यह सोपान ‘अहंकार-निवृत्ति और धर्म-प्रतिष्ठा’ का द्वार है। साधक-चित्त के भीतर ‘लंका’ रज-तम से घिरी दुर्ग-मानसिकता है; यहाँ राम-प्रताप का अर्थ बाह्य विजय नहीं, वरन् अधर्म (रावण-भाव) के गढ़ में विवेक (अंगद) और भक्ति-बल (हनुमान/कपीदल) द्वारा प्रवेश कर ‘अहं’ का मुकुट गिराना है। इस चरण में दूत-वाणी, नीति-उपदेश, और शत्रु-सभा में निर्भय सत्य—ये मुक्ति की सीढ़ी पर ‘वैराग्य-युक्त साहस’ की परीक्षा हैं।
लङ्का-काण्डस्य प्रधान-रसः वीरः; किन्तु स केवलं रण-वीरः न—‘धर्मवीरः’ इति, यस्मिन् करुणा (राम-कृपा), हास्य-विनोदः (अङ्गद-रावणयोः वाक्य-प्रत्युत्तरम्), रौद्रश्च (रावण-निन्दायां कपि-क्रोधः) सहगामिनः भवन्ति। अस्मिन् खण्डे अङ्गदस्य दूत-रूपं ‘दास्य-भक्तेः’ मर्यादा: स रावणं हन्तुं शक्तोऽपि ‘राम-अवमान’-भयात् संयमं धारयति—एष तुलसीदासस्य नैतिक-धर्मशास्त्रः, यत् शक्तेः शीलाधीनता एव भक्तेः सौन्दर्यम्। रावणस्य अभिमानः, सभायाः भयम्, मुकुटानां पतनम्—एते सर्वे ‘अहं’-क्षयस्य प्रतीकाः। मन्दोदऱ्याः उपदेशः करुण-नीतेः शिखरः: सा इतिहास-स्मृत्या (मारीच-बालि-खर-दूषणादिभिः) रावणं काल-समीपत्वं दर्शयति। अन्ते रामेण मन्त्रणा च चतुरङ्ग-सेनायाः (चतस्रः अनीः) रचना च ‘लीला’ं ‘धर्म-व्यवस्था’रूपे परिणमयति—अयं सोपानः साधकं बोधयति यत् मुक्त्यर्थं भक्त्या सह नीति-शासन-समुदाय-धर्माः अपि आवश्यकाः।
No verses available for this prakarana yet.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.