यह सोपान 'भक्ति की सिद्धि' का द्वार है—जहाँ साधक की साधना (हनुमान-चरित) से कृपा का प्रत्यक्ष फल निकलता है: दर्शन, चिन्ह (चूड़ामणि), और राम-कार्य की सिद्धि। सुंदरकाण्ड में भक्ति कर्म-रूप से प्रकट होती है: दूत-धर्म, पराक्रम, विनय, और नाम-स्मरण; और इसी से मुक्ति-मार्ग का 'विश्वास-स्थापन' होता है कि प्रभु की अनुकम्पा से असम्भव भी सम्भव है।
अस्मिन् अंशे करुणवीररसयोः अद्भुतः संयोगः। प्रथमं सीताया विरहव्यथा (करुणा) रामहृदये अवतरति—चूडामणिहृदये न्यासः केवलं स्मृतिचिह्नं न, साधकस्य ‘सगुणचिन्तन’स्य आलम्बनम्। ततः हनूमतः विनयभाषा रामस्य कृपादृष्टिश्च दास्यभक्तिं चरमं नयतः—‘उरिणं नाहम्’ इति वदन् प्रभुः उपकारऋणं अनन्तमिति दर्शयति। अनन्तरं सेनाप्रयाणं शकुनवर्णनं च वीररसं प्रबोधयित्वा धर्मयुद्धं यज्ञयात्रां करोति। अपरत्र लङ्कायां मन्दोदरी-विभीषणयोः नीतिवाणी रावणस्य कुमतेः विरुद्धं शास्त्रसमर्थो विवेकः। एवं सुन्दरकाण्डः सोपानक्रमे ‘भक्तिसिद्धेः’ ‘धर्मस्थापन’प्रति संक्रमणसोपानः—यत्र भक्तस्य कर्मैव ईश्वरकर्म भवति।
No verses available for this prakarana yet.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.