यह सोपान ‘धर्म-विजय’ का नहीं, ‘अहं-क्षय’ का द्वार है। लंका काण्ड में बाह्य युद्ध के साथ अंतर्युद्ध चलता है: भय, करुणा, क्रोध, दर्प—इन सबका शोधन होकर ‘राम-शरणागति’ स्थिर होती है। प्रस्तुत अंश में (दोहा 60–69 के आसपास) औषधि-आनयन, राम का करुण-विलाप, विभीषण की शरणागति और कुंभकर्ण-वध-प्रसंग—ये चारों मिलकर साधक को सिखाते हैं कि कर्तृत्व-गर्व (हनुमान का क्षणिक अभिमान) भी राम-प्रभाव-स्मरण से गलता है, और राक्षसी-बल (कुंभकर्ण) भी विवेक-विहीन होने पर अंततः ‘काल’ के समान होकर नष्ट होता है।
अस्य खण्डांशस्य प्रधान-रसः करुण-वीरयोः संयोगः। पूर्वभागे लक्ष्मण-मूर्च्छा-कारणात् रामस्य मनुष्य-सदृशः प्रलापः (मनुज-अनुसारी) करुणां चरमं नयति—एष तुलसीदासस्य विशिष्टः ‘लीला-न्यायः’: सर्वशक्तिमानपि भक्त-हृदय-शिक्षणार्थं मानवीं व्याकुलतां दर्शयति। तस्यां करुणायां ‘भ्रातृ’-मूल्यं, त्याग-महिमा, शरण-विना जीवनस्य शून्यता च—“पक्ष-विहीनः खगः, मणि-विहीना फणी” इत्यादि-उपमानैः—प्रकाश्यते। अनन्तरं हनूमतः आगमने करुणायामेव वीर-रसः प्रज्वलति—औषधि-आनयनेन जीवन-स्थापनम्। कुम्भकर्ण-प्रसङ्गे युद्ध-वीरता, भयः, राक्षसी ‘मद’ इति चित्रणं दृश्यते; किन्तु तुलसीदासस्य लक्ष्यं न केवलं रण-वर्णनम्, अपि तु ‘राम-प्रभावेण’ धर्म-स्थापनम्। विभीषणस्य शरणागत्या सिद्ध्यति यत् कुलं जातिः पक्षश्च—सर्वेभ्यः परं ‘भक्तिः’; एष एव लङ्का-काण्डस्य सोपान-धर्मः—अहङ्कारस्य पतनं, शरणस्य उदयः।
चौपाई 60.1-4
तात कुसल कहु सुखनिधान की।सहित अनुज अरु मातु जानकी।।
कपि सब चरित समास बखाने।भए दुखी मन महुँ पछिताने।।
अहह दैव मैं कत जग जायउँ।प्रभु के एकहु काज न आयउँ।।
जानि कुअवसरु मन धरि धीरा।पुनि कपि सन बोले बलबीरा।।
तात गहरु होइहि तोहि जाता।काजु नसाइहि होत प्रभाता।।
चढ़ु मम सायक सैल समेता।पठवौं तोहि जहँ कृपानिकेता।।
सुनि कपि मन उपजा अभिमाना।मोरें भार चलिहि किमि बाना।।
राम प्रभाव बिचारि बहोरी।बंदि चरन कह कपि कर जोरी।।
tāta kusala kahu sukhanidhāna kī |sahita anuja aru mātu jānākī ||
kapi saba carita samāsa bakhāne |bhae dukhī mana mahũ pachatāne ||
ahah daiva maiṃ kata jaga jāyũ |prabhu ke ekahu kāja na āyũ ||
jāni kuavasaru mana dhari dhīrā |puni kapi sana bole balabīrā ||
tāta gaharu hoihi tohi jātā |kāju nasāihi hota prabhātā ||
caṛhu mama sāyaka sail sametā |paṭhavaũ tohi jahã kṛpāniketā ||
suni kapi mana upajā abhimānā |moreṃ bhāra calihi kimi bānā ||
rāma prabhāva bicāri bahorī |bandi carana kaha kapi kara jorī ||
हे तात, सुखनिधेः कुशलं ब्रूहि, अनुजेन सहितस्य मातुः जानक्याश्च। कपिः सर्वचरितं संक्षेपेण अख्यायत। भरतः दुःखी अभवत्, मनसि च पश्चात्तापम् अकरोत्। हा दैव, अहं लोके कुतो जातः, प्रभोः एकस्मिन् अपि कार्ये न उपयुक्तः। अयोग्यकालं ज्ञात्वा, मनसि धैर्यं धारयित्वा, सः बलवीरः पुनः कपिं प्रति अभाषत। हे तात, तव गमने विलम्बः भविष्यति, प्रभाते सति कार्यं नष्टं भविष्यति। मम शरे आरोह, पर्वतेन सहितः, अहं त्वां यत्र कृपानिकेतः अस्ति तत्र प्रेषयामि। श्रुत्वा कपेः मनसि अभिमानः उत्पन्नः, मम भारेण शरः कथं गच्छेत्। पुनः रामस्य प्रभावं विचार्य, कपिः करौ संयम्य चरणौ वन्दमानः अभाषत।
दोहा 60(क)-(ख)
तव प्रताप उर राखि प्रभु जेहउँ नाथ तुरंत।अस कहि आयसु पाइ पद बंदि चलेउ हनुमंत।।60(क)।।
भरत बाहु बल सील गुन प्रभु पद प्रीति अपार।मन महुँ जात सराहत पुनि पुनि पवनकुमार।।60(ख)।।
tava pratāpa ura rākhi prabhu jehaũ nātha turanta |asa kahi āyasu pāi pada bandi caleu hanumanta ||60(ka)||
bharata bāhu bala sīla guna prabhu pada prīti apāra |mana mahũ jāta sarāhata puni puni pavanakumāra ||60(kha)||
"हे नाथ, भवतः प्रतापं हृदि निधाय अहं तूर्णं गच्छामि" इति उक्त्वा हनुमान् आज्ञां प्राप्य प्रभोः चरणौ नमस्कृत्य प्रस्थितः। सः प्रस्थितः पवनकुमारः मनसि बहुशः भरतस्य बाहुबलं शीलं गुणान् प्रभुपादप्रीतिं च अपारां सर्वं स्तुतवान्।
चौपाई 61.1-9
उहाँ राम लछिमनहिं निहारी।बोले बचन मनुज अनुसारी।।
अर्ध राति गइ कपि नहिं आयउ।राम उठाइ अनुज उर लायउ।।
सकहु न दुखित देखि मोहि काऊ।बंधु सदा तव मृदुल सुभाऊ।।
मम हित लागि तजेहु पितु माता।सहेहु बिपिन हिम आतप बाता।।
सो अनुराग कहाँ अब भाई।उठहु न सुनि मम बच बिकलाई।।
जौं जनतेउँ बन बंधु बिछोहू।पिता बचन मनतेउँ नहिं ओहू।।
सुत बित नारि भवन परिवारा।होहिं जाहिं जग बारहिं बारा।।
अस बिचारि जियँ जागहु ताता।मिलइ न जगत सहोदर भ्राता।।
जथा पंख बिनु खग अति दीना।मनि बिनु फनि करिबर कर हीना।।
अस मम जिवन बंधु बिनु तोही।जौं जड़ दैव जिआवै मोही।।
जैहउँ अवध कवन मुहु लाई।नारि हेतु प्रिय भाइ गँवाई।।
बरु अपजस सहतेउँ जग माहीं।नारि हानि बिसेष छति नाहीं।।
अब अपलोकु सोकु सुत तोरा।सहिहि निठुर कठोर उर मोरा।।
निज जननी के एक कुमारा।तात तासु तुम्ह प्रान अधारा।।
सौंपेसि मोहि तुम्हहि गहि पानी।सब बिधि सुखद परम हित जानी।।
उतरु काह दैहउँ तेहि जाई।उठि किन मोहि सिखावहु भाई।।
बहु बिधि सोचत सोच बिमोचन।स्रवत सलिल राजिव दल लोचन।।
उमा एक अखंड रघुराई।नर गति भगत कृपाल देखाई।।
uhā̃ rāma lachimanahiṃ nihārī |bole bacana manuja anusārī ||
ardha rāti gai kapi nahiṃ āyu |rāma uṭhāi anuj ura lāyu ||
sakahu na dukhita dekhi mohi kāu |bandhu sadā tava mṛdula subhāu ||
mama hita lāgi tajehu pitu mātā |sahehu bipina him ātapa bātā ||
so anurāga kahā̃ aba bhāī |uṭhahu na suni mama baca bikalāī ||
jauṃ janateũ bana bandhu bichohū |pitā bacana manateũ nahiṃ ohū ||
suta bita nāri bhavana parivārā |hohiṃ jāhiṃ jaga bārahiṃ bārā ||
asa bicāri jiyã jāgahu tātā |milai na jagata sahodara bhrātā ||
jathā paṃkha binu khaga ati dīnā |mani binu phani karibara kara hīnā ||
asa mama jivana bandhu binu tohī |jauṃ jaṛa daiva jiāvai mohī ||
jaihaũ avadha kavan muhu lāī |nāri hetu priya bhāi gãvāī ||
baru apajasa sahateũ jaga māhīṃ |nāri hāni biseṣa chati nāhīṃ ||
aba apaloku soku suta torā |sahihi niṭhura kaṭhora ura morā ||
nija jananī ke eka kumārā |tāta tāsu tumha prāna adhārā ||
sauṃpesi mohi tumhahi gahi pānī |saba bidhi sukhada parama hita jānī ||
utaru kāha daihaũ tehi jāī |uṭhi kina mohi sikhāvahu bhāī ||
bahu bidhi socata soca bimocana |sravata salila rājiva dala locana ||
umā eka akhaṇḍa raghurāī |nara gati bhagata kṛpāla dekhāī ||
तत्र रामः लक्ष्मणम् अपश्यत् तथा च मनुष्यानुरूपं वचनम् अवदत्। अर्धरात्रिः अतीता वानरः च नागतः। रामः अनुजम् उत्थाप्य स्वहृदये आलिङ्गताम्। मां दुःखिनं दृष्ट्वा त्वं कदापि सहितुं न शक्नोषि; भ्रातः, तव स्वभावः सदा मृदुलः आसीत्। मम हिताय पितरौ त्यक्तवान् वने च शीतं तापं वायुं च सोढवान्। सः स्नेहः इदानीं कुतः भ्रातः? मम व्याकुलं वचनं श्रुत्वा किं कारणम् नोत्तिष्ठसि? यदि वने भ्रातृवियोगः भवेदिति जानामि तदा पितुः तदपि आज्ञां न मन्ये। पुत्रः धनं भार्या गृहं परिवारः च जगति बारंबारं भवति नश्यति च। इदं मनसि विचिन्त्य उत्तिष्ठ तात; जगति सहोदरः भ्राता पुनः न लभ्यते। यथा पक्षिणः पक्षरहितः अतिदीनः भवति, नागरहितः फणिः करहीनः च गजः। तथा मम जीवनं त्वद्रहितं भ्रातः यदि निर्दयः दैवः मां जीवयति। अयोध्य्यां किं मुखं नीत्वा गच्छामि भार्यार्थं प्रियं भ्रातरं नष्टवान् सन्? जगति अपकीर्तिं सहेयं यतः भार्याहानिः विशेषहानिः नास्ति। इदानीं तव अर्थे अपकीर्तिः शोकः च मम निर्दयं कठोरं हृदयं सहिष्यते। त्वं मातुः एकः पुत्रः तात, तस्याः प्राणानां च त्वं आधारः। सा मां त्वत्पाणिं गृहीत्वा समर्पितवती सर्वप्रकारेण सुखदातारं परमहितैषिणं च जानीति। तत्र गत्वा तस्यै किं उत्तरं ददामि? उत्थाय किं कारणम् मां न बोधयसि भ्रातः? एवं शोकमोचनः बहुधा सोचन् रुदति स्म, तस्य च कमलपत्रसदृशाभ्यां नेत्राभ्याम् अश्रुः प्रवहति स्म। उमे, रघुपतिः एकः अखण्डः च; सः भक्तानां कृपया मनुष्यगतिम् दर्शयति स्म।
सोरठा 61
प्रभु प्रलाप सुनि कान बिकल भए बानर निकर।आइ गयउ हनुमान जिमि करुना महँ बीर रस।।61।।
prabhu pralāpa suni kāna bikala bhae bānara nikara |āi gayau hanumāna jimi karunā maham̐ bīra rasa ||61||
प्रभोः प्रलापं स्वकर्णाभ्यां श्रुत्वा वानरसमूहो व्याकुलः समभवत्। ततो हनुमान् आगच्छत्, यथा करुणरसे वीररसः समुपविशति।
चौपाई 62.1-6
हरषि राम भेंटेउ हनुमाना।अति कृतग्य प्रभु परम सुजाना।।
तुरत बैद तब कीन्ह उपाई।उठि बैठे लछिमन हरषाई।।
हृदयँ लाइ प्रभु भेंटेउ भ्राता।हरषे सकल भालु कपि ब्राता।।
कपि पुनि बैद तहाँ पहुँचावा।जेहि बिधि तबहिं ताहि लइ आवा।।
यह बृत्तांत दसानन सुनेऊ।अति बिषअद पुनि पुनि सिर धुनेऊ।।
ब्याकुल कुंभकरन पहिं आवा।बिबिध जतन करि ताहि जगावा।।
जागा निसिचर देखिअ कैसा।मानहुँ कालु देह धरि बैसा।।
कुंभकरन बूझा कहु भाई।काहे तव मुख रहे सुखाई।।
कथा कही सब तेहिं अभिमानी।जेहि प्रकार सीता हरि आनी।।
तात कपिन्ह सब निसिचर मारे।महामहा जोधा संघारे।।
दुर्मुख सुररिपु मनुज अहारी।भट अतिकाय अकंपन भारी।।
अपर महोदर आदिक बीरा।परे समर महि सब रनधीरा।।
haraṣi rāma bheṇṭeu hanumānā |ati kṛtagya prabhu parama sujānā ||
turata baida taba kīnha upāī |uṭhi baiṭhe lachimana haraṣāī ||
hṛdayam̐ lāi prabhu bheṇṭeu bhrātā |haraṣe sakala bhālu kapi brātā ||
kapi puni baida tahām̐ pahum̐cāvā |jehi bidhi tabahiṁ tāhi lai āvā ||
yaha bṛttānta dasānana suneū |ati biṣāda puni-puni sira dhuneū ||
byākula kumbhakarana pahiṁ āvā |bibidha jatana kari tāhi jagāvā ||
jāgā nisi-cara dekhi-a kaisā |mānahum̐ kālu deha dhari baisā ||
kumbhakarana būjhā kahu bhāī |kāhe tava mukha rahe sukhāī ||
kathā kahī saba tehiṁ abhimānī |jehi prakāra sītā hari ānī ||
tāta kapinha saba nisi-cara māre |mahā-mahā jodhā saṅghāre ||
durmukha sura-ripu manuja ahārī |bhaṭa atikāya akaṁpana bhārī ||
apara mahodara ādika bīrā |pare samara mahi saba raṇadhīrā ||
रामः हनुमन्तं प्रहृष्टः परिष्वजत। प्रभुः अतिकृतज्ञः परमसुज्ञः च। तदा वैद्यः शीघ्रमुपचारमकरोत्। लक्ष्मणः उत्थायोपविश्य हृष्टः अभवत्। प्रभुः भ्रातरं हृदये निधाय परिष्वजत। सर्वे भल्लूककपिसङ्घाः हृष्टाः अभवन्। कपिः पुनर्वैद्यं तत्र प्रापयत् येन प्रकारेण तदा तं नीतवान्। इदं वृत्तान्तं दशाननः श्रुत्वा अतिविषादेन पुनः पुनः शिरः आघातयत्। व्याकुलः सन् कुम्भकर्णं समीपमागतः। विविधप्रयत्नैः तं जगाय। पश्य कथं निशाचरः जागरितः। यथा कालः देहं धृत्वा तत्रोपविष्टः। कुम्भकर्णः अपृच्छत्, "ब्रूहि भ्रातः, किमर्थं तव मुखं शुष्कमस्ति?" सः अभिमानी सर्वकथामकथयत् येन प्रकारेण सीतां हृत्वा आनीतवान्। "हे तात, कपयः सर्वान् निशाचरान् अमारयन्, महामहायोधान् संहारयामासुः। दुर्मुखः, सुररिपुः, मनुजहारी मनुष्यभक्षी, योधा अतिकायः, भारी अकम्पनः, अपरे महोदरादयः वीराः, सर्वे रणधीराः रणभूमौ पतिताः।"
दोहा 62
सुनि दसकंधर बचन तब कुंभकरन बिलखान।जगदंबा हरि आनि अब सठ चाहत कल्यान।।62।।
suni dasakaṁdhara bacana taba kumbhakarana bilakhāna |jagadambā hari āni aba saṭha cāhata kalyāna ||62||
तदा दशकंधरस्य वचनानि श्रुत्वा कुम्भकर्णः परिदेवम् अकरोत्, "हे मूढ! त्वं जगदंबां हृत्वा आनीतवान्, अथ च कल्याणम् इच्छसि!"
चौपाई 63.1-4
भल न कीन्ह तैं निसिचर नाहा।अब मोहि आइ जगाएहि काहा।।
अजहूँ तात त्यागि अभिमाना।भजहु राम होइहि कल्याना।।
हैं दससीस मनुज रघुनायक।जाके हनूमान से पायक।।
अहह बंधु तैं कीन्हि खोटाई।प्रथमहिं मोहि न सुनाएहि आई।।
कीन्हेहु प्रभू बिरोध तेहि देवक।सिव बिरंचि सुर जाके सेवक।।
नारद मुनि मोहि ग्यान जो कहा।कहतेउँ तोहि समय निरबहा।।
अब भरि अंक भेंटु मोहि भाई।लोचन सूफल करौ मैं जाई।।
स्याम गात सरसीरुह लोचन।देखौं जाइ ताप त्रय मोचन।।
bhala na kīnha taiṁ nisi-cara nāhā |aba mohi āi jagāehi kāhā ||
ajahuṁ tāta tyāgi abhimānā |bhajahu rāma hoihi kalyānā ||
haiṁ dasasīsa manuja raghunāyaka |jāke hanūmāna se pāyaka ||
ahah bandhu taiṁ kīnhi khoṭāī |prathamahiṁ mohi na sunāehi āī ||
kīṇhehu prabhū birodha tehi devaka |siva birañci sura jāke sevaka ||
nārada muni mohi gyāna jo kahā |kahateuṁ tohi samaya nirabahā ||
aba bhari aṅka bheṇṭu mohi bhāī |locana sūphala karau maiṁ jāī ||
syāma gāta sarasīruha locana |dekhauṁ jāi tāpa traya mocana ||
न शोभनम् अकुरुतावान् त्वम्, हे राक्षसाधिप। इदानीं किमर्थम् आगत्य माम् जागरयसि? अद्यापि, हे भ्रातः, अहंकारम् त्यक्त्वा रामम् भजस्व, भविष्यति ते कल्याणम्। हे दशासन, रघुनाथः कथम् मनुष्यः स्यात्, यस्य हनुमान् इव सेवकः अस्ति? हा, हे भ्रातः, दुष्टम् अकुरुतावान् त्वम्; प्रथममेव मां किमर्थम् न आगत्य अवोचः? तेन देवस्वरूपेण प्रभुना सह विरोधम् अकुरुतावान् त्वम्, यस्य शिवः, ब्रह्मा, सुराः च सेवकाः सन्ति। नारदमुनिना मह्यम् यत् ज्ञानम् उक्तम्, तत् तुभ्यम् वदेयम्, किन्तु समयः अतीतः। इदानीम् हे भ्रातः, माम् आलिङ्गनेन पूर्णम् आश्लिष्य, यतः अहम् गत्वा स्वके नयने सफले करिष्यामि। अहम् गत्वा श्यामगात्रम् कमलनयनम् त्रयतापमोचनम् प्रभुम् पश्येयम्।
दोहा 63
राम रूप गुन सुमिरत मगन भयउ छन एक।रावन मागेउ कोटि घट मद अरु महिष अनेक।।63।।
rāma rūpa guna sumirata magana bhayau chana eka |rāvana māgeu koṭi ghaṭa mada aru mahiṣa aneka ||63||
रामस्य रूपगुणान् स्मरन् कुम्भकर्णः क्षणमेकं मग्नः अभवत्। ततः रावणात् कोटिघटान् मद्यानि अनेकाश्च महिषान् अयाचत।
चौपाई 64.1-5
महिष खाइ करि मदिरा पाना।गर्जा बज्राघात समाना।।
कुंभकरन दुर्मद रन रंगा।चला दुर्ग तजि सेन न संगा।।
देखि बिभीषनु आगें आयउ।परेउ चरन निज नाम सुनायउ।।
अनुज उठाइ हृदयँ तेहि लायो।रघुपति भक्त जानि मन भायो।।
तात लात रावन मोहि मारा।कहत परम हित मंत्र बिचारा।।
तेहिं गलानि रघुपति पहिं आयउँ।देखि दीन प्रभु के मन भायउँ।।
सुनु सुत भयउ कालबस रावन।सो कि मान अब परम सिखावन।।
धन्य धन्य तैं धन्य बिभीषन।भयहु तात निसिचर कुल भूषन।।
बंधु बंस तैं कीन्ह उजागर।भजेहु राम सोभा सुख सागर।।
mahiṣa khāi kari madirā pānā |garjā bajrāghāta samānā ||
kumbhakarana durmada rana-raṅgā |calā durga taji sena na saṅgā ||
dekhi bibhīṣanu āgeṁ āyu |pareu carana nija nāma sunāyu ||
anuja uṭhāi hṛdayaṁ tehi lāyo |raghupati-bhakta jāni mana bhāyo ||
tāta lāta rāvana mohi mārā |kahata parama hita mantra bicārā ||
tehiṁ galāni raghupati pahiṁ āyuṁ |dekhi dīna prabhu ke mana bhāyuṁ ||
sunu suta bhayu kāla-basa rāvana |so ki māna aba parama sikhāvana ||
dhanya dhanya taiṁ dhanya bibhīṣana |bhayahu tāta nisicara kula bhūṣana ||
bandhu baṁsa taiṁ kīnha ujāgara |bhajehu rāma sobhā sukha-sāgara ||
महिषान् भक्षयित्वा मदिरां च पीत्वा, सः वज्रघातसदृशं गर्जनं चकार। कुम्भकर्णः दुर्मदः संग्रामे रंगमानः, दुर्गं त्यक्त्वा प्राचलत्, तेन सह सैन्यं नासीत्। तं दृष्ट्वा विभीषणः पुरतः आगच्छत्, तस्य चरणयोः पपात, स्वं नाम च प्रकाशितवान्। अनुजं उत्थाप्य तं हृदये आश्लिष्टवान्, रघुपतेः भक्तः इति ज्ञात्वा मनसि प्रीतः अभवत्। भ्रातः, रावणः मां पादेन अताडयत्, यदा अहं विचार्य परमहितं मन्त्रं ब्रुवन् आसम्। तस्यां लज्जायां रघुपतिं प्रति आगच्छम्, दीनं मां दृष्ट्वा प्रभोः मनसि भावि। शृणु पुत्र, रावणः कालवशं गतः, सः इदानीं परमं शिक्षावचनं किं मन्यते। धन्यः धन्यः त्वं धन्यः विभीषण, भ्रातः त्वं निशाचरकुलस्य भूषणं अभवः। बन्धून् वंशं च त्वं उज्ज्वलितवान्, यतः त्वं रामं, शोभासुखसागरं, भजितवान्।
दोहा 64
बचन कर्म मन कपट तजि भजेहु राम रनधीर।जाहु न निज पर सूझ मोहि भयउँ कालबस बीर।।64।।
bacana karma mana kapaṭa taji bhajehu rāma rana-dhīra |jāhu na nija para sūjha mohi bhayu kāla-basa bīra ||64||
वाचा कर्मणा मनसा च सर्वं कपटं त्यक्त्वा रणवीरं रामं भजस्व। गच्छ; मम स्वपरभेदः न विज्ञायते, यतः अहं कालवशं गतः अस्मि, हे वीर।
चौपाई 65.1-5
बंधु बचन सुनि चला बिभीषन।आयउ जहँ त्रैलोक बिभूषन।।
नाथ भूधराकार सरीरा।कुंभकरन आवत रनधीरा।।
एतना कपिन्ह सुना जब काना।किलकिलाइ धाए बलवाना।।
लिए उठाइ बिटप अरु भूधर।कटकटाइ डारहिं ता ऊपर।।
कोटि कोटि गिरि सिखर प्रहारा।करहिं भालु कपि एक एक बारा।।
मुर्यो न मन तनु टर्यो न टार्यो।जिमि गज अर्क फलनि को मार्यो।।
तब मारुतसुत मुठिका हन्यो।पर्यो धरनि ब्याकुल सिर धुन्यो।।
पुनि उठि तेहिं मारेउ हनुमंता।घुर्मित भूतल परेउ तुरंता।।
पुनि नल नीलहि अवनि पछारेसि।जहँ तहँ पटकि पटकि भट डारेसि।।
चली बलीमुख सेन पराई।अति भय त्रसित न कोउ समुहाई।।
bandhu bacana suni calā bibhīṣana |āyu jahaṁ trailoka-bibhūṣana ||
nātha bhūdharākāra sarīrā |kumbhakarana āvata rana-dhīrā ||
etanā kapinha sunā jaba kānā |kilakilāi dhāe balavānā ||
lie uṭhāi biṭapa aru bhūdhara |kaṭakaṭāi ḍārahiṁ tā ūpara ||
koṭi koṭi giri-sikhara prahārā |karahiṁ bhālu kapi eka-eka bārā ||
muryo na mana tanu ṭaryo na ṭāryo |jimi gaja arka-phalani ko māryo ||
taba māruta-suta muṭhikā hanyō |paryo dharani byākula sira dhunyō ||
puni uṭhi tehiṁ māreu hanumaṁtā |ghurmita bhūtala pareu turaṁtā ||
puni nala nīlahi avani pachāresi |jahaṁ tahaṁ paṭaki paṭaki bhaṭ ḍāresi ||
calī balīmukha sen parāī |ati bhaya trasita na kou samuhāī ||
भ्रातुः वचनं श्रुत्वा विभीषणः प्रस्थितवान्, यत्र त्रैलोक्यभूषणः तिष्ठति तत्र आगतवान्। "नाथ, कुम्भकर्णः युद्धे स्थिरः, पर्वतसदृशशरीरः आगच्छति।" वानराः एतावत् श्रुत्वा, बलवन्तः किलकिलानादं कुर्वन्तः धावितवन्तः। ते वृक्षान् पर्वतशिखरान् च उत्थाय, दन्तान् कटकटयन्तः तस्मिन् अक्षिपन्। भल्लूकाः वानराः च कोटिकोटिपर्वतशिखरैः प्रहारम् अकुर्वन्, प्रतिवारं सर्वे सहैकत्येन। तस्य मनः न अचलत्, शरीरं च न स्पन्दितम्, यथा अर्कफलेन हतः गजः। ततः पवनसुतः मुष्टिप्रहारम् अकरोत्; सः व्याकुलः भूमौ पपात, शिरः आहनत् च। पुनः उत्थाय सः हनुमन्तम् अहनत्, सः तुरन्तं भ्रमन् भूमौ पपात। ततः सः नलं नीलं च भूमौ अपटयत्, योधान् पुनः पुनः पटयित्वा इतस्ततः अक्षिपत्। वानरसेना भयाक्रान्ता पलायिता, न कश्चित् तस्य सम्मुखे तिष्ठति स्म।
दोहा 65
अंगदादि कपि मुरुछित करि समेत सुग्रीव।काँख दाबि कपिराज कहुँ चला अमित बल सींव।।65।।
aṅgadādi kapi muruchita kari sameta sugrīva |kāṁkha dābi kapi-rāja kahuṁ calā amita bala sīṁva ||65||
अङ्गदादिकान् कपीन् सुग्रीवेण सह मूर्छितान् कृत्वा, कपिराजम् कक्ष्याम् निदध्यौ, अमितबलस्य सीमः सन् अचलत्।
चौपाई 66.1-5
उमा करत रघुपति नरलीला।खेलत गरुड़ जिमि अहिगन मीला।।
भृकुटि भंग जो कालहि खाई।ताहि कि सोहइ ऐसि लराई।।
जग पावनि कीरति बिस्तरिहहिं।गाइ गाइ भवनिधि नर तरिहहिं।।
मुरुछा गइ मारुतसुत जागा।सुग्रीवहि तब खोजन लागा।।
सुग्रीवहु कै मुरुछा बीती।निबुक गयउ तेहि मृतक प्रतीती।।
काटेसि दसन नासिका काना।गरजि अकास चलउ तेहिं जाना।।
गहेउ चरन गहि भूमि पछारा।अति लाघवँ उठि पुनि तेहि मारा।।
पुनि आयसु प्रभु पहिं बलवाना।जयति जयति जय कृपानिधाना।।
नाक कान काटे जियँ जानी।फिरा क्रोध करि भइ मन ग्लानी।।
सहज भीम पुनि बिनु श्रुति नासा।देखत कपि दल उपजी त्रासा।।
umā karata raghupati nara-līlā |khelata garuṛa jimi ahi-gana mīlā ||
bhṛkuṭi-bhaṅga jo kālahi khāī |tāhi ki sohāi aisī larāī ||
jaga-pāvani kīrati bistarihiṁ |gāi gāi bhava-nidhi nara tarihiṁ ||
muruchā gaī māruta-suta jāgā |sugrīvahi taba khojana lāgā ||
sugrīvahu kai muruchā bītī |nibuka gayau tehi mṛtaka pratītī ||
kāṭesi dasana nāsikā kānā |garaji akāsa calau tehiṁ jānā ||
gaheu carana gahi bhūmi pachārā |ati lāghavaṁ uṭhi puni tehi mārā ||
puni āyasu prabhu pahiṁ balavānā |jayati jayati jaya kṛpā-nidhānā ||
nāka kāna kāṭe jiyaṁ jānī |phirā krodha kari bhai mana glānī ||
sahaja bhīma puni binu śruti nāsā |dekhata kapi-dala upajī trāsā ||
हे उमा, रघुपतिः मानुषीं लीलां करोति, यथा गरुडः सर्पसमूहैः सह क्रीडति तथा। यः भृकुट्या कालमपि भक्षयति, तस्मै किं एषा युद्धशोभा अस्ति? तस्य कीर्तिः जगत् पवित्रीकरोति, तां प्रसार्य बारम्बारं गायन् मनुष्याः संसारसागरं तरन्ति। मारुतसुतस्य मूर्छा अन्तर्धाना जाता, सः जागृतवान्, ततः सुग्रीवम् अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। सुग्रीवस्य अपि मूर्छा अतीता, सः चलितवान्, अन्यः तं मृतम् अमन्यत। दन्तैः नासिकाकर्णौ छित्त्वा, गर्जन् आकाशे आरूढः, परम् अन्यः अजानत्। पादं गृहीत्वा भूमौ अपाटयत्, सुग्रीवः अतिलाघवेन उत्थाय पुनः तम् अहनत्। ततः बलवान् प्रभोः समीपम् अगच्छत्, जयतु जयतु जय कृपानिधान इति उक्त्वा। नासिकाकर्णौ छिन्नौ इति जानन् राक्षसः क्रोधं कृत्वा निवृत्तः, तस्य च मनसि लज्जा जाता। स्वभावतः भीमः, अधुना कर्णनासिकाविहीनः, तं दृष्ट्वा कपिसेनायाः भयम् उत्पन्नम् अभवत्।
दोहा 66
जय जय जय रघुबंस मनि धाए कपि दै हूह।एकहि बार तासु पर छाड़ेन्हि गिरि तरु जूह।।66।।
jaya jaya jaya raghubaṃsa mani dhāe kapi dai hūha |ekahi bāra tāsu para chāṛhenhi giri taru jūha ||66||
जय जय जय रघुवंशमणिः इति क्रन्दन्तः वानराः महाकेन धावन्तः, एकस्मिन्नेव काले तस्मिन् उपरि पर्वतान् वृक्षान् च समूहान् क्षिप्तवन्तः।
चौपाई 67.1-4
कुंभकरन रन रंग बिरुद्धा।सन्मुख चला काल जनु क्रुद्धा।।
कोटि कोटि कपि धरि धरि खाई।जनु टीड़ी गिरि गुहाँ समाई।।
कोटिन्ह गहि सरीर सन मर्दा।कोटिन्ह मीजि मिलव महि गर्दा।।
मुख नासा श्रवनन्हि कीं बाटा।निसरि पराहिं भालु कपि ठाटा।।
रन मद मत्त निसाचर दर्पा।बिस्व ग्रसिहि जनु एहि बिधि अर्पा।।
मुरे सुभट सब फिरहिं न फेरे।सूझ न नयन सुनहिं नहिं टेरे।।
कुंभकरन कपि फौज बिडारी।सुनि धाई रजनीचर धारी।।
देखि राम बिकल कटकाई।रिपु अनीक नाना बिधि आई।।
kumbhakarana rana raṅga biruddhā |sanmukha calā kāla janu kruddhā ||
koṭi koṭi kapi dhari dhari khāī |janu ṭīṛī giri guhā̃ samāī ||
koṭinh gahi sarīra sana mardā |koṭinh mīji milava mahi gardā ||
mukha nāsā śravananh kī̃ bāṭā |nisari parāhiṃ bhālu kapi ṭhāṭā ||
rana mada matta nisācara darpā |bisva grasihi janu ehi bidhi arpā ||
mure subhaṭa saba phirahĩ na phere |sūjha na nayan sunahiṃ nahiṃ ṭere ||
kumbhakarana kapi phauja biḍārī |suni dhāī rajanīcara dhārī ||
dekhi rāma bikala kaṭakāī |ripu anīka nānā bidhi āī ||
कुम्भकर्णः रणरङ्गे विरुद्धः सन्मुखं प्राचलत् क्रुद्धः काल इव। कोटिकोटिकपीन् गृहीत्वा गृहीत्वा अखादत् यथा टिड्डिकाः गिरिगुहासु समीयुः। कोटीन् गृहीत्वा शरीरेण मर्दयति स्म, कोटीन् हस्ताभ्यां मृद्नन् महीरजसि मिश्रयति स्म। तस्य मुखनासिकाकर्णणां मार्गेभ्यः भल्लूककपिसङ्घाः निसृत्य पलायन्त इति। रणमदमत्तः राक्षसः दर्पेण तावान् आसीत् यथा समग्रं विश्वम् अस्मै एवं भक्षयितुम् अर्पितम् इव प्रतिभाति स्म। सर्वे वीरयोद्धारः प्रतिनिवृत्ताः न पुनः प्रत्यागच्छन्, नेत्राभ्यां न किञ्चित् पश्यन्ति स्म, आक्रोश्यमानाः न शृण्वन्ति स्म। कुम्भकर्णः कपिसेनां विकीर्णाम् अकरोत्, इदं श्रुत्वा राक्षससैन्यानि शूलानि गृहीत्वा धावन्ति स्म। रामः स्वसैन्यं व्याकुलं दृष्ट्वा, शत्रुसैन्यं च नानाविधं प्रायात् इति।
दोहा 67
सुनु सुग्रीव बिभीषन अनुज सँभारेहु सैन।मैं देखउँ खल बल दलहि बोले राजिवनैन।।67।।
sunu sugrīva bibhīṣana anuj saṃbhārehu sain |maiṃ dekhauṃ khala bala dalahi bole rājivanaina ||67||
"शृणुत सुग्रीव विभीषणौ, त्वं च अनुज, सैन्यं पालयत। अहं गत्वा खलस्य बलदलं द्रक्ष्यामि।" इति राजीवलोचनः प्रभुः अवदत्।
चौपाई 68.1-4
कर सारंग साजि कटि भाथा।अरि दल दलन चले रघुनाथा।।
प्रथम कीन्ह प्रभु धनुष टँकोरा।रिपु दल बधिर भयउ सुनि सोरा।।
सत्यसंध छाँड़े सर लच्छा।कालसर्प जनु चले सपच्छा।।
जहँ तहँ चले बिपुल नाराचा।लगे कटन भट बिकट पिसाचा।।
कटहिं चरन उर सिर भुजदंडा।बहुतक बीर होहिं सत खंडा।।
घुर्मि घुर्मि घायल महि परहीं।उठि संभारि सुभट पुनि लरहीं।।
लागत बान जलद जिमि गाजहीं।बहुतक देखी कठिन सर भाजहिं।।
रुंड प्रचंड मुंड बिनु धावहिं।धरु धरु मारू मारु धुनि गावहिं।।
kara sāraṅga sāji kaṭi bhāthā |ari dala dalana cale raghunāthā ||
prathama kīnha prabhu dhanuṣ ṭaṅkorā |ripu dala badhira bhayau suni sorā ||
satyasaṃdha chā̃ṛe sara lacchā |kālasarpa janu cale sapacchā ||
jahã tahã cale bipula nārācā |lage kaṭana bhaṭ bikaṭa pisācā ||
kaṭahiṃ carana ura sira bhujadaṇḍā |bahutaka bīra hohiṃ sata khaṇḍā ||
ghurmi ghurmi ghāyala mahi parahīṃ |uṭhi saṃbhāri subhaṭa puni larahīṃ ||
lāgata bāna jalada jimi gājahīṃ |bahutaka dekhī kaṭhina sara bhājahīṃ ||
ruṇḍa pracaṇḍa muṇḍa binu dhāvahīṃ |dharu dharu mārū mārū dhuni gāvahīṃ ||
करे सारंगं धनुः सज्जीकृत्वा कटौ तूणीरं बद्ध्वा रघुनाथः शत्रुसेनानाशकर्तुं प्राचलत्। प्रथमं प्रभुः धनुषः ज्यां नादयत्, तं नादं श्रुत्वा शत्रुसेना बधिरा अभवत्। सत्यसन्धः प्रभुः लक्षशः शरान् मुमोच, ते च सपक्षकालसर्पा इव अचलन्। असंख्याः लौहशराः सर्वतः अचलन्, भयंकराः राक्षसयोद्धारः छिद्यितुं प्रारब्धाः। पादाः, वक्षांसि, शिरांसि, बाहूनि च अच्छिद्यन्त, बहवः वीराः शतखण्डेषु विभक्ताः। आहताः भ्रमन्तः भूमौ पपातुः, शूराः योद्धारः उत्थाय संभाल्य पुनः युध्यन्ते स्म। शरैः आघातैः ते मेघा इव गर्जन्ति, बहवः च कठिनान् शरान् दृष्ट्वा पलायन्त। प्रचण्डाः मुण्डरहिताः धडाः धावन्ति, गृह्णत गृह्णत हन्त हन्त इति ध्वनिः गायति।
दोहा 68
छन महुँ प्रभु के सायकन्हि काटे बिकट पिसाच।पुनि रघुबीर निषंग महुँ प्रबिसे सब नाराच।।68।।
chana mahũ prabhu ke sāyakanhi kāṭe bikaṭa pisāca |puni raghubīra niṣaṅga mahũ prabise saba nārāca ||68||
क्षणमात्रे प्रभोः शराः भयंकरान् पिशाचान् अच्छिन्दन्। ततः सर्वे नाराचाः रघुवीरस्य तूणीरे प्रविविशुः।
चौपाई 69.1-4
कुंभकरन मन दीख बिचारी।हति धन माझ निसाचर धारी।।
भा अति क्रुद्ध महाबल बीरा।कियो मृगनायक नाद गँभीरा।।
कोपि महीधर लेइ उपारी।डारइ जहँ मर्कट भट भारी।।
आवत देखि सैल प्रभू भारे।सरन्हि काटि रज सम करि डारे।।
पुनि धनु तानि कोपि रघुनायक।छाँड़े अति कराल बहु सायक।।
तनु महुँ प्रबिसि निसरि सर जाहीं।जिमि दामिनि घन माझ समाहीं।।
सोनित स्रवत सोह तन कारे।जनु कज्जल गिरि गेरु पनारे।।
बिकल बिलोकि भालु कपि धाए।बिहँसा जबहिं निकट कपि आए।।
kuṁbhakarana mana dīkha bicārī |hati dhana mājha nisācara dhārī ||
bhā ati kruddha mahābala bīrā |kiyo mṛganāyaka nāda gãbhīrā ||
kopi mahīdhara lei upārī |ḍārai jahã markaṭa bhaṭa bhārī ||
āvata dekhi saila prabhū bhāre |saranhi kāṭi raja sama kari ḍāre ||
puni dhanu tāni kopi raghunāyaka |chā̃ṛe ati karāla bahu sāyaka ||
tanu mahũ prabisi nisari sara jāhīṁ |jimi dāmini ghana mājha samāhīṁ ||
sonita sravata soha tana kāre |janu kajjala giri geru panāre ||
bikala biloki bhālu kapi dhāe |bihãsā jabahiṁ nikaṭa kapi āe ||
कुम्भकर्णः मनसि विचिन्त्य अपश्यत् यत् राक्षससेना क्षणेन हता। महाबली वीरः अतिक्रुद्धः सञ्जातः तथा च सिंहनादमिव गम्भीरं नादम् अकरोत्। क्रुद्धः पर्वतान् उत्पाट्य यत्र यत्र महाकपियोधाः तिष्ठन्ति तत्र तत्र क्षिप्तवान्। महतीः शिलाः आगच्छतीः दृष्ट्वा प्रभुः ताः शरैः छित्त्वा रजःसमम् अकरोत्। ततः रघुनाथः कुपितः धनुः आकुर्वाणः अतिभयङ्करान् बहून् शरान् अमुच्छत्। शराः तस्य शरीरे प्रविश्य पुनः निर्गताः यथा विद्युत् घने समाप्ता। तस्य कृष्णशरीरे रक्तं स्रवत् शोभते स्म यथा कज्जलपर्वतात् गैरिकधाराः प्रवहन्ति। तं विकलं दृष्ट्वा भल्लूकाः कपयः च धावन्ति स्म परन्तु यदा कपयः समीपे आगताः तदा सः अहसत्।
दोहा 69
महानाद करि गर्जा कोटि कोटि गहि कीस।महि पटकइ गजराज इव सपथ करइ दससीस।।69।।
mahānāda kari garjā koṭi koṭi gahi kīsa |mahi paṭakai gajarāja iva sapatha karai dasasīsa ||69||
महानादं कृत्वा सः अगर्जत्, कोटिकोटिसङ्ख्याकान् वानरान् गृहीत्वा गजराज इव पृथिव्याम् अपातयत्, दशशीर्षस्य रावणस्य नाम्ना शपथम् अकरोत्।
1) ‘लीला-न्याय’: राम का मानवीय करुण-विलाप साधक को सिखाता है कि भक्ति का मूल प्रेम-संबंध है; ईश्वर हृदय को जगाने हेतु स्वयं ‘व्याकुल’ दिखते हैं। 2) भ्रातृ-प्रेम/संग-साथ का धर्म: लक्ष्मण के बिना जीवन-शून्यता के उपमान बताते हैं कि साधना में ‘सहचर-धर्म’ और त्याग का मूल्य है। 3) सेवा-पराक्रम का शोधन: हनुमान का औषधि-आनयन—वीरता का सर्वोच्च रूप ‘राम-काज’ है; कर्तृत्व-गर्व क्षणिक हो सकता है, पर राम-प्रभाव-स्मरण से वह विनय में गलता है। 4) शरणागति-सिद्धांत: विभीषण का उदाहरण—कुल/पक्ष/पहचान से ऊपर ‘राम-आश्रय’; भक्ति ही अंतिम नागरिकता। 5) विवेक-युक्त शक्ति: कुंभकर्ण प्रसंग बताता है कि बल यदि मद/अविवेक से जुड़ जाए तो वह काल-तुल्य होकर नष्ट होता है; धर्म-स्थापना का मार्ग अहं-क्षय और शरण-स्थैर्य है।
इस खंडांश का प्रधान रस ‘करुण’ और ‘वीर’ का संयोग है। पहले भाग में लक्ष्मण-मूर्छा के कारण राम का मनुष्य-सदृश प्रलाप (मनुज अनुसारी) करुणा को चरम पर ले जाता है—यह तुलसी का विशिष्ट ‘लीला-न्याय’ है: सर्वशक्तिमान भी भक्त-हृदय को शिक्षित करने हेतु मानवीय व्याकुलता दिखाते हैं। उसी करुणा में ‘भाई’ का मूल्य, त्याग की महिमा और शरण के बिना जीवन की शून्यता (पंख-बिनु खग, मनि-बिनु फनि) जैसे उपमान आते हैं। फिर हनुमान का आगमन करुणा के भीतर ‘वीर-रस’ को प्रज्वलित करता है—औषधि-आनयन से जीवन-स्थापन। आगे कुंभकर्ण प्रसंग में युद्ध-वीरता, भय, और राक्षसी ‘मद’ का चित्रण है; पर तुलसी का लक्ष्य रण-वर्णन नहीं, ‘राम-प्रभाव’ की धर्म-स्थापना है। विभीषण की शरणागति से सिद्ध होता है कि कुल, जाति, पक्ष—सबसे ऊपर ‘भक्ति’ है; यही लंका काण्ड का सोपान-धर्म है: अहंकार का पतन, शरण का उदय।
करुण → शोक-व्याकुलता (राम का ‘मनुज-अनुसारी’ विलाप, लक्ष्मण-मूर्छा से हृदय-विदारण) → करुण में ही वैराग्य-बोध (भाई/सहचर के बिना जीवन-शून्यता के उपमान: पंख-बिनु खग, मनि-बिनु फनि) → आशा का उदय (हनुमान/वानर-सेना का संबल, औषधि-आनयन का संकल्प) → वीर-रस का प्रज्वलन (हनुमान का पराक्रम, जीवन-स्थापन की दौड़) → अहं-छाया और उसका गलना (कर्तृत्व का क्षणिक गर्व, फिर राम-प्रभाव-स्मरण से विनय) → शरणागति-रस (विभीषण का ‘पक्ष/कुल’ से ऊपर उठकर राम-आश्रय) → रौद्र/भयानक का प्रवेश (कुंभकर्ण का उठना, राक्षसी मद, रण-उत्कर्ष) → धर्म-स्थापना का वीर-समापन (कुंभकर्ण-वध: बल का नहीं, विवेक-हीन मद का पतन; अंततः शांति/स्थैर्य—राम-शरण में टिकाव)।
परंपरागत मान्यता में लंका काण्ड के इस अंश का पाठ ‘संकट-निवारण’ और ‘भय-शमन’ देता है: हनुमान-प्रसंग से रोग/विघ्न में आश्रय-बुद्धि, राम-करुणा से हृदय-शुद्धि, और विभीषण-शरणागति से ‘कपट-त्याग’ का संस्कार। विशेषतः लक्ष्मण-उद्धार प्रसंग का पाठ ‘प्राण-रक्षा’ और ‘परिवार-सौहार्द’ हेतु शुभ माना जाता है।
हनुमान-प्रसंग में प्रचलित समर्पण-सम्पुट: “रामदूत अतुलित बल धामा…” (हनुमान चालीसा-आरंभ पंक्ति) या “जय हनुमान ज्ञान गुन सागर…” का जप-रूप में जोड़; और राम-शरणागति हेतु “श्रीराम जय राम जय जय राम” नाम-सम्पुट। (स्थानीय परंपरा/सम्प्रदाय के अनुसार पाठ-रीति बदलती है।)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.