Shloka 4
विषङ्गपलायनम् (Viṣaṅga-palāyanam) — Aftermath of the First Battle Day
Devanagari script
महाचक्ररथेन्द्रस्य न जातं रक्षणं बलैः / एतं त्ववसरं प्राप्य रात्रौ दुष्टैः पराकृतम्
Transliteration
mahācakrarathendrasya na jātaṃ rakṣaṇaṃ balaiḥ / etaṃ tvavasaraṃ prāpya rātrau duṣṭaiḥ parākṛtam
Translation
महाचक्ररथेन्द्रस्य बलैः रक्षणं न जातम्। एतं त्ववसरं प्राप्य दुष्टैः रात्रौ स पराकृतः॥
Word by Word
महाचक्ररथेन्द्रस्यof the great lord of the wheel-chariot
महाचक्ररथेन्द्रस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootमहाचक्र-रथेन्द्र (प्रातिपदिक; महत्+चक्र+रथ+इन्द्र)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (determinative)
नnot
न:
सम्बन्ध (निषेध/Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय (negative particle)
जातम्arose/occurred
जातम्:
क्रिया (भाव/Predicative)
TypeVerb
Rootजन् (धातु) → जात (कृदन्त)
Formभूतकृत्-प्रत्ययान्त (past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘भवति/अभवत्’ इत्यर्थे (came to be)
रक्षणम्protection
रक्षणम्:
कर्ता (प्रथमा/Subject)
TypeNoun
Rootरक्षण (प्रातिपदिक; √रक्ष् धातु-निष्पन्न)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
बलैःby forces/with troops
बलैः:
करण (करणम्/Instrument)
TypeNoun
Rootबल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन
एतम्this (one/this opportunity)
एतम्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; सर्वनाम (pronoun)
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्ध (वाक्य-सम्बन्ध/Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/अन्वयार्थक-निपात (but/indeed)
अवसरम्opportunity
अवसरम्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootअवसर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन
प्राप्यhaving obtained
प्राप्य:
क्रिया-विशेषण (पूर्वकाल/Adverbial participle)
TypeVerb
Rootप्र-आप् (धातु) → प्राप्य (कृदन्त)
Formक्त्वान्त-अव्यय (gerund/absolutive), ‘प्राप्य’ = having obtained
रात्रौat night
रात्रौ:
अधिकरण (स्थान/काल-Adhikaraṇa)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन
दुष्टैःby the wicked (ones)
दुष्टैः:
कर्ता (Agent/कर्ता)
TypeNoun
Rootदुष्ट (प्रातिपदिक; √दुष्)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन
पराकृतम्was overpowered/defeated
पराकृतम्:
क्रिया (कर्मणि/Passive predicate)
TypeVerb
Rootपरा-कृ (धातु) → पराकृत (कृदन्त)
Formभूतकृत्-प्रत्ययान्त (past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘पराजितम्/अपकृतम्’ इत्यर्थे