Adhyaya 10

Verse 1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे रुद्रप्रसववर्णनं नाम नवमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अस्मिन्कल्पे त्वया नोक्तः प्रादुर्भावो महात्मनः / महादेवस्य रुद्रस्य साधकैरृषिभिः सह

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीयेऽनुषङ्गपादे ‘रुद्रप्रसववर्णनम्’ नाम नवमोऽध्यायः। ऋषिरुवाच— अस्मिन्कल्पे त्वया नोक्तः महात्मनः महादेवस्य रुद्रस्य साधकैरृषिभिः सह प्रादुर्भावः।

Verse 2

सूत उवाच उत्पत्तिरादिसर्गस्य मया प्रोक्ता समासतः / विस्तरेण प्रवक्ष्यामि नामानि तनुभिः सह

सूत उवाच— आदिसर्गस्योत्पत्तिर्मया समासतः प्रोक्ता। इदानीं विस्तरेण तनुभिः सह नामानि प्रवक्ष्यामि।

Verse 3

पत्नीषु जनयामास महादेवः सुतान्बहून / कल्पेष्वन्येष्वतीतेषु ह्यस्मिन्कल्पे तु ताञ्शृणु

पत्नीषु जनयामास महादेवः सुतान् बहून्। कल्पेष्वन्येष्वतीतेषु; ह्यस्मिन्कल्पे तु ताञ्शृणु॥

Verse 4

कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतमध्यायत प्रभुः / प्रादुरा सीत्ततोङ्के ऽस्य कुमारो नीललोहितः

कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतमध्यायत प्रभुः। प्रादुरासीत्ततोऽङ्केऽस्य कुमारो नीललोहितः॥

Verse 5

रुरोद सुस्वरं घोरं निर्दहन्निव तेजसा / दृष्ट्वा रुदन्तं सहसा कुमारं नीललोहितम्

रुरोद सुस्वरं घोरं निर्दहन्निव तेजसा। दृष्ट्वा रुदन्तं सहसा कुमारं नीललोहितम्॥

Verse 6

किं रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत / सो ऽब्रवीद्देहि मे नाम प्रथमं त्वं पितामह

ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत—“किं रोदिषि, कुमारे?” स उवाच—“पितामह, त्वमेव प्रथमं मे नाम देहि।”

Verse 7

रुद्रस्त्वं देव नामासि स इत्युक्तो ऽरुदत्पुनः / किं रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत

ब्रह्मा उवाच—“देव, त्वं रुद्र इति नामासि।” इत्युक्तः स पुनररुदत्। ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत—“किं रोदिषि, कुमारे?”

Verse 8

नाम देहि द्वितीयं मे इत्युवाच स्वयंभुवम् / भवस्त्वं देवनाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः

स स्वयंभुवं ब्रह्माणं उवाच—“द्वितीयं मे नाम देहि।” ब्रह्मा उवाच—“देवनाम्ना त्वं भव इति।” इत्युक्तः स पुनररुदत्।

Verse 9

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह / तृतीयं देहि मे नाम इत्युक्तः सो ऽब्रवीत्पुनः

ब्रह्मा तं रुदन्तं प्रत्युवाच—“किं रोदिषि?” स पुनरब्रवीत्—“तृतीयं मे नाम देहि।”

Verse 10

शर्वस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः / किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह

ब्रह्मा उवाच—“देव, त्वं शर्व इति नामासि।” इत्युक्तः स पुनररुदत्। ब्रह्मा तं रुदन्तं प्रत्युवाच—“किं रोदिषि?”

Verse 11

चतुर्थ देहि मे नाम इत्युक्तः सो ऽब्रवीत्पुनः / ईशानो देवनाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः

चतुर्थं मे नाम देहीत्युक्तः स पुनरब्रवीत्। ‘ईशानोऽसि देवनाम्ना’ इत्युक्तः स पुनररुदत्॥

Verse 12

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् / पञ्चमं नाम देहीति प्रत्युवाच स्वयंभुवम्

तं रुदन्तं ब्रह्मा पुनरब्रवीत्—“किं रोदिषि?” इति। स स्वयंभुवं प्रत्युवाच—“पञ्चमं नाम देहि” इति॥

Verse 13

पशूनां त्वं पतिर्देव इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः / किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत्

“पशूनां त्वं पतिः देव” इत्युक्तः स पुनररुदत्। तं रुदन्तं ब्रह्मा पुनरब्रवीत्—“किं रोदिषि?” इति॥

Verse 14

षष्ठं वै देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच तम् / भीमस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः

“षष्ठं वै देहि मे नाम” इत्युक्तः स तं प्रत्युवाच। “भीमस्त्वं देव-नाम्नासि” इत्युक्तः स पुनररुदत्॥

Verse 15

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् / सप्तमं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच ह

तं रुदन्तं ब्रह्मा पुनरब्रवीत्—“किं रोदिषि?” इति। “सप्तमं देहि मे नाम” इत्युक्तः स प्रत्युवाच ह॥

Verse 16

उग्रस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः / तं रुदन्तं कुमारं तु मारोदीरिति सो ऽब्रवीत्

उग्रस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः स पुनररुदत्। तं रुदन्तं कुमारं तु ‘मा रोदीः’ इति सोऽब्रवीत्॥

Verse 17

सो ऽब्रवीदष्टमं नाम देहि मे त्वं विभो पुनः / त्वं महादेवनामासि इत्युक्तो विरराम ह

सोऽब्रवीद्—अष्टमं नाम देहि मे त्वं विभो पुनः। ‘त्वं महादेवनामासि’ इत्युक्तो विरराम ह॥

Verse 18

लब्ध्वा नामानि चैतानि ब्रह्माणं नीललोहितः / प्रोवाच नाम्नामेतेषां स्थानानि प्रदिशेति ह

लब्ध्वा नामानि चैतानि ब्रह्माणं नीललोहितः। प्रोवाच—नाम्नामेतेषां स्थानानि प्रदिशेति ह॥

Verse 19

ततो विसृष्टास्तनव एषां नाम्ना स्वयंभुवा / सूर्यो जलं मही वायुर्व ह्निराकाशमेव च

ततो विसृष्टास्तनव एषां नाम्ना स्वयंभुवा। सूर्यो जलं मही वायुर्वह्निराकाशमेव च॥

Verse 20

दीक्षिता ब्राह्मणश्चन्द्र इत्येवं ते ऽष्टधा तनुः / तेषु पूज्यश्च वन्द्यश्च नमस्कार्यश्च यत्नतः

दीक्षिता ब्राह्मणश्चन्द्र इत्येवं तेऽष्टधा तनुः। तेषु पूज्यश्च वन्द्यश्च नमस्कार्यश्च यत्नतः॥

Verse 21

प्रोवाच तं पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम् / यदुक्तं ते मया पूर्वं नाम रुद्रेति वै विभो

पुनर्ब्रह्मा नीललोहितं कुमारं तमुवाच—हे विभो, मया पूर्वं यदुक्तं ते, तव नाम ‘रुद्र’ इति वै।

Verse 22

तस्यादित्यतनुर्नाम्नः प्रथमा प्रथमस्य ते / इत्युक्ते तस्य यत्तेजश्चक्षुस्त्वासीत्प्रकाशकम्

तव प्रथमस्य नाम्नः प्रथमा ‘आदित्यतनुः’ इति; इत्युक्ते तस्य यत्तेजः, तत् प्रकाशकं चक्षुरिवाभवत्।

Verse 23

विवेश तत्तदादित्यं तस्माद्रुद्रो ह्यसौ स्मृतः / उद्यतमस्तं यन्तं च वर्जयेद्दर्शनेरविम्

तत्तेजस्तदादित्यं विवेश; तस्मादसौ रुद्र इति स्मृतः। उद्यन्तं अस्तं यान्तं च रविं दर्शनेन वर्जयेत्।

Verse 24

शश्वच्च जायते यस्माच्छश्वत्संतिष्ठते तु यत् / तस्मात्मूर्यं न वीक्षेत आयुष्कामः शुचिः सदा

यस्माच्छश्वज्जायते यच्च शश्वत्संतिष्ठते, तस्मान्मूर्ध्नि स्थितं सूर्यं न वीक्षेत; आयुष्कामः शुचिः सदा।

Verse 25

अतीतानागतं रुद्रं विप्रा ह्याप्याययन्ति यत् / उभे संध्ये ह्युपासीना गृणन्तः सामऋग्यजुः

अतीतानागतं रुद्रं विप्रा ह्याप्याययन्ति; उभे संध्ये उपासीनाḥ सामऋग्यजुर्गृणन्तः।

Verse 26

उद्यन्स तिष्ठते ऋक्षु मध्याह्ने च यजुःष्वथ / सामस्वथापराह्णे तु रुद्रः संविशति क्रमात्

उद्यन् ऋग्वेदेषु तिष्ठति, मध्याह्ने यजुःषु च; अपराह्णे तु सामसु रुद्रः क्रमशः संविशति।

Verse 27

तस्माद्भवेन्नाभ्युदितो बाह्यस्तमित एव च / न रुद्रम्प्रति मेहेत सर्वावस्थं कथं चन

तस्मात् नाभ्युदितो भवेत्, न बाह्यः, नास्तमित एव च; सर्वावस्थासु कदाचन रुद्रं प्रति न मेहेत्।

Verse 28

एवं युक्तान् द्विजान् देवो रुद्रस्तान्न हिनस्ति वै / ततो ऽप्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं नीललोहितम्

एवं युक्तान् द्विजान् देवो रुद्रः तान् न हिनस्ति वै; ततः पुनर्ब्रह्मा नीललोहितं तं देवं प्रत्युवाच।

Verse 29

द्वितीयं नामधेयं ते मया प्रोक्तं भवेति यत् / एतस्यापो द्वितीया ते तनुर्नाम्ना भवत्विति

द्वितीयं नामधेयं ते मया प्रोक्तं ‘भव’ इति यत्; एतस्य द्वितीया ते तनुः ‘आपः’ नाम्ना भवतु इति।

Verse 30

इत्युक्ते त्वथ तस्यासीच्छरीरस्थं रसात्मकम् / विवेश तत्तदा यस्तु तस्मादापो भवः स्मृतः

इत्युक्ते तस्य शरीरस्थं रसात्मकं तदा विवेश; यः स रसः प्रविष्टः, तस्माद् ‘आपः’ ‘भवः’ इति स्मृतः।

Verse 31

यस्माद्भवन्ति भूतानि ताभ्यस्ता भावयन्ति च / भवनाद्रावनाच्चैव भूतानामुच्यते भवः

यस्माद्भवन्ति भूतानि ताभ्यस्ताः भावयन्ति च। भवनाद्रावनाच्चैव भूतानामुच्यते भवः॥

Verse 32

तस्मान्मूत्रं पुरीषं च नाप्सु कुर्वीत कर्हिचित् / न निष्ठीवेन्नावगाहेन्नैव गच्छेच्च मैथुनम्

तस्मान्मूत्रं पुरीषं च नाप्सु कुर्वीत कर्हिचित्। न निष्ठीवेन्नावगाहेन्नैव गच्छेच्च मैथुनम्॥

Verse 33

न चैताः परिचक्षीत वहन्त्यो वा स्थिता अपि / मैध्यामेध्यास्त्वपामेतास्तनवो मुनिभिः स्मृताः

न चैताः परिचक्षीत वहन्त्यो वा स्थिता अपि। मैध्यामेध्यास्त्वपामेतास्तनवो मुनिभिः स्मृताः॥

Verse 34

विवर्णरसगन्धाश्च वर्ज्या अल्पाश्च सर्वशः / अपां योनिः समुद्रस्तु तस्मात्तं कामयन्ति ताः

विवर्णरसगन्धाश्च वर्ज्या अल्पाश्च सर्वशः। अपां योनिः समुद्रस्तु तस्मात्तं कामयन्ति ताः॥

Verse 35

मध्याश्चैवामृता ह्यापो भवन्ति प्राप्य सागरम् / तस्मादपो न रुन्धीत समुद्रं कामयन्ति ताः

मध्याश्चैवामृता ह्यापो भवन्ति प्राप्य सागरम्। तस्मादपो न रुन्धीत समुद्रं कामयन्ति ताः॥

Verse 36

न हिनस्ति भवो देवो य एवं ह्यप्सु वर्तते / ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम्

न हिनस्ति भवो देवो य एव ह्यप्सु वर्तते। ततः पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम् अब्रवीत्॥

Verse 37

शर्वेति यत्तृतीयं ते नाम प्रोक्तं मया विभो / तस्य भूमिस्तृतीयस्य तनुर्नाम्ना भवत्त्वियम्

शर्वेति यत्तृतीयं ते नाम प्रोक्तं मया विभो। तस्य भूमिस्तृतीयस्य तनुर्नाम्ना भवत्त्वियम्॥

Verse 38

इत्युक्ते यत्स्थिरं तस्य शरीरे ह्यस्थिसंज्ञितम् / विवेश तत्तदा भूमिं यस्मात्सा शर्व उच्यते

इत्युक्ते यत्स्थिरं तस्य शरीरे ह्यस्थिसंज्ञितम्। विवेश तत्तदा भूमिं यस्मात्सा शर्व उच्यते॥

Verse 39

तस्मात्कृष्टेन कुर्वीत पुरीषं मूत्रमेव च / न च्छायायां तथा मार्गे स्वच्छायायां न मेहयेत्

तस्मात्कृष्टेन कुर्वीत पुरीषं मूत्रमेव च। न च्छायायां तथा मार्गे स्वच्छायायां न मेहयेत्॥

Verse 40

शिरः प्रावृत्य कुर्वीत अन्तर्धाय तृणैर्महीम् / एवं यो वर्तते भूमौ शर्वस्तं न हिनस्ति वै

शिरः प्रावृत्य कुर्वीत अन्तर्धाय तृणैर्महीम्। एवं यो वर्तते भूमौ शर्वस्तं न हिनस्ति वै॥

Verse 41

ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम् / ईशानेति चतुर्थ ते नाम प्रोक्तं मयेह यत्

ततः पुनर्ब्रह्मा नीललोहितं कुमारं प्रत्यब्रवीत्— “ईशान” इति तव चतुर्थं नाम मयेह प्रोक्तम्।

Verse 42

चतुर्थस्य चतुर्थी तु वायुर्नाम्ना तनुस्तव / इत्युक्ते यच्छरीरस्थं पञ्चधा प्राणसंज्ञितम्

चतुर्थस्य चतुर्थी तव तनुर्वायुरिति नाम्ना; इत्युक्ते तस्य शरीरस्थं प्राणसंज्ञितं पञ्चधा विभक्तम्।

Verse 43

विवेश तस्य तद्वायुमीशानस्तन मारुतः / तस्मान्नैनं परिवदेत्प्रवान्तं वायुमीश्वरम्

तस्य तद्वायुमीशानस्तनमारुतो विवेश; तस्मात् प्रवान्तं वायुमीश्वरं नैनं परिवदेत्।

Verse 44

यज्ञैर्व्यवहरन्त्येनं ये वै परिचरन्ति च / एवं युक्तं महेशानो नैव देवो हिनस्ति तम्

यज्ञैरेनं ये वै व्यವहरन्ति परिचरन्ति च; एवं युक्तं महेशानो नैव देवो हिनस्ति तम्।

Verse 45

ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं ध५म्लमीश्वरम् / नाम यद्वै पशुपतिरित्युक्तं पञ्चमं मया

ततः पुनर्ब्रह्मा तं देवं धूमलमीश्वरं प्रत्यब्रवीत्— “पशुपतिः” इति यन्नाम, तत् मया पञ्चमं प्रोक्तम्।

Verse 46

पञ्चमी पञ्चम स्यैषा तनुर्नाम्नाग्निरस्तु ते / इत्युक्ते यच्छरीरस्थं तेजस्तस्योष्णसंज्ञितम्

पञ्चमी पञ्चम्येषा तनुर्नाम्ना ‘अग्निः’ अस्तु ते—इत्युक्ते तस्य शरीरे स्थितं यत्तेजः, तद् ‘उष्ण’ इति संज्ञितम्।

Verse 47

विवेश तत्तदा ह्यग्निं तस्मात्पशुपतिस्तु सः / यस्मादग्निः पशुश्चासीद्यस्मात्पाति पशूंश्च सः

तदा तत् तेजोऽग्निं विवेश; तस्मात् सः पशुपतिरिति प्रसिद्धः। यतोऽग्निः पशुश्चाभूत्, यतः स पशून् पाति च।

Verse 48

तस्मात्पशुपतेस्तस्य तनुरग्निर्निरुच्यते / तस्मादमेद्यं न दहेन्न च पादौ प्रतापयेत्

तस्मात् तस्य पशुपतेस्तनुरग्निरिति निर्दिश्यते। तस्माद् अमेद्यं न दहेत्, न च पादौ प्रतापयेत्।

Verse 49

अधस्तान्नोपदध्याच्च न चैनमतिलङ्घयेत् / नैनं पशुपतिर्देव एवं युक्तं हिनस्ति वै

अधस्तान् नोपदध्यात्, न च एनम् अतिलङ्घयेत्। न एनं पशुपतिर्देवः—एवं युक्तं—हिनस्ति वै।

Verse 50

ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं श्वेतपिङ्गलम् / षष्टं नाम मया प्रोक्तं तव भीमेति यत्प्रभो

ततः पुनर्ब्रह्मा श्वेतपिङ्गलं तं देवं अब्रवीत्—“प्रभो, तव ‘भीम’ इति यत् षष्ठं नाम, मया प्रोक्तम्।”

Verse 51

आकाशं तस्य नाम्नस्तु तनुः षष्ठी भवत्विति / इत्युक्ते सुषिरं तस्य शरीरस्थमभूच्च यत्

तस्य नाम्नः षष्ठी तनुराकाशं भवत्विति वचने कृते। तस्य शरीरस्थं यत् सुषिरं तदभूच्च॥

Verse 52

विवेश तत्तदाकाशं तस्माद्भीमस्य सा तनुः / यदाकाशे स्मृतो देवस्तस्मान्ना संवृतः क्वचित्

तत्तदाकाशं विवेश; तस्माद्भीमस्य सा तनुः। यदाकाशे स्मृतो देवः तस्मान्न स संवृतः क्वचित्॥

Verse 53

कुर्यान्मूत्रं पुरीषं वा न भुञ्जीत पिबेन्न वा / मैथुनं वापि न चरेदुच्छिष्टानि च नोत्क्षिपेत्

न मूत्रं पुरीषं वा कुर्यात्; न भुञ्जीत न पिबेत्। न मैथुनं चरेत्; उच्छिष्टानि च नोत्क्षिपेत्॥

Verse 54

न हिनस्ति च तं देवो यो भीमे ह्येवमाचरेत् / ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं सबलं प्रभुम्

यो भीमे ह्येवमाचरेत् तं देवो न हिनस्ति च। ततः पुनर्ब्रह्मा तं देवं सबलं प्रभुमब्रवीत्॥

Verse 55

सप्तमं यन्मया प्रोक्तं नामोग्रेति तव प्रभो / तस्य नाम्नस्तनुस्तुभ्यं द्विजो भवति दीक्षितः

सप्तमं यन्मया प्रोक्तं नाम ‘ओग्र’ इति तव प्रभो। तस्य नाम्नस्तनुः तुभ्यं द्विजो भवति दीक्षितः॥

Verse 56

एवमुक्ते तु यत्तस्य चैतन्यं वै शरीरगम् / विवेश दीक्षितं तद्वै ब्राह्मणं सोमयाजिनम्

एवमुक्ते तु तस्य यच्चैतन्यं शरीरगं तत् दीक्षितं सोमयाजिनं ब्राह्मणं विवेश वै।

Verse 57

तावत्कालं स्मृतो विप्र उग्रो देवस्तु दीक्षितः / तस्मान्नेमं परिवदेन्नाश्लीलं चास्य कीर्त्तयेत्

तावत्कालं स्मृतो विप्र उग्रो देवोऽस्तु दीक्षितः। तस्मान्नैनं परिवदेत्, नाश्लीलं चास्य कीर्त्तयेत्॥

Verse 58

ते हरन्त्यस्य पाप्मानं ये वै परिवदन्ति तम् / एवं युक्तान् द्विजानुग्रो देवस्तान्न हिनस्ति वै

ये वै तं परिवदन्ति तेऽस्य पाप्मानं हरन्ति। एवं युक्तान् द्विजान् उग्रो देवस्तान् न हिनस्ति वै॥

Verse 59

ततोब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं भास्करद्युतिम् / अष्टमं नाम यत् प्रोक्तं महादेवेति ते मया

ततो ब्रह्मा पुनरब्रवीत् तं देवं भास्करद्युतिम्— अष्टमं नाम यत् प्रोक्तं ‘महादेव’ इति ते मया।

Verse 60

तस्य नाम्नो ऽष्टमस्यास्तु तनुस्तुभ्यं तु चन्द्रमाः / इत्युक्ते यन्मन स्तस्य संकल्पकमभूत्प्रभोः

तस्य नाम्नोऽष्टमस्यास्तु तनुः तुभ्यं तु चन्द्रमाः। इत्युक्ते यन्मनस्तस्य संकल्पकमभूत् प्रभोः॥

Verse 61

विवेश तच्चन्द्रमसं महादेवस्ततः शशी / तस्माद्विभाव्यते ह्येष महादेवस्तु चन्द्रमाः

महादेवः तं चन्द्रमसं विवेश; ततः शशी। तस्मादेष चन्द्रमा महादेव एव इति विभाव्यते।

Verse 62

अमावास्यां न वै छिन्द्याद्वृक्षगुल्मौषधीर्द्विजः / महादेवः स्मृतः सोमस्तस्यात्मा ह्यौषधीगणः

अमावास्यायां द्विजः वृक्षगुल्मौषधीः न छिन्द्यात्। सोमः महादेवः स्मृतः; औषधीगणः तस्य आत्मा हि।

Verse 63

एवं यो वर्त्तते चैह सदा पर्वणि पर्वणि / न हन्ति तं महादेवो य एवं वेद तं प्रभुम्

एवं यः इह सदा पर्वणि पर्वणि वर्तते, एवं प्रभुं वेद; तं महादेवः न हन्ति।

Verse 64

गोपायति दिवादित्यः प्रजा नक्तं तु चन्द्रमाः / एकरात्रौ समेयातां सूर्या चन्द्रमसावुभौ

दिवा आदित्यः प्रजाः गोपायति; नक्तं तु चन्द्रमाः। एकरात्रौ सूर्यचन्द्रमसौ उभौ समेयाताम्।

Verse 65

अमावास्यानिशायां तु तस्यां युक्तः सादा भवेत् / रुद्राविष्टं सर्वमिदं तनुभिर्न्नामभिश्च ह

अमावास्यानिशायां तस्यां युक्तः सदा भवेत्। रुद्राविष्टं सर्वमिदं तनुभिः नामभिश्च ह।

Verse 66

एकाकी चश्चरत्येष सूर्यो ऽसौ रुद्र उच्यते / सूर्यस्य यत्प्रकाशेन वीक्षन्ते चक्षुषा प्रजाः

एकाकी चरत्येष सूर्यः स रुद्र इति कथ्यते। यस्य प्रकाशेन प्रजाः स्वचक्षुषा पश्यन्ति॥

Verse 67

मुक्तात्मा संस्थितो रुद्रः पिबत्यंभो गभस्तिभिः / अद्यते पीयते चैव ह्यन्नपानादिकाम्यया

मुक्तात्मा स्थितो रुद्रः गभस्तिभिरम्भः पिबति। अन्नपानादिकाम्यया ह्यद्यते पीयते च॥

Verse 68

तनुरंबूद्भवा सा वै देहेष्वेवोपचीयते / यया धत्ते प्रजाः सर्वाः स्थिरीभूतेन तेजसा

अम्बूद्भवा सा तनुः देहेष्वेवोपचीयते। यया स्थिरीभूतेन तेजसा सर्वाः प्रजाः धत्ते॥

Verse 69

पार्थिवी सा तनुस्तस्य साध्वी धारयते प्रजाः / या च स्थिता शरीरेषु भूतानां प्राणवृत्तिभिः

पार्थिवी सा तनुः तस्य साध्वी प्रजाः धारयति। या च शरीरेषु भूतानां प्राणवृत्तिभिः स्थिता॥

Verse 70

वातात्मिका तु चैशानी सा प्राणः प्राणिनामिह / पीताशितानि पचति भूतानां जठरेष्विह

वातात्मिका चैशानी सा प्राणः प्राणिनामिह। पीताशितानि पचति भूतानां जठरेष्विह॥

Verse 71

तनुः पाशुपती तस्य पाचकः सो ऽग्निरुच्यते / यानीह शुषिराणि स्युर्देहेष्वन्तर्गतानि वै

तस्य तनुः पाशुपती; तस्य पाचकः अग्निरिति कथ्यते। यानि च देहेषु अन्तर्गतानि शुषिराणि सन्ति, तान्येवात्रोच्यन्ते॥

Verse 72

वायोः संचरणार्थानि भीमा सा प्रोच्यते तनुः / वैतान्यादीक्षितानां तु या स्थितिर्ब्रह्मवादिनाम्

वायोः सञ्चरणार्था या तनुः, सा भीमा इति प्रोच्यते। वैतान्यादि-दीक्षितानां ब्रह्मवादिनां च या स्थितिः, सा तु (तस्यैव)॥

Verse 73

तनुरुग्रात्मिका सा तु तेनोग्रो दीक्षितः स्मृतः / यत्तु संकल्पकं तस्य प्रजास्विह समास्थितम्

सा तनुरुग्रात्मिका; तेन स उग्रो दीक्षित इति स्मृतः। यच्च तस्य संकल्पकं, तत् प्रजासु इह समास्थितम्॥

Verse 74

सा तनुर्मानसी तस्य चन्द्रमाः प्राणिषु स्थितः / नवोनवो यो भवति जायमानः पुनःपुनः

सा तस्य मानसी तनुः; चन्द्रमा प्राणिषु स्थितः। स नवोनवः पुनःपुनर्जायमानो भवति॥

Verse 75

पीयते ऽसौ यथाकालं विबुधैः पितृभिः सह / महादेवो ऽमृतात्मा स चन्द्रमा अम्मयः स्मृतः

स यथाकालं विबुधैः पितृभिः सह पीयते। महादेवोऽमृतात्मा स चन्द्रमा अम्मयः स्मृतः॥

Verse 76

तस्य या प्रथमा नाम्ना तनू रौद्री प्रकीर्त्तिता / पत्नी सुवर्च्चला तस्याः पुत्रश्चास्य शनैश्चरः

तस्य प्रथमा तनू रौद्री नाम्ना प्रकीर्तिता; तस्याः पत्नी सुवर्च्चला, अस्य पुत्रः शनैश्चरः।

Verse 77

भवस्य या द्वितीया तु आपो नाम्ना तनुः स्मृता / तस्या धात्री स्मृता पत्नी पुत्रश्च उशना स्मृतः

भवस्य द्वितीया तनुर् ‘आपः’ नाम्ना स्मृता; तस्याः पत्नी धात्री स्मृता, पुत्रश्च उशना स्मृतः।

Verse 78

शर्वस्य या तृतीयस्य नाम्नो भूमिस्तनुः स्मृता / तस्याः पत्नी विकेशी तु पुत्रो ऽस्याङ्गारकः स्मृतः

शर्वस्य तृतीया तनुर् ‘भूमिः’ नाम्ना स्मृता; तस्याः पत्नी विकेशी, पुत्रोऽस्याङ्गारकः स्मृतः।

Verse 79

ईशानस्य चतुर्थस्य नाम्ना वातस्तनुस्तु या / तस्याः पत्नी शिवा नाम पुत्रश्चास्या मनोजवः

ईशानस्य चतुर्थी तनुर् ‘वातः’ नाम्ना स्मृता; तस्याः पत्नी शिवा नाम, पुत्रश्चास्या मनोजवः।

Verse 80

अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रौ चानिलस्य तु / नाम्ना पशुपतेर्या तु तनुरग्निर्द्विजैः स्मृता

अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रौ चानिलस्य तु; पशुपतेर्नाम्ना या तनुरग्निः, सा द्विजैः स्मृता।

Verse 81

तस्याः पत्नी स्मृता स्वाहा स्कन्दस्तस्याः सुतः स्मृतः / नाम्ना षष्ठस्य या भीमा तनुराकाशमुच्यते

तस्याः पत्नी स्वाहा स्मृता, स्कन्दस्तस्याः सुतः स्मृतः। षष्ठस्य नाम्ना या भीमा, सा तनुराकाश इति उच्यते॥

Verse 82

दिशः पत्न्यः स्मृतास्तस्य स्वर्गश्चापि सुतः स्मृतः / अग्रा तनुः सप्तमी या दीक्षितो ब्राह्मणः स्मृतः

दिशः तस्य पत्न्यः स्मृताः, स्वर्गश्चापि सुतः स्मृतः। अग्रा तनुः सप्तमी या, दीक्षितो ब्राह्मणः स्मृतः॥

Verse 83

दीक्षा पत्नी स्मृता तस्याः संतानः पुत्र उच्यते / नाम्नाष्टमस्य महस्तनुर्या चन्द्रमाः स्मृतः

दीक्षा पत्नी स्मृता तस्याः, संतानः पुत्र उच्यते। अष्टमस्य नाम्ना महः, तनुर्या चन्द्रमाः स्मृतः॥

Verse 84

तस्य वै रोहिणी पत्नी पुत्रस्तस्य बुधः स्मृतः / इत्येतास्तनवस्तस्य नामभिः सह कीर्तिताः

तस्य वै रोहिणी पत्नी, पुत्रस्तस्य बुधः स्मृतः। इत्येताः तनवस्तस्य, नामभिः सह कीर्तिताः॥

Verse 85

तासु वन्द्यो नमस्यश्च प्रतिनामतनूषु वै / सूर्येप्सूर्व्यां तथा वायावग्नौ व्योम्न्यथ दीक्षिते

तासु वन्द्यो नमस्यश्च, प्रतिनामतनूषु वै। सूर्ये पृथिव्यां तथा वायौ, अग्नौ व्योम्न्यथ दीक्षिते॥

Verse 86

भक्तैस्तथा चन्द्रमसि भत्तया वन्द्यस्तु नामभिः / एवं यो वेत्ति तं देवं तनुभिर्नामभिश्च ह

भक्तैस्तथा चन्द्रमसि भक्त्या नामभिर्वन्द्यः। एवं यो वेत्ति तं देवं तनुभिर्नामभिश्च ह॥

Verse 87

प्रजावानेति सायुज्यमीश्वरस्य भवस्य सः / इत्येतद्वो मया प्रोक्तं गुह्यं भीमास्य यद्यशः

‘प्रजावान्’ इति सायुज्यम् ईश्वरस्य भवस्य सः। इत्येतद्वो मया प्रोक्तं गुह्यं भीमास्य यद्यशः॥

Verse 88

शन्नो ऽस्तु द्विपदे विप्राः शन्नो ऽस्तु च चतुष्पदे / एतत्प्रोक्तमिदानीं च तनूनां नामभि सह / महादेवस्य देवस्य भृगोस्तु शृणुत प्रजाः

शन्नोऽस्तु द्विपदे विप्राः शन्नोऽस्तु च चतुष्पदे। एतत्प्रोक्तमिदानीं च तनूनां नामभिः सह। महादेवस्य देवस्य भृगोस्तु शृणुत प्रजाः॥