हे प्रभो, दीनबन्धो, भगवन्, त्वमपि मां विस्मृतवान्।

हे नाथ, यद्यपि मदीयानि बहूनि दोषाणि सन्ति, तथापि सेवकः प्रभोः स्मरणात् विस्मरणेन न भ्रश्येत्। हे नाथ, जीवः तव मायया मोहितः, सः तु तव स्पर्शेन एव तरति। तस्मात् अहं रघुवीरस्य दोहाईं करोमि, नाहं किमपि भजनोपायं जानामि। सेवकः प्रभौ, पुत्रः…

स हि अनन्यः हनूमन् यस्य एवम् मतिः न कदापि भ्रश्यति - अहं सेवकः, स्वामी भगवान् च चराचररूपः इति।

पवनसुतः स्वामिनमनुकूलं दृष्ट्वा हृदये हर्षमवाप्तवान्, सर्वे च शोकाः व्यपगताः। हे नाथ, कपिपतिः अस्मिन् पर्वते तिष्ठति, सः सुग्रीवः तव दासः अस्ति। हे नाथ, तेन सह मित्रतां कुरु, तं दीनं ज्ञात्वा अभयं देहि। सः सीतायाः अन्वेषणं कारयिष्यति…

तदा हनुमान् उभयतः सम्पूर्णं वृत्तान्तम् अकथयत्। अग्निं साक्षिणं कृत्वा तौ संयोज्य प्रीतिं दृढाम् अकरोत्।

अत्र पवनसुतः हृदि चिन्तयत्, सुग्रीवः रामस्य कार्यं विस्मृतवान् इति। सः समीपं गत्वा सुग्रीवस्य चरणयोः शिरः नतवान्, चतुर्भिः उपायैः तं सम्यक् बोधितवान्। इदं श्रुत्वा सुग्रीवः परमं भयम् अन्वभवत्, विषयाः मे ज्ञानम् अपहृतवन्तः इति उक्तवान्।…

अङ्गदः लक्ष्मणस्य चरणयोः शिरः नत्वा प्रार्थनां चकार, लक्ष्मणश्च तस्मै अभयं ददौ। कपिराजः स्वयं श्रुत्वा यद् लक्ष्मणः क्रोधेण पूर्णः, तदा सः अतीव भयेन व्याकुलः सन् अवदत्। हे हनुमन्, शृणु, तारां सह नीत्वा कुमारं विनयेन समाधाय। हनुमान् तारया…

समुद्रतीरे अनुजस्य क्रियां कृत्वा स्वकथां कथयति - "शृणुत वीरवानराः।" "आवां भ्रातरौ बाल्यकाले आकाशम् उत्पत्य सूर्यस्य समीपम् अगच्छाव।" "सः तेजः न असहत्, प्रत्यावृतवान, अहम् तु अभिमानेन सूर्यस्य समीपम् अगच्छम्।" "अत्यन्तअपारतेजसा पक्षौ…

अहं तां पश्यामि, त्वं न पश्यसि, गृध्रस्य दृष्टिरप्रमिता भवति। अहं वृद्धो जातः, अन्यथा तव किञ्चित् साहाय्यं कुर्याम्।

नाथस्य चरणयोः शिरः नत्वा करौ संयम्य सुग्रीव उवाच: हे नाथ, न मे कशिद् दोषः अस्ति। हे देव, तव माया अतीव प्रबला; सा तदा मुच्यते यदा त्वं हे राम करुणां करोषि। विषयेषु देवा नरा मुनयश्च स्वामिनश्च वशीभवन्ति; अहं तु हीनः पशुः कपिश्चातिकामी अस्मि।…

एतत्वाक्यं श्रुत्वा सर्वे वानराः सर्वतः दिक्षु त्वरितं प्रस्थितवन्तः। ततः सुग्रीवः अङ्गदं नलं हनुमन्तं च आहूतवान्।

शृणुत नील अङ्गद हनुमन् जाम्वन्त च मतिधीर सुजनः। सर्वे वीरा योधाः सम्यक् दक्षिणां दिशं गच्छत, सर्वेभ्यः सीतायाः समाचारं पृच्छत। मनसा कर्मणा वाचा च यत्नं विचार्य रामचन्द्रस्य कार्यं सम्पादयत। सूर्यम् उष्ठेन अग्निम् उरसा सेवध्वम्, स्वामिनं तु…