Shloka 94
विषङ्गपलायनम् (Viṣaṅga-palāyanam) — Aftermath of the First Battle Day
Devanagari script
अत्यन्तं विस्मयाविष्टे मन्त्रिणीदण्डनायिके / सहैव तस्या रक्षार्थं चेलतुः पार्श्वयोर्द्वयोः
Transliteration
atyantaṃ vismayāviṣṭe mantriṇīdaṇḍanāyike / sahaiva tasyā rakṣārthaṃ celatuḥ pārśvayordvayoḥ
Translation
अत्यन्तविस्मयाविष्टे मन्त्रिणी-दण्डनायिके तस्याः रक्षार्थं सहैव पार्श्वयोर्द्वयोः चेलतुः।
Word by Word
अत्यन्तम्exceedingly
अत्यन्तम्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअत्यन्त (प्रातिपदिक)
Formअव्यय (क्रियाविशेषण/adverb)
विस्मय-आविष्टेO (you two) overcome by astonishment
विस्मय-आविष्टे:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeAdjective
Rootविस्मय (प्रातिपदिक) + आविष्ट (कृदन्त, √विश् (धातु) + क्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन/प्रथमा? द्विवचन? (सम्बोधन-बहुवचन/द्विवचनार्थे) — here Vocative/Dual feminine addressing two women; विशेषण (qualifying)
मन्त्रिणी-दण्ड-नायिकेO (you two) leaders of the ministerial staff/guards
मन्त्रिणी-दण्ड-नायिके:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootमन्त्रिणी (प्रातिपदिक) + दण्ड (प्रातिपदिक) + नायिका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन द्विवचन (Vocative dual); समासः—षष्ठी-तत्पुरुष/उपपद-तत्पुरुष ("मन्त्रिण्याः दण्डस्य नायिके"/"मन्त्रिणी-दण्डस्य नायिके")
सहtogether (with)
सह:
Sahakāraka (सहकारक)
TypeIndeclinable
Rootसह (अव्यय)
Formअव्यय (उपसर्गसदृश/सहकारक-निपात)
एवindeed, just
एव:
Sambandha/Emphasis (निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय (निपात/particle; emphasis)
तस्याःof her
तस्याः:
Ṣaṣṭhī-sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन (genitive singular)
रक्षा-अर्थम्for (her) protection
रक्षा-अर्थम्:
Prayojana (प्रयोजन)
TypeIndeclinable
Rootरक्षा (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-समास; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचनरूपेण अव्ययवत् (purpose expression)
चेलतुःthe two moved/went
चेलतुः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√चेल्/√चल् (धातु)
Formलिट्/लङ्? (contextual past); परस्मैपद, प्रथमपुरुष, द्विवचन; अर्थः—"they two moved/went" (गमनक्रिया)
पार्श्वयोःon (her) two sides
पार्श्वयोः:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपार्श्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी? actually षष्ठी/सप्तमी द्विवचन (locative/genitive dual) form; here locative dual sense "at the two sides"
द्वयोःof the two
द्वयोः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वि (संख्याप्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th), द्विवचन (genitive/locative dual) — numeral qualifier of पार्श्वयोः