Adhyaya 26
विषङ्गपलायनम् (Viṣaṅga-palāyanam) — Aftermath of the First Battle Day
अध्यायेऽस्मिन् हयग्रीव–अगस्त्यसंवादान्तर्गतं ललितोपाख्यानं प्रवर्तते। रात्रौ कपटेन कृतस्य आक्रमणस्य वार्ता श्रूयते—दशाक्षौहिणीसमूहः सन्नपि असुरसेना भग्ना; दण्डनाथस्य तीक्ष्णशरैः कुटिलाक्षो निवारितो, रात्रौ च सैन्यं निहतम्। एतत् श्रुत्वा भण्डो व्याकुलो भूत्वा देवान् प्रति कपटसंग्रामनीतिं चिन्तयति। देवीपक्षे मन्त्रिणी दण्डनायिका च चिन्तां प्रकट्य घटितं परीक्ष्य ललितां महाराज्ञीं अम्बिकां पुनरुपगम्य वृत्तान्तं निवेदयितुं, रणस्थितिं स्पष्टयितुं, तस्याः संरक्षणे आज्ञायां च स्वाश्रयत्वं पुनः प्रतिपादयितुं प्रवर्तेते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने विषङ्गपलायनं नाम पञ्चविंशो ऽध्याय प्रथमयुद्धदिवसः / दशाक्षौहिणिकायुक्तः कुटिलाक्षो ऽपि वीर्यवान् / दण्डनाथाशरैस्तीक्ष्णै रणे भग्नः पलायितः / दशाक्षौहिणिकं सैन्यं तया रात्रौ विनाशितम्
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ‘विषङ्गपलायनं’ नाम पञ्चविंशोऽध्यायः, प्रथमयुद्धदिवसः। दशाक्षौहिणिकायुक्तः कुटिलाक्षोऽपि वीर्यवान् दण्डनाथाशरैस्तीक्ष्णै रणे भग्नः पलायितः। दशाक्षौहिणिकं सैन्यं तया रात्रौ विनाशितम्॥
Verse 2
इमं वृत्तान्तमाकर्ण्य भण्डः क्षोभमथाययौ / रात्रौ कपटसंग्रामं दुष्टानां निर्जरद्रुहाम् / मन्त्रिणी दण्डनाथा च श्रुत्वा निर्वेदमापतुः
इमं वृत्तान्तमाकर्ण्य भण्डः क्षोभमथाययौ। रात्रौ कपटसंग्रामं दुष्टानां निर्जरद्रुहाम्। मन्त्रिणी दण्डनाथा च श्रुत्वा निर्वेदमापतुः॥
Verse 3
अहो बत महत्कष्टं दैत्यैर्देव्याः समागतम् / उत्तानबुद्धिभिर्दूरमस्माभिश्चलितं पुरः
अहो बत महत्कष्टं दैत्यैर्देव्याः समागतम्। उत्तानबुद्धिभिर्दूरमस्माभिश्चलितं पुरः॥
Verse 4
महाचक्ररथेन्द्रस्य न जातं रक्षणं बलैः / एतं त्ववसरं प्राप्य रात्रौ दुष्टैः पराकृतम्
महाचक्ररथेन्द्रस्य बलैः रक्षणं न जातम्। एतं त्ववसरं प्राप्य दुष्टैः रात्रौ स पराकृतः॥
Verse 5
को वृत्तान्तो ऽभवत्तत्र स्वामिन्या किं रणः कृतः / अन्या वा शक्तयस्तत्र चक्रुर्युद्धं महासुरैः
को वृत्तान्तोऽभवत्तत्र? स्वामिन्या किं रणः कृतः? अन्या वा शक्तयस्तत्र महासुरैः सह युद्धं चक्रुः?
Verse 6
विम्रष्टव्यमिदं कार्यं प्रवृत्तिस्तत्र कीदृशी / महादेव्याश्च हृदये कः प्रसंगः प्रवर्तते
विम्रष्टव्यमिदं कार्यं; प्रवृत्तिस्तत्र कीदृशी? महादेव्याश्च हृदये कः प्रसङ्गः प्रवर्तते?
Verse 7
इति शङ्काकुलास्तत्र दण्डनाथापुरोगमाः / मन्त्रिणीं पुरतः कृत्वा प्रचेलुर्ललितां प्रति
इति शङ्काकुलास्तत्र दण्डनाथापुरोगमाः। मन्त्रिणीं पुरतः कृत्वा ललितां प्रति प्रचेलुः॥
Verse 8
शक्तिचक्रचमूनाथाः सर्वास्ताः पूजिता द्रुतम् / व्यतीतायां विभावर्यां रथेन्द्रं पर्यवारयन्
शक्तिचक्रचमूनाथाः सर्वास्ताः पूजिता द्रुतम्। व्यतीतायां विभावर्यां रथेन्द्रं पर्यवारयन्॥
Verse 9
अवरुह्य स्वयानाभ्यां मन्त्रिणीदण्डनायिके / अधस्तात्सैन्यमावेश्य तदारुरुहतू रथम्
अवरुह्य स्वयानाभ्यां मन्त्रिणी दण्डनायिका च; अधस्तात् सैन्यम् आविश्य तदा रथम् आरुरुहतुः।
Verse 10
क्रमेण नव पर्वाणि व्यतीत्य त्वरितक्रमैः / तत्तत्सर्वगतैः शक्तिचक्रैः सम्यङ् निवेदितैः
क्रमेण नव पर्वाणि व्यतीत्य त्वरितक्रमैः; तत्तत् सर्वगतैः शक्तिचक्रैः सम्यक् निवेदितैः।
Verse 11
अभजेतां महाराज्ञीं मन्त्रिणीदण्डनायिके / ते व्यजिज्ञपतां देव्या अष्टाङ्गस्पृष्टभूतले
अभजेतां महाराज्ञीं मन्त्रिणी दण्डनायिके; ते व्यजिज्ञपतां देव्याः अष्टाङ्गस्पृष्टभूतले।
Verse 12
महाप्रमादः समभूदिति नः श्रुतमंबिके / कूटयुद्धप्रकारेण दैत्यैरपकृतं खलैः
महाप्रमादः समभूदिति नः श्रुतम् अम्बिके; कूटयुद्धप्रकारेण दैत्यैः अपकृतं खलैः।
Verse 13
स दुरात्मा दुराचारः प्रकाशसमारात्त्रसन् / कुहकव्यवहारेण जयसिद्धिं तु काक्षति
स दुरात्मा दुराचारः प्रकाशसमारात् त्रसन्; कुहकव्यवहारेण जयसिद्धिं तु काङ्क्षति।
Verse 14
दैवान्नः स्वामिनीगात्रे दुष्टानाममरद्रुहाम् / शरादिकपरामर्शो न जातस्तेन जीवति
दैवात् अन्नं स्वामिन्याः गात्रे दुष्टानाम् अमरद्रुहाम्। शरादिकपरामर्शो न जातः, तेन स जीवति॥
Verse 15
एकावलंबनं कृत्वा महाराज्ञि भवत्पदम् / वयं सर्वा हि जीवामः साधयामः समीहितम्
एकावलम्बनं कृत्वा, महाराज्ञि, भवत्पदम्। वयं सर्वाः हि जीवामः, साधयामः समीहितम्॥
Verse 16
अतो ऽस्माभिः प्रकर्तव्यं श्रीमत्यङ्गस्य रक्षणम् / मायाविनश्च दैत्येन्द्रास्तत्र मन्त्रो विधीयताम्
अतः अस्माभिः प्रकर्तव्यं श्रीमत्यङ्गस्य रक्षणम्। मायाविनश्च दैत्येन्द्राः, तत्र मन्त्रो विधीयताम्॥
Verse 17
आपत्कालेषु जेतव्या भण्डाद्या दानवाधमाः / कूटयुद्धं न कुर्वन्ति न विशन्ति चमूमिमाम्
आपत्कालेषु जेतव्याः भण्डाद्याः दानवाधमाः। कूटयुद्धं न कुर्वन्ति, न विशन्ति चमूमिमाम्॥
Verse 18
तथा महेन्द्रशैलस्य कार्यं दक्षिणदेशतः / शिबिरं बहुविस्तारं योजनानां शतावधि
तथा महेन्द्रशैलस्य कार्यं दक्षिणदेशतः। शिबिरं बहुविस्तारं, योजनानां शतावधि॥
Verse 19
वह्लिप्राकारवलयं रक्षणार्थं विधीयताम् / अस्मत्सेनानिवेशस्य द्विषां दर्पशमाय च
वह्निप्राकारवलयं रक्षणार्थं विधीयताम्। अस्मत्सेनानिवेशस्य द्विषां दर्पशमाय च॥
Verse 20
शतयोजनमात्रस्तु मध्यतेशः प्रकल्प्यताम् / वह्निप्राकाराचक्रस्य द्वारन्दक्षिणतो भवेत्
शतयोजनमात्रस्तु मध्यतेशः प्रकल्प्यताम्। वह्निप्राकाराचक्रस्य द्वारं दक्षिणतो भवेत्॥
Verse 21
यतो दक्षिणदेशस्थं शून्यकं विद्विषां पुरम् / द्वारे च बहवः कल्प्याः परिवारा उदायुधाः
यतो दक्षिणदेशस्थं शून्यकं विद्विषां पुरम्। द्वारे च बहवः कल्प्याः परिवारा उदायुधाः॥
Verse 22
निर्गच्छतां प्रविशतां जनानामुपरोधकाः / अनालस्या अनिद्राश्च विधेयाः सततोद्यताः
निर्गच्छतां प्रविशतां जनानामुपरोधकाः। अनालस्या अनिद्राश्च विधेयाः सततोद्यताः॥
Verse 23
एवं च सति दुष्टानां कूटयुद्धं चिकीर्षितम् / अवेलासु च संध्यासु मध्यरात्रिषु च द्विषाम् / अशक्यमेव भवति प्रौढमाक्रमणं हठात्
एवं च सति दुष्टानां कूटयुद्धं चिकीर्षितम्। अवेलासु च संध्यासु मध्यरात्रिषु च द्विषाम्। अशक्यमेव भवति प्रौढमाक्रमणं हठात्॥
Verse 24
नो चेद्दुराशया दैत्या बहुमायापरिग्रहाः / पश्यतोहरवत्सर्वं विलुठन्ति महद्बलम्
नो चेत् दुराशया दैत्या बहुमायापरिग्रहाः, पश्यतो हरवत् सर्वं महद्बलं विलुठन्ति।
Verse 25
मन्त्रिण्या दण्डनाथाया इति श्रुत्वा वचस्तदा / शुचिदन्तरुचा मुक्ता वहन्ती ललिताब्रवीत्
मन्त्रिण्या दण्डनाथाया इति श्रुत्वा वचस्तदा, शुचिदन्तरुचा मुक्ता वहन्ती ललिताब्रवीत्।
Verse 26
भवतीनामयं मन्त्रश्चारुबुद्ध्या विचारितः / अयं कुशलधीमार्गोनीतिरेषा सनातनी
भवतीनामयं मन्त्रः चारुबुद्ध्या विचारितः; अयं कुशलधीमार्गो नीतिर् एषा सनातनी।
Verse 27
स्वचक्रस्य पुरो रक्षां विधाय दृढसाधनैः / परचक्राक्रमः कार्यो जिगीषद्भिर्महाजनैः
स्वचक्रस्य पुरो रक्षां विधाय दृढसाधनैः, परचक्राक्रमः कार्यो जिगीषद्भिर्महाजनैः।
Verse 28
इत्युक्त्वा मन्त्रिणीदण्डनाथे सा ललितेश्वरी / ज्वालामालिनिकां नित्यामाहूयेदमुवाच ह
इत्युक्त्वा मन्त्रिणीदण्डनाथे सा ललितेश्वरी, ज्वालामालिनिकां नित्यामाहूयेदमुवाच ह।
Verse 29
वत्से त्वं वह्निरूपासि ज्वालामालामयाकृतिः / त्वया विधीयतां रक्षा बलस्यास्य महीयसः
वत्से, त्वं वह्निरूपासि ज्वालामालामयाकृतिः। त्वयैव महतः अस्य बलस्य रक्षा विधीयताम्॥
Verse 30
शतयोजनविस्तारं परिवृत्य महीतलम् / त्रिंशद्योजनमुन्नद्धं ज्वालाकारत्वमाव्रज
शतयोजनविस्तारं महीतलं परितो वृत्य। त्रिंशद्योजनमुन्नद्धं ज्वालाकारत्वमाव्रज॥
Verse 31
द्वारयोजनमात्रं तु मुक्त्वान्यत्र ज्वलत्तनुः / वह्निज्वालात्वमापन्ना संरक्ष सकलं बलम्
द्वारयोजनमात्रं तु मुक्त्वा अन्यत्र ज्वलत्तनुः। वह्निज्वालात्वमापन्ना संरक्ष सकलं बलम्॥
Verse 32
इत्युक्त्वा मन्त्रिणीदण्डनाथे सा ललितेश्वरी / महेन्द्रोत्तरभूभागं चलितुं चक्र उद्यमम्
इत्युक्त्वा मन्त्रिणीदण्डनाथे सा ललितेश्वरी। महेन्द्रोत्तरभूभागं चलितुं चक्र उद्यमम्॥
Verse 33
सा च नित्यानित्यमयी ज्वलज्ज्वा लामयाकृतिः / चतुर्दशीतिथिमयी तथेति प्रणनाम ताम्
सा च नित्यानित्यमयी ज्वलज्ज्वालामयाकृतिः। चतुर्दशीतिथिमयी तथेत्युक्त्वा प्रणनाम ताम्॥
Verse 34
तयैव पूर्वनिर्दिष्टं महेन्द्रोत्तरभूतलम् / कुण्डलीकृत्य जज्वालशालरूपेण सा पुनः
तयैव पूर्वनिर्दिष्टं महेन्द्रोत्तरभूतलं पुनः कुण्डलीकृत्य सा जज्वाल, ज्वालाशालरूपेण प्रकाशिता।
Verse 35
नभोवलयजंबालज्वालामालामयाकृतिः / बभासे दण्डनाथाया मन्त्रिनाथचमूरपि
नभोवलयजम्बालज्वालामालामयाकृतिः सा बभासे; दण्डनाथायाः मन्त्रिनाथचमूरपि प्रकाशत।
Verse 36
अन्या सामपि शक्तीनां महतीनां महद्बलम् / विशङ्कटोदरं सालं प्रविवेश गतक्लमा
अन्या अपि शक्तीनां महतीनां महद्बलं, विशङ्कटोदरं सालं गतक्लमा प्रविवेश।
Verse 37
राजचक्ररथेन्द्रं तु मध्ये संस्थाप्य दण्डिनी / वामपक्षे रथं स्वीयं दक्षिणे श्यामलारथम्
राजचक्ररथेन्द्रं मध्ये संस्थाप्य दण्डिनी, वामपक्षे स्वीयं रथं दक्षिणे श्यामलारथं न्यवेशयत्।
Verse 38
पश्चाद्भागे सम्पदेशीं पुरस्ताश्च हयासनाम् / एवं संवेश्य परितश्चक्रराजरथस्य च
पश्चाद्भागे सम्पदेशीं पुरस्तात् हयासनां च; एवं चक्रराजरथस्य परितः सर्वतः संवेश्य।
Verse 39
द्वारे निवेशयामास विंशत्यक्षौहिणीयुताम् / ज्वलद्दण्डायुधोदग्रां स्तम्भिनीं नाम देवताम्
द्वारे स देवः विंशत्यक्षौहिणीयुतां ज्वलद्दण्डायुधोदग्रां ‘स्तम्भिनी’ नाम देवतां निवेशयामास।
Verse 40
या देवी दण्डनाथाया विघ्नदेवीति विश्रुता / एवं सुरक्षितं कृत्वा शिबिरं योत्रिणी तथा / पूषण्युदितभूयिष्ठे पुनर्युद्धमुपाश्रयत्
या देवी दण्डनाथाया ‘विघ्नदेवी’ इति विश्रुता, तया यथावत् शिबिरं योत्रिणी च सुरक्षितं कृत्वा, पूषण्युदितभूयिष्ठे पुनर्युद्धमुपाश्रयत्।
Verse 41
कृत्वा किलकिलारावं ततः शक्तिमहाचमूः / अग्निप्राकारकद्वारान्निर्जगाम् महारवा
ततः शक्तिमहाचमूर्महारवा किलकिलारावं कृत्वा अग्निप्राकारकद्वारान्निर्जगाम।
Verse 42
इत्थं सुरक्षितं श्रुत्वा ललिताशिबिरोदरम् / भूयः संज्वरमापन्नः प्रचण्डो भण्डदानवः
ललिताशिबिरोदरमित्थं सुरक्षितं श्रुत्वा प्रचण्डो भण्डदानवो भूयः संज्वरमापन्नः।
Verse 43
मन्त्रयित्वा पुनस्तत्र कुटिलाक्षपुरोगमैः / विषङ्गेण विशुक्रेणासममात्मसुतैरपि
तत्र पुनः कुटिलाक्षपुरोगमैः, विषङ्गेन विशुक्रेण च, आत्मसुतैः अपि समं मन्त्रयित्वा।
Verse 44
एकौघस्य प्रसारेण युद्धं कर्तुं महाबलः / चतुर्बाहुमुखान्पुत्रांश्चतुर्जलधिसन्निभान्
एकौघस्य प्रसारेण महाबलः स युद्धं कर्तुमुद्यतः। चतुर्बाहुमुखान् पुत्रान् चतुर्जलधिसन्निभान् ससर्ज।
Verse 45
चतुरान्युद्धकृत्येषु समाहूय स दानवः / प्रेषयामास युद्धाय भण्डश्चण्डक्रुधा ज्वलन्
चतुरान् युद्धकृत्येषु समाहूय स दानवः। भण्डः चण्डक्रुधा ज्वलन् युद्धाय प्रेषयामास॥
Verse 46
त्रिंशत्संख्याश्च तत्पुत्रा महाकाया महाबलाः / तेषां नामानि वक्ष्यामि समाकर्णय कुम्भज
त्रिंशत्संख्याश्च तत्पुत्रा महाकाया महाबलाः। तेषां नामानि वक्ष्यामि समाकर्णय कुम्भज॥
Verse 47
चतुर्बाहुश्चकोराक्षस्तृतीयस्तु चतुः शिराः / वज्रघोषश्चोर्ध्वकेशो महाकायो महाहनुः
चतुर्बाहुश्च कोराक्षस्तृतीयस्तु चतुःशिराः। वज्रघोषश्चोर्ध्वकेशो महाकायो महाहनुः॥
Verse 48
मखशत्रुर्मखस्कन्दीसिंहघोषः सिरालकः / लडुनः पट्टसेनश्च पुराजित्पूर्वमारकः
मखशत्रुर्मखस्कन्दी सिंहघोषः सिरालकः। लडुनः पट्टसेनश्च पुराजित्पूर्वमारकः॥
Verse 49
स्वर्गशत्रुः स्वर्गबलो दुर्गाख्यः स्वर्गकण्टकः / अतिमायो बृहन्माय उपमायश्च वीर्यवान्
स्वर्गशत्रुः स्वर्गबलो दुर्गाख्यः स्वर्गकण्टकः । अतिमायो बृहन्माय उपमायश्च वीर्यवान् ॥
Verse 50
इत्येते दुर्मदाः पुत्रा भण्डदैत्यस्य दुर्द्धियः / पितुः सदृशदोर्वीर्याः पितुः सदृशविग्रहाः
इत्येते दुर्मदाः पुत्रा भण्डदैत्यस्य दुर्द्धियः । पितुः सदृशदोर्वीर्याः पितुः सदृशविग्रहाः ॥
Verse 51
आगत्य भण्डचरणावभ्यवन्दत भक्तितः / तानुद्वीक्ष्य प्रसन्नाभ्यां लोचनाभ्यां स दानवः / सगौरवमिदं वाक्यं बभाषे कुलघातकः
आगत्य भण्डचरणावभ्यवन्दत भक्तितः । तानुद्वीक्ष्य प्रसन्नाभ्यां लोचनाभ्यां स दानवः । सगौरवमिदं वाक्यं बभाषे कुलघातकः ॥
Verse 52
भो भो मदीयास्तनया भवतां कः समो भुवि / भवतामेव सत्येन जितं विश्वं मया पुरा
भो भो मदीयास्तनया भवतां कः समो भुवि । भवतामेव सत्येन जितं विश्वं मया पुरा ॥
Verse 53
शक्रस्या ग्नेर्यमस्यापि निरृतेः पाशिनस्तथा / कचेषु कर्षणं कोपात्कृतं युष्माभिराहवे
शक्रस्याग्नेर्यमस्यापि निरृतेः पाशिनस्तथा । कचेषु कर्षणं कोपात्कृतं युष्माभिराहवे ॥
Verse 54
अस्त्राण्यपि च शस्त्राणि जानीथ निखिलान्यपि / जाग्रत्स्वेव ही युष्मासु कुलभ्रंशो ऽयमागतः
अस्त्राणि च शस्त्राणि च सर्वाण्यपि यूयं जानीत; जाग्रत्स्वेव युष्मासु हि अयं कुलभ्रंशः समुपागतः।
Verse 55
मायाविनी दुललिता काचित्स्त्री युद्धदुर्मदा / बहुभिः स्वसमानाभिः स्त्रीभिर्युक्ता हिनस्ति नः
मायाविनी दुललिता काचित् स्त्री युद्धदुर्मदा; बहुभिः स्वसमानाभिः स्त्रीभिर्युक्ता नः हिनस्ति।
Verse 56
तदेनां समरे ऽवश्यमात्मवश्यां विधास्यथ / जीवग्राहं च सा ग्राह्या भवद्भिर्ज्वलदायुधैः
तदेनां समरेऽवश्यं आत्मवश्यां विधास्यथ; जीवग्राहं च सा ग्राह्या भवद्भिर्ज्वलदायुधैः।
Verse 57
अप्रमेयप्रकोपान्धान्युष्मानेकां स्त्रियं प्रति / सम्प्रेषणमनौचित्यं तथाप्येष विधेः क्रमः
अप्रमेयप्रकोपान्धान् युष्मान् एकां स्त्रियं प्रति सम्प्रेषणम् अनौचित्यम्; तथाप्येष विधेः क्रमः।
Verse 58
इममेकं सहध्वं च शौर्यकीतिविपर्ययम् / इत्युक्त्वा भण्डदैत्येन्द्रस्तान्प्रहैषीद्रणं प्रति / द्विशतं चाक्षौहिणीनां तत्सहायतयाहिनोत्
इममेकं सहध्वं च शौर्यकीर्तिविपर्ययम्—इत्युक्त्वा भण्डदैत्येन्द्रः तान् प्रहैषीत् रणं प्रति; द्विशतं चाक्षौहिणीनां तत्सहायतया अहिनोत्।
Verse 59
द्विशत्यक्षौहिणीसेना मुख्यस्य तिलकायिता / बद्धभ्रुकुटयः शस्त्रपाणयो निर्ययुर्गृहात्
द्विशताक्षौहिणीसेना मुख्यस्य तिलकायिता । बद्धभ्रुकुटयः शस्त्रपाणयो गृहान्निर्ययुः ॥
Verse 60
निर्गमे भण्डपुत्राणां भूः प्रकम्पमलम्बत / उत्पाता विविधा जाता वित्रस्तं चाभवज्जगत्
निर्गमे भण्डपुत्राणां भूः प्रकम्पमलम्बत । उत्पाता विविधा जाता वित्रस्तं चाभवज्जगत् ॥
Verse 61
तान्कुमारान्महासत्त्वांल्लाजवर्षैरवाकिरन् / विथीषु यानैश्चलितान्पौरवृद्धपुरन्ध्रयः
तान्कुमारान्महासत्त्वान्लाजवर्षैरवाकिरन् । विथीषु यानैश्चलितान्पौरवृद्धपुरन्ध्रयः ॥
Verse 62
बन्दिनो मागधाश्चैव कुमाराणां स्तुतिं व्यधुः / मङ्गलारार्तिकं चक्रुर्द्वारेद्वारे पुराङ्गनाः
बन्दिनो मागधाश्चैव कुमाराणां स्तुतिं व्यधुः । मङ्गलारार्तिकं चक्रुर्द्वारेद्वारे पुराङ्गनाः ॥
Verse 63
भिद्यमानेव वसुधा कृष्यमाणमिवाबरम् / आसीत्तेषां विनिर्याणे घूर्णमान इवार्णवः
भिद्यमानेव वसुधा कृष्यमाणमिवाबरम् । आसीत्तेषां विनिर्याणे घूर्णमान इवार्णवः ॥
Verse 64
द्विशत्यक्षौहिणीसेनां गृहीत्वा भण्डसूनवः / क्रोधोद्यद्भ्रुकुटीक्रूरवदना निर्ययुः पुरात्
द्विशताक्षौहिणीसेनां समादाय भण्डसूनवः । क्रोधोद्यद्भ्रुकुटीक्रूरवदनाḥ पुराद् विनिर्ययुः ॥
Verse 65
शक्तिसैन्यानि सर्वाणि भक्षयामः क्षणाद्रणे / तेषामायुधचक्राणि चूर्णयामः शितैशरैः
शक्तिसैन्यानि सर्वाणि क्षणाद् रणे भक्षयामः । तेषाम् आयुधचक्राणि शितैः शरैः चूर्णयामः ॥
Verse 66
अग्निप्राकारवलयं शमयामश्च रंहसा / दुर्विदग्धां तां ललितां बन्दीकुर्मश्च सर्वरम्
अग्निप्राकारवलयं रंहसा शमयामश्च । दुर्विदग्धां तां ललितां सर्वरं बन्दीकुर्मश्च ॥
Verse 67
इत्यन्योन्यं प्रवल्गन्तो वीरभाषणघोषणैः / आसेदुरग्निप्राकारसमीपं भण्डसूनवः
इत्यन्योन्यं प्रवल्गन्तो वीरभाषणघोषणैः । आसेदुरग्निप्राकारसमीपं भण्डसूनवः ॥
Verse 68
यौवनेन मदेनान्धा भूयसा रुद्धदृष्टयः / भ्रुकुटीकुटिलाश्चक्रुः सिंहनादंमहात्तरम्
यौवनेन मदेनान्धा भूयसा रुद्धदृष्टयः । भ्रुकुटीकुटिलाः कृत्वा सिंहनादं महत्तरम् ॥
Verse 69
विदीर्णमिव तेनासीद्ब्रह्माण्ड चण्डिमस्पृशा / उत्पातवारिदोत्सृष्टघोरनिर्घातरंहसा
तेन चण्डिमस्पृशा ब्रह्माण्डं विदीर्णमिवाभवत्, उत्पातमेघैः सृष्टघोरनिर्घातवेगेन।
Verse 70
एतस्याननुभूतस्य महाशब्दस्य डम्बरः / क्षोभयामास शक्तीनां श्रवांसि च मनांसि च
एतस्य अननुभूतस्य महाशब्दस्य डम्बरः शक्तीनां श्रवांसि मनांसि च क्षोभयामास।
Verse 71
आगत्य ते कलकलं चक्रुःसार्धं स्वसैनिकैः / विविधायुधसम्पातमूर्च्छद्वैमानिकच्छटम्
आगताः ते स्वसैनिकैः सार्धं कलकलं चक्रुः; विविधायुधसम्पातैः मूर्च्छद्वैमानिकच्छटम्।
Verse 72
चतुर्बाहुमखान्भूत्वा भण्डदैत्यकुमारकान् / आगतान्युद्धकृत्याय बाला कौतूहलं दधे
भण्डदैत्यकुमारकान् चतुर्बाहुमखान् भूत्वा युद्धकृत्याय आगतान् बाला कौतूहलं दधे।
Verse 73
कुमारी ललितादेव्यास्तस्या निकटवासिनी / समस्तशक्तिचक्राणां पूज्य विक्रमशालिनी
कुमारी ललितादेव्याः तस्या निकटवासिनी; समस्तशक्तिचक्राणां पूज्या विक्रमशालिनी।
Verse 74
ललितासदृशाकारा कुमारी कोपमादधे / या सदा नववर्षेव सर्वविद्यामहाखनिः
ललितासदृशाकारा सा कुमारी क्रोधमादधे। या नित्यं नववर्षेव सर्वविद्यामहाखनिः॥
Verse 75
बालारुणतनुः श्रोणीशोणवर्णवपुर्लता / महाराज्ञी पादपीठे नित्यमाहितसंनिधिः
बालारुणतनुः श्रोणीशोणवर्णवपुर्लता। महाराज्ञीपादपीठे नित्यमाहितसंनिधिः॥
Verse 76
तस्या बहिश्चराः प्राणा या चतुर्थं विलोचनम् / तानागतान्भण्डसुतान्संहरिष्यामि सत्वरम्
तस्या बहिश्चराः प्राणा या चतुर्थं विलोचनम्। तानागतान्भण्डसुतान्संहरिष्यामि सत्वरम्॥
Verse 77
इति निश्चित्य बालांबा महाराज्ञ्यै व्यजिज्ञपत् / मातर्भण्डमहादैत्यसूनवो योद्धुमागताः
इति निश्चित्य बालाम्बा महाराज्ञ्यै व्यजिज्ञपत्। मातर्भण्डमहादैत्यसूनवो योद्धुमागताः॥
Verse 78
तैः समं योद्धुमिच्छामि कुमारित्वात्सकौतुका / सफुरन्ताविव मे बाहू युद्धकण्डूययानया
तैः समं योद्धुमिच्छामि कुमारित्वात्सकौतुका। सफुरन्ताविव मे बाहू युद्धकण्डूययानया॥
Verse 79
क्रीडा ममैषा हन्तव्या न भवत्या निवारणैः / अहं हि वालिका नित्यं क्रीडनेष्वनुरागिणी
एषा मम क्रीडा; भवत्या निवारणैः सा न हन्तव्या। अहं हि वालिका नित्यं क्रीडासु अनुरागिणी।
Verse 80
क्षणं रणक्रीडया च प्रीतिं यास्यामि चैतसा / इति विज्ञापिता देवी प्रत्युवाच कुमारिकाम्
क्षणं रणक्रीडया चैतसा प्रीतिं यास्यामि—इति विज्ञापिता देवी कुमारिकां प्रत्युवाच।
Verse 81
वत्से त्वमतिमृद्वङ्गी नववर्षा नवक्रमा / नवीनयुद्धशिक्षा च कुमारी त्वं ममैकिका
वत्से, त्वम् अतिमृद्वङ्गी; नववर्षा नवक्रमा। नवीनयुद्धशिक्षा च; कुमारी त्वं ममैकिका।
Verse 82
त्वां विना क्षणमात्रं मे न निश्वासः प्रवर्तते / ममोच्छ्वसितमेवासि न त्वं याहि महाहवम्
त्वां विना क्षणमात्रं मे न निश्वासः प्रवर्तते। ममोच्छ्वसितमेवासि; न त्वं याहि महाहवम्।
Verse 83
दण्डिनी मन्त्रिणी चैव शक्तयो ऽन्याश्च कोटिशः / संत्येव समरे कर्तुं वत्से त्वं किं प्रमाद्यसि
दण्डिनी मन्त्रिणी चैव शक्तयोऽन्याश्च कोटिशः सन्त्येव। समरे कर्तुं, वत्से, त्वं किं प्रमाद्यसि?
Verse 84
इति श्रीललितादेव्या निरुद्धापि कुमारिका / कौमारकौतुकाविष्टा पुनर्युद्धमयाचत
इति श्रीललितादेव्या निरुद्धापि सा कुमारिका । कौमारकौतुकाविष्टा पुनर्युद्धं ययाच ह ॥
Verse 85
सुदृढं निश्चयं दृष्ट्वा तस्याः श्रीललितांबिका / अनुज्ञां कृतवत्येव गाढमाश्लिष्य बाहुभिः
तस्याः सुदृढं निश्चयं दृष्ट्वा श्रीललिताम्बिका । बाहुभ्यां गाढमाश्लिष्य अनुज्ञां ददौ हि सा ॥
Verse 86
स्वकीयकवचादेकमाच्छिद्य कवचं ददौ / स्वायुधेभ्यश्चायुधानि वितीर्यविससर्ज ताम्
स्वकीयकवचादेकमाच्छिद्य कवचं ददौ । स्वायुधेभ्यश्चायुधानि वितीर्य विससर्ज ताम् ॥
Verse 87
कर्णीरथं महाराज्ञ्या चापदण्डात्समुद्धृतम् / हंसयुग्यशतैर्युक्तमारुरोह कुमारिका
कर्णीरथं महाराज्ञ्या चापदण्डात्समुद्धृतम् । हंसयुग्यशतैर्युक्तमारुरोह कुमारिका ॥
Verse 88
तस्यां रणे प्रवृत्तायां सर्वपर्वस्थदेवताः / बद्धाञ्जलिपुटा नेमुः प्रधृतासिपरंपराः
तस्यां रणे प्रवृत्तायां सर्वपर्वस्थदेवताः । बद्धाञ्जलिपुटा नेमुः प्रधृतासिपरंपराः ॥
Verse 89
ताभिः प्रणम्यमाना सा चक्रराजरथोत्तमात् / अवरुह्य तले सैन्यं वर्तमानमगाहत
ताभिः प्रणम्यमाना सा चक्रराजरथोत्तमात् अवरुह्य तले वर्तमानं सैन्यमगाहत्।
Verse 90
तामायान्तीमथो दृष्ट्वा कुमारीं कोपपाटलाम् / मन्त्रिणीदण्डनाथे च सभये वाचमूचतुः
तामायान्तीं दृष्ट्वा कुमारीं कोपपाटलाम् मन्त्रिणी दण्डनाथश्च सभये वाचमूचतुः।
Verse 91
किं भर्तृदारिके युद्धे व्यवसायः कृतस्त्वया / अकाण्डे किं महाराज्ञ्या प्रेषितासि रणं प्रति
किं भर्तृदारिके युद्धे व्यवसायः कृतस्त्वया? अकाण्डे किं महाराज्ञ्या प्रेषितासि रणं प्रति?
Verse 92
तदेतदुचितंनैव वर्तमाने ऽपि सैनिके / त्वं मूर्तं जीवितमसि श्रीदेव्या बालिके यतः
तदेतदुचितं नैव वर्तमानेऽपि सैनिके; त्वं मूर्तं जीवितमसि श्रीदेव्या बालिके यतः।
Verse 93
निवर्तस्व रणोत्साहात्प्रणामस्ते विधीयते / इति ताभ्यां प्रार्थितापि प्राचलद्दृढनिश्चया
निवर्तस्व रणोत्साहात्, प्रणामस्ते विधीयते; इति ताभ्यां प्रार्थितापि सा प्राचलद्दृढनिश्चया।
Verse 94
अत्यन्तं विस्मयाविष्टे मन्त्रिणीदण्डनायिके / सहैव तस्या रक्षार्थं चेलतुः पार्श्वयोर्द्वयोः
अत्यन्तविस्मयाविष्टे मन्त्रिणी-दण्डनायिके तस्याः रक्षार्थं सहैव पार्श्वयोर्द्वयोः चेलतुः।
Verse 95
अथाग्निवरणद्वारा ताभ्यामनुगता सती / प्रभूतसेनायुक्ताभ्यां निर्जगाम कुमारिका
अथाग्निवरणद्वारात् ताभ्यामनुगता सती, प्रभूतसेनायुक्ताभ्यां कुमारिका निर्जगाम।
Verse 96
सनाथशक्तिसेनानां सर्वासामनुगृह्णती / प्रणामाञ्जलिजालानि कर्णीरथकृतासना
सनाथशक्तिसेनानां सर्वासामनुगृह्णती, प्रणामाञ्जलिजालानि कर्णीरथकृतासना।
Verse 97
भण्डस्य तनयान्दुष्टानभ्यद्रवदरिन्दमा / तस्याः प्रादेशिकं सैन्यं कुमार्या न हि विद्यते
भण्डस्य तनयान् दुष्टान् अभ्यद्रवत् अरिन्दमा; तस्याः प्रादेशिकं सैन्यं कुमार्याः न हि विद्यते।
Verse 98
सर्वं हि ललितासैन्यं तत्सैन्यं समजायत / ततः प्रववृते युद्धमत्युद्धतापराक्रमम्
सर्वं हि ललितासैन्यं तत्सैन्यं समजायत; ततः प्रववृते युद्धम् अत्युद्धतापराक्रमम्।
Verse 99
ववर्ष शरजालानि दैत्येन्द्रेषु कुमारिका / भण्डासुरकुमारैस्तैर्महाराज्ञीकुमारिका / यद्युद्धमतनोत्तत्तु स्पृहणीयं सुरासुरैः
कुमारिका दैत्येन्द्रेषु शरजालानि ववर्ष। भण्डासुरकुमारैः सह महराज्ञीकुमारिका यद् युद्धम् अतनोत्, तत् सुरासुरैः अपि स्पृहणीयम्।
Verse 100
अत्यन्तविस्मिता दैत्यकुमारा नववर्षिणीम् / कर्मीरथस्थामालोक्य किरन्तींशरमण्डलम्
दैत्यकुमाराः अत्यन्तविस्मिताः, नववर्षिणीं कर्मीरथस्थाम् आलोक्य, शरमण्डलं किरन्तीं ताम् अपश्यन्।
Verse 101
क्षणेक्षणे बालिकया क्रियमाणं महारणम् / व्यजिज्ञपन्महाराज्ञ्यै भ्रमन्त्यः परिचारिकाः
क्षणेक्षणे बालिकया क्रियमाणं महारणम्। भ्रमन्त्यः परिचारिकाः महराज्ञ्यै तत् व्यजिज्ञपन्।
Verse 102
मन्त्रिणीदण्डनाथे च न तां विजहतू रणे / प्रेक्षकत्व मनुप्राप्ते तृष्णीमेव बभूवतुः
मन्त्रिणी दण्डनाथश्च रणे तां न विजहतुः। प्रेक्षकत्वम् अनुप्राप्ते तौ तृष्णीमेव बभूवतुः।
Verse 103
सर्वेषां दैत्यपुत्राणामेकरूपा कुमारिका / प्रत्येकभिन्ना ददृशे बिंबमालेव भास्वतः
सर्वेषां दैत्यपुत्राणाम् एकरूपा कुमारिका। प्रत्येकं भिन्ना ददृशे भास्वतः बिम्बमालेव।
Verse 104
सायकैरग्निचूडालैस्तेषां मर्माणि भिन्दती / रक्तोत्पलमिव क्रोधसंरक्तं बिभ्रती मुखम्
सायकैरग्निचूडालैस्तेषां मर्माणि भिन्दती । रक्तोत्पलमिव क्रोधसंरक्तं बिभ्रती मुखम् ॥
Verse 105
आश्चर्यं ब्रुवतो व्योम्नि पश्यतां त्रिदिवौकसाम् / साधुवादैर्बहुविधैर्मत्रिणीदण्डनाथयोः
आश्चर्यं ब्रुवतो व्योम्नि पश्यतां त्रिदिवौकसाम् । साधुवादैर्बहुविधैर्मत्रिणीदण्डनाथयोः ॥
Verse 106
अर्च्यमाना रणं चक्रे लघुहस्ता कुमारिका / द्वितीयं युद्धदिवसं समस्तमपि सा रणे
अर्च्यमाना रणं चक्रे लघुहस्ता कुमारिका । द्वितीयं युद्धदिवसं समस्तमपि सा रणे ॥
Verse 107
प्रकाशयामास बलं ललितादुहिता निजम् / अस्त्रप्रत्यस्त्रमोक्षेण तान्सर्वानपि भिन्दती
प्रकाशयामास बलं ललितादुहिता निजम् । अस्त्रप्रत्यस्त्रमोक्षेण तान्सर्वानपि भिन्दती ॥
Verse 108
नारायणास्त्रमोक्षेण महराज्ञीकुमारिका / द्विशत्यक्षौहिणीसैन्यं भस्मसादकरोत्क्षणात्
नारायणास्त्रमोक्षेण महराज्ञीकुमारिका । द्विशत्यक्षौहिणीसैन्यं भस्मसादकरोत्क्षणात् ॥
Verse 109
अक्षौहिणीनां क्षयतः क्षणात्कोपमुपागताः / आकृष्टगुरुधन्वानस्ते ऽपतन्नेकहेलया
अक्षौहिणीनां क्षये क्षणादेव ते क्रोधमुपागताः। आकृष्टगुरुधन्वानः सर्वेऽपि एकहेलया न्यपतन्॥
Verse 110
ततः कलकले जाते शक्तीनां च दिवौकसाम् / युगपत्त्रिंशतो बाणानसृजत्सा कुमारिका
ततः कलकले जाते शक्तीनां च दिवौकसाम्। युगपत् त्रिंशतो बाणान् असृजत्सा कुमारिका॥
Verse 111
हस्तलाघवमाश्रित्य मुक्तैश्चन्द्रार्धसायकैः / त्रिंशता त्रिंशतो भण्डपुत्राणा साहतं शिरः
हस्तलाघवमाश्रित्य मुक्तैश्चन्द्रार्धसायकैः। त्रिंशता त्रिंशतो भण्डपुत्राणां सा हतं शिरः॥
Verse 112
इति भण्डस्य पुत्रेषु प्राप्तेषु यमसादनम् / अत्यन्तविस्मयाविष्टा वबृषुः पुष्पमभ्रगाः
इति भण्डस्य पुत्रेषु प्राप्तेषु यमसादनम्। अत्यन्तविस्मयाविष्टा ववृषुः पुष्पमभ्रगाः॥
Verse 113
सा च पुत्री महाराज्ञ्याः विध्वस्तासुरमैनिका / मन्त्रिणीदण्डनाथाभ्यामालिङ्ग्यत भृशं मुदा
सा च पुत्री महाराज्ञ्याः विध्वस्तासुरमैनिका। मन्त्रिणीदण्डनाथाभ्यामालिङ्गिता भृशं मुदा॥
Verse 114
तस्याः पराक्रमोन्मेषैर्नृत्यन्त्योजयदायिभिः / शक्तयस्तुमुलं चक्रुः साधुवादैर्जगत्त्रयम्
तस्याः पराक्रमोन्मेषैः नृत्यन्त्यः ओजःप्रदायिभिः शक्तयः तुमुलं जगत्त्रये साधुवादैः कृतवन्त्यः।
Verse 115
सर्वाश्च शक्तिसेनान्यो दण्डनाथापुरःसराः / तदाश्चर्यं महाराज्ञ्यै निवेदयितुमुद्गताः
सर्वाश्च शक्तिसेनान्यः दण्डनाथपुरःसराः तदाश्चर्यं महराज्ञ्यै निवेदयितुमुद्गताः।
Verse 116
ताभिर्निवेद्यमानानि सा देवी ललितांबिका / पुत्रीभुजावदानानि श्रुत्वा प्रीतिं समाययौ
ताभिर्निवेद्यमानानि सा देवी ललिताम्बिका पुत्रीभुजावदानानि श्रुत्वा प्रीतिं समाययौ।
Verse 117
समस्तमपि तच्चक्रं शक्तीनां तत्पराक्रमैः / अदृष्टपूर्वैर्देवेषु विस्मयस्य वशं गतम्
समस्तमपि तच्चक्रं शक्तीनां तत्पराक्रमैः अदृष्टपूर्वैर्देवेषु विस्मयस्य वशं गतम्।
Frequently Asked Questions
A major asura force is broken: Kuṭilākṣa flees after being struck by Daṇḍanātha’s arrows, and the large army formation is described as being destroyed during the night, prompting strategic reassessment.
Bhaṇḍa is said to become agitated and to resort toward kapaṭa/kūṭa-yuddha—deceit-based tactics—framing the conflict as not merely martial but also ethical.
They seek to verify the situation, report the enemy’s treachery, and reaffirm that their success and safety depend on Lalitā’s authority—re-centering the command hierarchy of the Śakti-cakras around the Goddess.