Prakarana 6
This Sopāna is the staircase-step of ‘Dharma-in-Combat’: the sādhaka’s inner war against māyā, moha, and ahaṅkāra reaches its fiercest pitch. Lanka is not merely a city; it is the fortified psyche where rajas-tamas marshal illusions (māyā-vidhi), fear, and cruelty. The gateway teaches that victory is not achieved by brute force alone, but by राम-कृपा (grace) that dissolves māyā as sunlight dissolves darkness, and by sevā-bhakti (Hanuman) that carries the medicine of life (Sanjeevani motif) across worlds.
मानसे लङ्काकाण्डः सः तात्त्विकः पावकः यत्र भक्तिः त्रास-प्रपञ्च-छलानां दाबेन परीक्ष्यते। प्रधानो रसः वीरः, रौद्र-अद्भुताभ्यां सह वेणीरूपेण बद्धः; तथापि तुलसीदासः पुनःपुनः रणतीव्रतां रामलीलायाः करुणायाश्च शान्ताधिपत्ये अधीनां करोति। अस्मिन् अंशे मेघनादस्य हिंसा माया च अधर्मस्य अन्तिमाः सूक्ष्मरक्षाः इव नाट्यन्ते—अग्निवृष्टिः, तमः, पिशाचनृत्यम्, इन्द्रियविभ्रमश्च। परिवर्तनबिन्दुः न महत्तरमाया, किन्तु एकः रामबाणः, यः मायां ‘यथा सूर्यः निशां नाशयति’ तथा छिनत्ति, जगत् सत्ये पुनः प्रतिष्ठापयन्। ततः प्रसङ्गः सेवां मोक्षोपायत्वेन दर्शयति—लक्ष्मणस्य व्रणः निराशां न, हनूमतः आज्ञापालनयुक्तं औषध्यर्थं वेगगमनं तु अपेक्षते। एवम् अयं काण्डः सोपानरूपेण शिक्षयति यत् मुक्तिः न अहङ्कारजयेन, किन्तु कृपाप्रकाशेन अनुशासितसेवया च लभ्यते।
Verses
चौपाई 50.1-4
कहँ कोसलाधीस द्वौ भ्राता।धन्वी सकल लोक बिख्याता।।
कहँ नल नील दुबिद सुग्रीवा।अंगद हनूमंत बल सींवा।।
कहाँ बिभीषनु भ्राताद्रोही।आजु सबहि हठि मारउँ ओही।।
अस कहि कठिन बान संधाने।अतिसय क्रोध श्रवन लगि ताने।।
सर समुह सो छाड़ै लागा।जनु सपच्छ धावहिं बहु नागा।।
जहँ तहँ परत देखिअहिं बानर।सन्मुख होइ न सके तेहि अवसर।।
जहँ तहँ भागि चले कपि रीछा।बिसरी सबहि जुद्ध कै ईछा।।
सो कपि भालु न रन महँ देखा।कीन्हेसि जेहि न प्रान अवसेषा।।
kahã kosalādhīsa dvau bhrātā |dhanvī sakala loka bikhyātā ||
kahã nala nīla dubida sugrīvā |aṅgada hanūmaṃta bala sī̃vā ||
kahã bibhīṣanu bhrātā-drohī |āju sabahi haṭhi māraũ ohī ||
asa kahi kaṭhina bāna saṃdhāne |atisaya krodha śravaṇa lagi tāne ||
sara samuha so chāṛai lāgā |janu sa-paccha dhāvahiṃ bahu nāgā ||
jahã tahã parata dekhi'ahiṃ bānara |sanmukha hoi na sake tehi avasara ||
jahã tahã bhāgi cale kapi rīchā |bisarī sabahi juddha kai īchā ||
so kapi bhālu na rana mahã dekhā |kīnhesi jehi na prāna avaseṣā ||
क्वास्तौ कौसल्याधिपतिब्रातरौ, सर्वलोकविख्यातौ धनुर्धरौ? क्व नलः नीलः द्विविदः सुग्रीवः, अङ्गदः हनुमान् च बलस्य सीमा? क्व विभीषणः भ्रातृविश्वासघाती? अद्य सर्वान् तथा तमपि बलात् हनिष्यामि। एवमुक्त्वा सः कठिनान् बाणान् धनुषि सन्धाय, अतिक्रोधेण कर्णपर्यन्तमाकृष्य। सः बाणसमूहान् मुमोच स्म, यथा सपक्षाः बहवः नागाः धावन्ति स्म। वानराः तत्र तत्र पतन्ति स्म दृश्यन्ते, तस्मिन् क्षणे कोऽपि तस्य सम्मुखं भवितुं न शक्नोति स्म। वानराः ऋक्षाः च सर्वतः पलायन्त स्म, सर्वे युद्धेच्छां विस्मृतवन्तः। रणभूमौ न कश्चिद् वानरः भल्लूकः वा दृष्टः, यं सः प्राणावशेषं न कृतवान्।
दोहा 50
दस दस सर सब मारेसि परे भूमि कपि बीर।सिंहनाद करि गर्जा मेघनाद बल धीर।।50।।
dasa-dasa sara saba māresi pare bhūmi kapi bīra.siṃha-nāda kari garjā meghanāda bala dhīra ||50||
सः दशदश शरैः सर्वान् अमारयत्, कपिवीराः भूमौ पेतुः। बलधीरः मेघनादः सिंहनादं कृत्वा गर्जति स्म।
चौपाई 51.1-4
देखि पवनसुत कटक बिहाला।क्रोधवंत जनु धायउ काला।।
महासैल एक तुरत उपारा।अति रिस मेघनाद पर डारा।।
आवत देखि गयउ नभ सोई।रथ सारथी तुरग सब खोई।।
बार बार पचार हनुमाना।निकट न आव मरमु सो जाना।।
रघुपति निकट गयउ घननादा।नाना भाँति करेसि दुर्बादा।।
अस्त्र सस्त्र आयुध सब डारे।कौतुकहीं प्रभु काटि निवारे।।
देखि प्रताप मूढ़ खिसिआना।करै लाग माया बिधि नाना।।
जिमि कोउ करै गरुड़ सैं खेला।डरपावै गहि स्वल्प सपेला।।
dekhi pavanasuta kaṭaka bihālā |krodhavanta janu dhāyau kālā ||
mahāsaila eka turata upārā |ati risa meghanāda para ḍārā ||
āvata dekhi gayau nabha soī |ratha sārathī turaga saba khoī ||
bāra-bāra pacāra hanumānā |nikaṭa na āva maramu so jānā ||
raghupati nikaṭa gayau ghananādā |nānā bhā̃ti karesi durbādā ||
astra sastra āyudha saba ḍāre |kautukahī̃ prabhu kāṭi nivāre ||
dekhi pratāpa mūṛha khisiānā |karai lāga māyā bidhi nānā ||
jimi kou karai garuṛa saĩ khelā |ḍarapāvai gahi svalpa sapelā ||
सैन्यं विपन्नं दृष्ट्वा पवनसुतः क्रुद्धकाल इव प्रतस्थे। सः त्वरितमेकं महाशैलखण्डमुत्पाट्य महता क्रोधेण मेघनाथं प्रति प्राक्षिपत्। तमागच्छन्तं दृष्ट्वा मेघनाथः खे जगाम, तस्य रथः सारथिः अश्वाश्च सर्वे न दृश्यन्ते स्म। हनुमान् पुनः पुनः अभ्यासर्त्, मेघनादः तु हनुमतः बलरहस्यं ज्ञात्वा समीपं नागच्छत्। मेघनादः रघुपतिं समीपं गत्वा नानाविधैः अपशब्दैः अभिधारयत्। सः सर्वाणि अस्त्रशस्त्राणि आयुधानि च अक्षिपत्, प्रभुः तु क्रीडया एव तानि अच्छित्त्वा निवारितवान्। प्रभोः प्रतापं दृष्ट्वा मूढः लज्जितः सन् नानाविधां मायां प्रयोक्तुं प्रारभत। यथा कश्चित् गरुडेन सह क्रीडेत् तं च स्वल्पं सर्पमादाय भयं जनयितुं प्रयतेत।
दोहा 51
जासु प्रबल माया बल सिव बिरंचि बड़ छोट।ताहि दिखावइ निसिचर निज माया मति खोट।।51।।
jāsu prabala māyā-bala siva birañci baṛa choṭa |tāhi dikhāvai nisi-cara nija māyā mati khoṭa ||51||
यस्य प्रबलायाः मायायाः बलेन शिवः ब्रह्मा च सर्वे च महान्तः लघ्वश्च वशीकृताः, तस्मै निशाचरेण मतिमलिनेन स्वकीया माया दर्शिता।
चौपाई 52.1-4
नभ चढ़ि बरष बिपुल अंगारा।महि ते प्रगट होहिं जलधारा।।
नाना भाँति पिसाच पिसाची।मारु काटु धुनि बोलहिं नाची।।
बिष्टा पूय रुधिर कच हाड़ा।बरषइ कबहुँ उपल बहु छाड़ा।।
बरषि धूरि कीन्हेसि अँधिआरा।सूझ न आपन हाथ पसारा।।
कपि अकुलाने माया देखें।सब कर मरन बना एहि लेखें।।
कौतुक देखि राम मुसुकाने।भए सभीत सकल कपि जाने।।
एक बान काटी सब माया।जिमि दिनकर हर तिमिर निकाया।।
कृपादृष्टि कपि भालु बिलोके।भए प्रबल रन रहहिं न रोके।।
nabha caṛhi baraṣa bipula aṅgārā |mahi te pragaṭa hohiṃ jala-dhārā ||
nānā bhā̃ti pisāca pisācī |māru kāṭu dhuni bolahiṃ nācī ||
biṣṭā pūya rudhira kaca hāṛā |baraṣai kabahũ upala bahu chāṛā ||
baraṣi dhūri kīnhe-si ãdhiārā |sūjha na āpana hātha pasārā ||
kapi akulāne māyā dekheṃ |saba kara marana banā ehi lekheṃ ||
kautuka dekhi rāma musukāne |bhae sabhīta sakala kapi jāne ||
eka bāna kāṭī saba māyā |jimi dinakara hara timira nikāyā ||
kṛpā-dṛṣṭi kapi bhālu biloke |bhae prabala rana rahahiṃ na roke ||
आकाशे आरूढ्य सः अतिबहूनि अङ्गारान् अवर्षयत्, भूमेः च जलधाराः प्रादुर्भूताः। नानाविधाः पिशाचाः पिशाचिन्यश्च नृत्यन्तः 'हन्त, छिन्धि' इति शब्दं कुर्वन्ति स्म। कदाचित् मलं पूयं रक्तं केशान् अस्थानि च अवर्षयत्, कदाचित् बहून् उपलान् अक्षिपत्। रजः वर्षयन् सः तमः अकरोत्, यत्र स्वहस्तः प्रसारितः न दृश्यते स्म। वानराः मायां दृष्ट्वा व्याकुलाः अभवन्, अनेन हिसाबेन सर्वेषां मरणम् इति अमन्यन्त। तं विस्मयं दृष्ट्वा रामः अहसत्, सर्वे वानराः भीताः इति अजानात्। एकेन बाणेन सम्पूर्णां मायाम् अच्छिनत्, यथा सूर्यः तमसां समूहं निवारयति। कृपादृष्ट्या वानरान् भल्लूकानश्च अपश्यत्, ते रणे प्रबलाः अभवन्, न कश्चित् तान् अरोधयत्।
दोहा 52
आयसु मागि राम पहिं अंगदादि कपि साथ।लछिमन चले क्रुद्ध होइ बान सरासन हाथ।।52।।
āyasu māgi rāma pahiṃ aṅgadādi kapi sātha |lachimana cale kruddha hoi bāna sarāsana hātha ||52||
रामात् आज्ञां प्राप्य अंगदादिभिः कपिभिः सह लक्ष्मणः क्रुद्धः सन् हस्ते धनुष्बाणौ धृत्वा प्रस्थितः।
चौपाई 53.1-4
छतज नयन उर बाहु बिसाला।हिमगिरि निभ तनु कछु एक लाला।।
इहाँ दसानन सुभट पठाए।नाना अस्त्र सस्त्र गहि धाए।।
भूधर नख बिटपायुध धारी।धाए कपि जय राम पुकारी।।
भिरे सकल जोरिहि सन जोरी।इत उत जय इच्छा नहिं थोरी।।
मुठिकन्ह लातन्ह दातन्ह काटहिं।कपि जयसील मारि पुनि डाटहिं।।
मारु मारु धरु धरु धरु मारू।सीस तोरि गहि भुजा उपारू।।
असि रव पूरि रही नव खंडा।धावहिं जहँ तहँ रुंड प्रचंडा।।
देखहिं कौतुक नभ सुर बृंदा।कबहुँक बिसमय कबहुँ अनंदा।।
chataj nayana ura bāhu bisālā |himagiri nibha tanu kachu eka lālā ||
ihã dāsānana subhaṭ paṭhāe |nānā astra sastra gahi dhāe ||
bhūdhara nakha biṭapa-āyudha dhārī |dhāe kapi jaya rāma pukārī ||
bhire sakala jorihi sana jorī |ita uta jaya icchā nahiṃ thorī ||
muṭhikanha lātanha dātanha kāṭahiṃ |kapi jaya-sīla māri puni ḍāṭahiṃ ||
māru māru dharu dharu dharu mārū |sīsa tori gahi bhujā upārū ||
asi rava pūri rahī nava khaṇḍā |dhāvahiṃ jahã tahã ruṇḍa pracaṇḍā ||
dekhahiṃ kautuka nabha sura bṛndā |kabahũka bisamaya kabahũ anandā ||
तस्य नेत्रे रक्ते आस्ताम्, वक्षः भुजे च महती, शरीरं च किञ्चित् लोहितवर्णं हिमवतः पर्वतस्य सदृशम् आसीत्। अत्र दशाननः स्वकीयान् शूरान् योधान् प्रेषितवान्, ये बहुविधानि अस्त्रशस्त्राणि गृहीत्वा धावितवन्तः। कपयः पर्वतान् नखान् वृक्षान् च आयुधरूपेण धारयन्तः, रामस्य जयं आवहन्तः धावितवन्तः। सर्वे योधाः परस्परं युद्धे प्रवृत्ताः; उभयत्र जयेच्छा न अल्पा आसीत्। मुष्टिभिः पादैः दन्तैः च ते छिन्दन्ति स्म; जयकाङ्क्षिणः कपयः तान् हत्वा पुनः गर्जन्ति स्म। "मारय, मारय! गृह्ण, गृह्ण, गृहीत्वा मारय! शिरः भग्नं कृत्वा, भुजं गृहीत्वा उत्पाटय!" एवं रवः नवखण्डेषु परिपूर्णः आसीत्, प्रचण्डाः कबन्धाः अत्र तत्र धावन्ति स्म। नभसि देवगणाः तत् दृश्यं पश्यन्ति स्म, कदाचित् विस्मयेन, कदाचित् आनन्देन।
दोहा 53
रुधिर गाड़ भरि भरि जम्यो ऊपर धूरि उड़ाइ।जनु अँगार रासिन्ह पर मृतक धूम रह्यो छाइ।।53।।
rudhira gāṛa bhari-bhari jamyo ūpara dhūri uṛāi |janu aṅgāra rāsinha para mṛtaka dhūma rahyo chāi ||53||
रक्तं पुनः पुनः गर्तान् पूरयत् समूढं जातम्, तस्मिन् ऊर्ध्वं धूलिः उड्डीयते स्म। यथा अङ्गारराशीनाम् उपरि मृतकानां धूमः आस्तामितः स्यात्, तथा प्रतिभाति स्म।
चौपाई 54.1-4
घायल बीर बिराजहिं कैसे।कुसुमित किंसुक के तरु जैसे।।
लछिमन मेघनाद द्वौ जोधा।भिरहिं परसपर करि अति क्रोधा।।
एकहि एक सकइ नहिं जीती।निसिचर छल बल करइ अनीती।।
क्रोधवंत तब भयउ अनंता।भंजेउ रथ सारथी तुरंता।।
नाना बिधि प्रहार कर सेषा।राच्छस भयउ प्रान अवसेषा।।
रावन सुत निज मन अनुमाना।संकठ भयउ हरिहि मम प्राना।।
बीरघातिनी छाड़िसि साँगी।तेज पुंज लछिमन उर लागी।।
मुरुछा भई सक्ति के लागें।तब चलि गयउ निकट भय त्यागें।।
ghāyala bīra birājahĩ kaise |kusumita kiṁsuka ke taru jaise ||
lachimana meghnāda dvau jodhā |bhirahĩ parasapara kari ati krodhā ||
ekahi eka sakai nahĩ jītī |nisicara chala bala karai anītī ||
krodhavanta taba bhayu anantā |bhaṁjeu ratha sārathī turaṁtā ||
nānā bidhi prahāra kari seṣā |rācchasa bhayu prāna avaseṣā ||
rāvana suta nija mana anumānā |saṁkaṭa bhayu harihi mama prānā ||
bīraghātinī chāḍisi sāṅgī |teja puñja lachimana ura lāgī ||
muruchā bhaī sakti ke lāgẽ |taba cali gayu nikaṭa bhaya tyāgẽ ||
आहतौ वीरौ कथं विराजेते स्म? किंशुकस्य पुष्पितवृक्षस्येव। लक्ष्मणमेघनादौ द्वौ योधौ परस्परेण सह भिडित्वा अतिक्रोधेन युध्येते स्म। एकस्मिन् एकः जेतुं न शक्नोति स्म; राक्षसः छलेन बलेन अनीत्या च युध्यते स्म। तदा अनन्तः क्रोधाविष्टः सञ्जातः; रथं सारथिं च त्वरितं भञ्जितवान्। शेषः नानाविधैः प्रहारैः आक्रम्य, राक्षसः प्राणावशेषमात्रः सञ्जातः। रावणसुतः स्वमनसि अनुमानम् अकरोत्: "अहं सङ्कटे पतितः अस्मि; एषः मम प्राणान् हरिष्यति।" सः वीरघातिनीं शक्तिम् अमुञ्चत्; तेजःपुञ्जः लक्ष्मणस्य उरसि आहतः। शक्त्या आहतः सन् लक्ष्मणः मूर्छां प्राप्तवान्; तदा भयं त्यक्त्वा सः निकटम् अगच्छत्।
दोहा 54
मेघनाद सम कोटि सत जोधा रहे उठाइ।जगदाधार सेष किमि उठै चले खिसिआइ।।54।।
meghnāda sama koṭi sata jodhā rahe uṭhāi |jagadādhāra seṣa kimi uṭhai cale khisiāi ||54||
मेघनादसमानाः शतकोट्यो योद्धारः तमुत्थापयितुं प्रयत्नमकुर्वन्। जगदाधारः शेषः कथमुत्थापयितुं शक्यः? ते सर्वे लज्जिताः सन्तो ययुः।
चौपाई 55.1-4
सुनु गिरिजा क्रोधानल जासू।जारइ भुवन चारिदस आसू।।
सक संग्राम जीति को ताही।सेवहिं सुर नर अग जग जाही।।
यह कौतूहल जानइ सोई।जा पर कृपा राम कै होई।।
संध्या भइ फिरि द्वौ बाहनी।लगे सँभारन निज निज अनी।।
ब्यापक ब्रह्म अजित भुवनेस्वर।लछिमन कहाँ बूझ करुनाकर।।
तब लगि लै आयउ हनुमाना।अनुज देखि प्रभु अति दुख माना।।
जामवंत कह बैद सुषेना।लंकाँ रहइ को पठई लेना।।
धरि लघु रूप गयउ हनुमंता।आनेउ भवन समेत तुरंता।।
sunu girijā krodhānala jāsū |jārai bhuvana cāridasa āsū ||
saka saṅgrāma jīti ko tāhī |sevahĩ sura nara aga jaga jāhī ||
yaha kautūhala jānai soī |jā para kṛpā rāma kai hoī ||
saṁdhyā bhai phiri dvau bāhanī |lage saṁbhārana nija nija anī ||
byāpaka brahma ajita bhuvaneśvara |lachimana kahā̃ būjha karunākara ||
taba lagi lai āyu hanumāna |anuja dekhi prabhu ati dukha mānā ||
jāmavaṁta kaha baida suṣenā |laṅkā̃ rahai ko paṭhaī lenā ||
dhari laghu rūpa gayu hanumaṁtā |āneu bhavana sameta turaṁtā ||
शृणु गिरिजे, यस्य क्रोधाग्निः चतुर्दश भुवनानि क्षणेन दहति, तं युद्धे कः जेतुं शक्नोति, यं देवाः मनुष्याः चराचरं च जगत् सेवन्ते? इदं कौतूहलं तत् एव जानाति, यस्मिन् रामस्य कृपा भवति। सन्ध्यायां सत्याम् उभे सेने प्रत्यावर्तेताम्, स्वस्वसैन्यं सम्पादयितुं प्रारभेते। सर्वव्यापी ब्रह्म, अजितः भुवनेश्वरः, करुणाकरः च अपृच्छत्, "लक्ष्मणः कुत्र अस्ति?" तदा पर्यन्तं हनुमान् तम् आनीतवान्; अनुजं दृष्ट्वा प्रभुः अतिदुःखम् अन्वभवत्। जाम्बवान् आह, "वैद्यः सुषेणः लङ्कायां निवसति, कमपि प्रेषयतु।" हनुमान् लघुरूपं धृत्वा गतः, तत्क्षणम् तम् गृहेण सह आनीतवान्।
दोहा 55
राम पदारबिंद सिर नायउ आइ सुषेन।कहा नाम गिरि औषधी जाहु पवनसुत लेन।।55।।
rāma padārabiṁda sira nāyu āi suṣena |kahā nāma giri auṣadhī jāhu pavanasuta lena ||55||
सुषेनः आगत्य रामस्य चरणारविन्दयोः शिरः नतम् अकरोत्। सः पर्वतस्य औषधेः च नाम अकथयत्, हे पवनसुत, गत्वा तत् आनय इति च अवोचत्।
चौपाई 56.1-4
राम चरन सरसिज उर राखी।चला प्रभंजन सुत बल भाषी।।
उहाँ दूत एक मरमु जनावा।रावन कालनेमि गृह आवा।।
दसमुख कहा मरमु तेहिं सुना।पुनि पुनि कालनेमि सिरु धुना।।
देखत तुम्हहि नगरु जेहिं जारा।तासु पंथ को रोकन पारा।।
भजि रघुपति करु हित आपना।छाँड़हु नाथ मृषा जल्पना।।
नील कंज तनु सुंदर स्यामा।हृदयँ राखु लोचनाभिरामा।।
मैं तैं मोर मूढ़ता त्यागू।महा मोह निसि सूतत जागू।।
काल ब्याल कर भच्छक जोई।सपनेहुँ समर कि जीतिअ सोई।।
rāma carana sarasija ura rākhī |calā prabhañjana suta bala bhāṣī ||
uhā̃ dūta eka maramu janāvā |rāvana kālanemi gṛha āvā ||
dasamukha kahā maramu tehiṁ sunā |puni puni kālanemi siru dhunā ||
dekhata tumhahi nagaru jehiṁ jārā |tāsu pantha ko rokana pārā ||
bhaji raghupati karu hita āpanā |chā̃ḍahu nātha mṛṣā jalpanā ||
nīla kañja tanu sundara syāmā |hṛdayã rākhu locanābhirāmā ||
maĩ taĩ mora mūḍhatā tyāgū |mahā moha nisi sūtata jāgū ||
kāla byāla kara bhacchaka joī |sapanehũ samara ki jīti-a soī ||
रामस्य चरणपद्मे हृदि निधाय, वायुपुत्रः बलम् आख्याय प्रस्थितः। तत्र एकः दूतः रावणाय गुह्यम् अख्यात, रावणः कालनेमेः गृहम् आगतः। दशवदनः रावणः तस्मै गुह्यम् अकथयत्, कालनेमिः च श्रुत्वा पुनः पुनः शिरः आहतवान्। यः तव पुरः सरः नगरम् दग्धवान्, तस्य पन्थानम् कः अवरुणद्धुम् शक्नोति? रघुपतिम् भज, स्वहितम् च कुरु। हे नाथ, मृषा जल्पनाम् त्यज। तस्य शरीरम् नीलपद्म इव सुन्दरम् श्यामम्; तम् लोचनाभिरामम् हृदि धारय। अहम् त्वम् मम इति मूढताम् त्यज। महामोहरात्रौ सुप्तः सन् जागर्त। यः कालभुजगम् अपि भक्षयति, तस्य स्वप्ने अपि युद्धे जयः कथम् स्यात्?
दोहा 56
सुनि दसकंठ रिसान अति तेहिं मन कीन्ह बिचार।राम दूत कर मरौं बरु यह खल रत मल भार।।56।।
suni dasakaṇṭha risāna ati tehiṃ mana kīnha bicāra |rāma dūta kari marauṃ baru yaha khala rata mala bhāra ||56||
इदं श्रुत्वा दशकण्ठः अतिशयेन कोपितः, तेन च मनसि विचारितम् - रामदूतस्य हस्तात् मरणं वरम्, न तु पापभारे मग्नस्य अस्य खलस्य हस्तात्।
चौपाई 57.1-4
अस कहि चला रचिसि मग माया।सर मंदिर बर बाग बनाया।।
मारुतसुत देखा सुभ आश्रम।मुनिहि बूझि जल पियौं जाइ श्रम।।
राच्छस कपट बेष तहँ सोहा।मायापति दूतहि चह मोहा।।
जाइ पवनसुत नायउ माथा।लाग सो कहै राम गुन गाथा।।
होत महा रन रावन रामहिं।जितहहिं राम न संसय या महिं।।
इहाँ भएँ मैं देखेउँ भाई।ग्यान दृष्टि बल मोहि अधिकाई।।
मागा जल तेहिं दीन्ह कमंडल।कह कपि नहिं अघाउँ थोरें जल।।
सर मज्जन करि आतुर आवहु।दिच्छा देउँ ग्यान जेहिं पावहु।।
asa kahi calā racisi maga māyā |sara mandira bara bāga banāyā ||
mārutasuta dekhā subha āśrama |muni-hi būjhi jala piyauṃ jāi śrama ||
rācchasa kapaṭa beṣa tahaṃ sohā |māyāpati dūtahi caha mohā ||
jāi pavanasuta nāyu mathā |lāga so kahai rāma guna gāthā ||
hota mahā rana rāvana rāmahiṃ |jitahahiṃ rāma na saṃsaya yā mahiṃ ||
ihāṃ bhaeṃ maiṃ dekheuṃ bhāī |gyāna dṛṣṭi bala mohi adhikāī ||
māgā jala tehiṃ dīnha kamaṇḍala |kaha kapi nahiṃ aghāuṃ thoreṃ jala ||
sara majjana kari ātura āvahu |dicchā deuṃ gyāna jehiṃ pāvahu ||
एवं उक्त्वा स अग्रे अगच्छत्, मार्गे मायां व्यरचयत्; सरः, मन्दिरं, शोभनं च उद्यानं निर्मितवान्। मारुतसुतः शोभनम् आश्रमम् अपश्यत्, मुनिं पृष्ट्वा जलं पातुं श्रमं च अपनेतुम् इति अचिन्तयत्। राक्षसः तत्र कपटवेषेण शोभते स्म; मायापतेः दूतम् एव मोहयितुम् इच्छति स्म। पवनसुतः गत्वा शिरः नमयति, सः रामगुणकथां गातुं प्रारभते। सः अवोचत्, "रावणरामयोः मध्ये महान् युद्धं भवति। रामः जयति, अत्र न संशयः।" "अत्र उपविश्य अहं सर्वम् अपश्यम्, भ्रातः। मम ज्ञानदृष्टेः बलम् अत्यधिकम् अस्ति।" कपिः जलम् अयाचत, तेन कमण्डले जलं दत्तम्। कपिः अवोचत्, "अल्पेन जलेन न तृप्यामि।" "सरसि स्नात्वा शीघ्रम् आगच्छ, अहं ते दीक्षां ददामि, यया ज्ञानं प्राप्नोषि।"
दोहा 57
सर पैठत कपि पद गहा मकरीं तब अकुलान।मारी सो धरि दिव्य तनु चली गगन चढ़ि जान।।57।।
sara paiṭhata kapi pada gahā makarīṃ taba akulāna |mārī so dhari divya tanu calī gagana caṛhi jāna ||57||
सरोऽन्तर्गते कपिपादं मकरी गृह्णाति, तदा स कपिः अतिव्याकुलो भवति। तां मारयित्वा सा दिव्यं तनुं धृत्वा विमानारूढा गगनं प्रति गच्छति।
चौपाई 58.1-4
कपि तव दरस भइउँ निष्पापा।मिटा तात मुनिबर कर सापा।।
मुनि न होइ यह निसिचर घोरा।मानहु सत्य बचन कपि मोरा।।
अस कहि गई अपछरा जबहीं।निसिचर निकट गयउ कपि तबहीं।।
कह कपि मुनि गुरदछिना लेहू।पाछें हमहि मंत्र तुम्ह देहू।।
सिर लंगूर लपेटि पछारा।निज तनु प्रगटेसि मरती बारा।।
राम राम कहि छाड़ेसि प्राना।सुनि मन हरषि चलेउ हनुमाना।।
देखा सैल न औषध चीन्हा।सहसा कपि उपारि गिरि लीन्हा।।
गहि गिरि निसि नभ धावत भयऊ।अवधपुरी उपर कपि गयऊ।।
kapi tava darasa bhaiuṃ niṣpāpā |miṭā tāta munibara kara sāpā ||
muni na hoi yaha nisicara ghorā |mānahu satya bacana kapi morā ||
asa kahi gaī apacharā jabahīṃ |nisicara nikaṭa gayau kapi tabahīṃ ||
kaha kapi muni gurudachinā lehū |pācheṃ hamahi mantra tumha dehū ||
sira laṅgūra lapeṭi pachārā |nija tanu pragaṭesi maratī bārā ||
rāma rāma kahi chāṛesi prānā |suni mana haraṣi caleu hanumānā ||
dekhā saila na auṣadha cīnhā |sahasā kapi upāri giri līnhā ||
gahi giri nisi nabha dhāvata bhayū |avadhapurī upara kapi gayū ||
हे कपि, तव दर्शनेन अहं निष्पापा अभवम्। हे तात, मुनिवरस्य शापः निवृत्तः। एषः निशाचरः घोरः राक्षसः, न मुनिः। हे कपि, मम वचनानि सत्यानि मन्यस्व। एवम् उक्त्वा अप्सरा तत्रैव अन्तर्धाना अभवत्। तदानीं कपिः निशाचरस्य समीपम् अगच्छत्। कपिः अवोचत्, हे मुने, प्रथमं गुरुदक्षिणां स्वीकुरु, पश्चात् मम मन्त्रं देहि। लाङ्गूलेन तस्य शिरः आवृत्य तम् अपातयत्। म्रियमाणः स्वीयं स्वरूपम् प्रकाशितवान्। राम राम इति उक्त्वा प्राणान् अत्यजत्। श्रुत्वा हनुमान् हृष्टमना प्रस्थितः। पर्वतम् अपश्यत् किन्तु औषधिम् न अजानात्। सहसा कपिः पर्वतम् उत्पाट्य लीले। पर्वतम् गृहीत्वा रात्रौ आकाशे धावन् अभवत्। अवधपुर्याः उपरि कपिः अतिचक्राम।
दोहा 58
देखा भरत बिसाल अति निसिचर मन अनुमानि।बिनु फर सायक मारेउ चाप श्रवन लगि तानि।।58।।
dekhā bharata bisāla ati nisicara mana anumāni |binu phara sāyaka māreu cāpa śravana lagi tāni ||58||
भरतः अतिविशालाकृतिं दृष्ट्वा मनसि राक्षसमनुमानयत्। धनुः कर्णपर्यन्तमाकृष्य अनग्रं शरममार्शीत्।
चौपाई 59.1-4
परेउ मुरुछि महि लागत सायक।सुमिरत राम राम रघुनायक।।
सुनि प्रिय बचन भरत तब धाए।कपि समीप अति आतुर आए।।
बिकल बिलोकि कीस उर लावा।जागत नहिं बहु भाँति जगावा।।
मुख मलीन मन भए दुखारी।कहत बचन भरि लोचन बारी।।
जेहिं बिधि राम बिमुख मोहि कीन्हा।तेहिं पुनि यह दारुन दुख दीन्हा।।
जौं मोरें मन बच अरु काया।प्रीति राम पद कमल अमाया।।
तौ कपि होउ बिगत श्रम सूला।जौं मो पर रघुपति अनुकूला।।
सुनत बचन उठि बैठ कपीसा।कहि जय जयति कोसलाधीसा।।
pareu muruchi mahi lāgata sāyaka |sumirata rāma rāma raghunāyaka ||
suni priya bacana bharata taba dhāe |kapi samīpa ati ātura āe ||
bikala biloki kīsa ura lāvā |jāgata nahiṃ bahu bhā̃ti jagāvā ||
mukha malīna mana bhae dukhārī |kahata bacana bhari locana bārī ||
jehiṃ bidhi rāma bimukha mohi kīnhā |tehiṃ puni yaha dāruna dukha dīnhā ||
jauṃ moreṃ mana baca aru kāyā |prīti rāma pada kamala amāyā ||
tau kapi hou bigata śrama sūlā |jauṃ mo para raghupati anukūlā ||
sunata bacana uṭhi baiṭha kapīsā |kahi jaya jayati kosalādhīsā ||
शरेण स्पृष्टः सन् सः भूमौ मूर्च्छां प्राप, राम राम इति रघुनाथं स्मरन्। तानि प्रियाणि वचनानि श्रुत्वा भरतः ततः धावित्वा अतिशीघ्रं कपेः समीपम् आगतवान्। कपिं विकलं दृष्ट्वा स्वस्य वक्षसि निधाय, बहुप्रकारैः जागरयितुं प्रयतमानः अपि सः न जागार। तस्य मुखं मलीनम् अभवत्, मनः दुःखितम् अभवत्, नयनयोः अश्रूणि पूरयित्वा इमानि वचनानि अवदत्। येन हि रामे मां विमुखम् अकरोत्, तेन पुनः इदं दारुणं दुःखम् अपि दत्तम्। यदि मम मनसा वाचा काया च रामपद्मकमलयोः निर्मला प्रीतिः अस्ति। रघुपतिः चेत् मयि अनुकूलः, तदा एषः कपिः श्रमपीडाभ्यां विना भवेत्। एतानि वचनानि श्रुत्वा कपिपतिः उत्थाय उपविश्य, कोसलाधीशाय जयजयति इति अवदत्।
सोरठा 59
लीन्ह कपिहि उर लाइ पुलकित तनु लोचन सजल।प्रीति न हृदयँ समाइ सुमिरि राम रघुकुल तिलक।।59।।
līnh kapihi ura lāi pulakita tanu locana sajala |prīti na hṛdayã samāi sumiri rāma raghukula tilaka ||59||
भरतः कपिं हृदये आलिङ्ग्य शरीरं पुलकितमकरोत्, नेत्रे चाश्रुपूर्णे जाते। रघुकुलतिलकं रामं स्मरन् हृदये प्रीतिः न समाप्ता।
Inside Prakarana 6
Bhakti highlights
मुख्य शिक्षा यह कि माया का नाश ‘अहं-बल’ से नहीं, राम-कृपा के प्रकाश से होता है—एक राम-बाण/एक नाम-स्मरण भी अन्धकार-आवरण काट सकता है। लक्ष्मण-व्यथा के क्षण में तुलसी का संकेत है: भक्त का धर्म शोक में डूबना नहीं, प्रभु-आज्ञा में टिककर सेवा-मार्ग अपनाना। हनुमान का आदर्श—निष्काम आज्ञापालन, तत्क्षण कर्म, और ‘औषधि’ रूपी जीवन-रक्षा—भक्ति को सoteriology (उद्धार-मार्ग) बनाता है: सेवा ही साधक की संजीवनी है। वानर-वीरों (नल-नील-द्विविद) और सुग्रीव का स्मरण सामूहिक साधना/सत्संग-बल का बोध कराता है—धर्म-युद्ध में संगठित श्रद्धा, धैर्य, और प्रभु-केन्द्रित नेतृत्व ही विजय का आधार है।
Compositional abstract
Lanka Kāṇḍa in the Manas is the theological furnace where bhakti is tested under the pressure of terror, spectacle, and deceit. The dominant rasa is vīra (heroic) braided with raudra (wrath) and adbhuta (wonder), yet Tulasidas repeatedly subordinates battlefield intensity to the quiet sovereignty of Rāma’s līlā and karuṇā. In this excerpt, Meghanād’s violence and māyā are staged as the last sophisticated defenses of adharma: fire-rain, darkness, pishāca-dance, and sensory confusion. The turning point is not a greater illusion but a single Rāma-bāṇa that cuts māyā “as the sun removes night,” re-centering the cosmos in satya. The episode then pivots to sevā as soteriology: Lakṣmaṇa’s wounding demands not despair but Hanumān’s obedient flight for auṣadhi. Thus Lanka Kāṇḍa stands as the Sopāna where the aspirant learns that liberation comes by grace-illumination and disciplined service, not by egoic conquest.
The emotional arc
आरम्भ में vīra-रसा का उछाल—रणभूमि में दोनों पक्षों की कीर्ति-गणना और आत्मविश्वास। फिर raudra का घनत्व—मेघनाद की हिंसा/मायावी प्रहारों से भय, अराजकता, और इन्द्रियों का भ्रम (अन्धकार, अग्निवृष्टि, पिशाच-नृत्य जैसी अनुभूति)। मध्य में karuṇā का तीखा शिखर—लक्ष्मण का आहत होना, वानर-सेना में शोक-आवेग और ‘धर्म-युद्ध’ की कीमत का बोध। तत्पश्चात adbhuta—राम-बाण द्वारा मायाजाल का क्षण-भंग, जैसे सूर्य से रात्रि हटती है; सत्य का पुनर्स्थापन। अंत में śānta-आश्रित vīra—हताशा नहीं, सेवा-धर्म का संकल्प; हनुमान का आज्ञापालन और संजीवनी/औषधि हेतु उड़ान, जिससे आशा और विश्वास स्थिर होता है।
The dialogue
- शिव (Shiva) as narrator within the Manas frameगिरिजा/पार्वती (Parvati) · उत्तर घाट (Uttar Ghat): Shiva–Parvati dialogue stream, emphasizing vairāgya, māyā-bheda (piercing illusion), and the supremacy of Rāma’s grace in the climactic ethical battle.
Frequently Asked Questions
Traditional satsang understanding: paṭha of these Yuddha/Lanka episodes strengthens bhaya-nivṛtti (removal of fear) and māyā-bheda (discernment against deception), because Rāma’s bāṇa cutting māyā is heard as a living assurance that the Lord’s nāma and kṛpā dispel inner darkness and restore prāṇa-śakti (life-force) in संकट.
Commonly used refrain in many Manas recitation lineages for Lanka/Yuddha passages: 'श्रीराम जय राम जय जय राम' (or 'जय जय रघुवीर समर्थ'). Some households also add a Hanumān-sevā oriented samput during the औषधि episode, such as repeating 'राम राम' at each cadence, aligning with the text’s own ‘राम राम कहि’ emphasis.
Ask anything about Prakarana 6 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
