Sukta 9
Rishi: Traditionally associated with cosmological seers in AV Book 9 (often Atharvanic/Angirasic attribution in ancillary lists).
Devata: Agni; and implicitly Ṛta/Time (kāla/saṃvatsara) as cosmic principle.
Chandas: Triṣṭubh (11-syllable cadence typical of such cosmological stanzas).
अथर्ववेदस्य ९.९ सूक्तं ब्रह्माण्ड-प्रहेलिका-स्वरूपं, यत्र ऋतस्य/कालस्य अजरं चक्रं—मासाः, ऋतवः, लोकानां नियतगमनं च—समृद्धिं रक्षां च निरूपयति। अस्मिन् विश्वनियमे यज्ञीय-स्थितिं वह्निरग्निः इति आहूयते; तेन जपकस्य जीवनं—प्रजाः, सन्ततिः, स्थैर्यं च—संवत्सरस्य नियतचारेण समन्वीयते।
Mantras
Mantra 1
आत्मा। अ॒स्य वा॒मस्य॑ पलि॒तस्य॒ होतु॒स्तस्य॒ भ्राता॑ मध्य॒मो अ॒स्त्यश्नः॑ । तृ॒तीयो॒ भ्राता॑ घृ॒तपृ॑ष्ठो अ॒स्यात्रा॑पश्यं वि॒श्पतिं॑ स॒प्तपु॑त्रम्
आत्मा—अस्य वामस्य पलितस्य होतुः; तस्य भ्राता मध्यमोऽस्त्यश्नः। तृतीयो भ्राता घृतपृष्ठोऽस्य। अत्रापश्यं विश्पतिं सप्तपुत्रम्।
Mantra 2
स॒प्त यु॑ञ्जन्ति॒ रथ॒मेक॑चक्र॒मेको॒ अश्वो॑ वहति स॒प्तना॑मा । त्रि॒नाभि॑ च॒क्रम॒जर॑मन॒र्वं यत्रे॒मा विश्वा॒ भुव॒नाधि॑ त॒स्थुः
सप्त युञ्जन्ति रथम् एकचक्रम्; एकोऽश्वो वहति सप्तनामा। त्रिनाभि चक्रम् अजरम् अनर्वं, यत्रेमाः सर्वा भुवनानि अधि तस्थुः।
Mantra 3
इ॒मं रथ॒मधि॒ ये स॒प्त त॒स्थुः स॒प्तच॑क्रं स॒प्त व॑ह॒न्त्यश्वाः॑ । स॒प्त स्वसा॑रो अ॒भि सं न॑वन्त॒ यत्र॒ गवां॒ निहि॑ता स॒प्त नामा॑
इमं रथम् अधि ये सप्त तस्थुः, सप्तचक्रं सप्त वहन्त्यश्वाः। सप्त स्वसारोऽभि सं नवन्त, यत्र गवां निहितानि सप्त नामानि।
Mantra 4
को द॑दर्श प्रथ॒मं जाय॑मानमस्थ॒न्वन्तं॒ यद॑न॒स्था बिभ॑र्ति । भूम्या॒ असु॒रसृ॑गा॒त्मा क्वऽस्वित् को वि॒द्वांस॒मुप॑ गा॒त् प्रष्टु॑मे॒तत्
को ददर्श प्रथमं जायमानम्—अस्थन्वन्तं यदनस्था बिभर्ति? भूम्याः असुरसृगात्मा क्व स्वित्? एतत् प्रष्टुं कं विद्वांसम् उप गात्?
Mantra 5
इ॒ह ब्र॑वीतु॒ य ई॑म॒ङ्ग वेदा॒स्य वा॒मस्य॒ निहि॑तं प॒दं वेः । शी॒र्ष्णः क्षी॒रं दु॑ह्रते॒ गावो॑ अस्य व॒व्रिं वसा॑ना उद॒कं प॒दापुः॑
इह ब्रवीतु य ईमङ्ग वेद—अस्य वामस्य निहितं पदं वेः। शीर्ष्णः क्षीरं दुह्रते गावोऽस्य; वव्रिं वसानाः उदकं पदापुः।
Mantra 6
पाकः॑ पृच्छामि॒ मन॒सावि॑जानन् दे॒वाना॑मे॒ना निहि॑ता प॒दानि॑ । व॒त्से ब॒ष्कयेऽधि॑ स॒प्त तन्तू॒न् वि त॑त्निरे क॒वय॒ ओत॒वा उ॑
पाकः पृच्छामि मनसाविजानन्—देवानाम् एना निहिता पदानि। वत्से बष्कयेऽधि सप्त तन्तून् वि तत्निरे कवय ओतवा उ।
Mantra 7
अचि॑कित्वांस्चिकि॒तुष॑श्चि॒दत्र॑ क॒वीन् पृ॑च्छामि वि॒द्वनो॒ न वि॒द्वान्। वि यस्त॒स्तम्भ षडि॒मा रजां॑स्य॒जस्य॑ रू॒पे किमपि॑ स्वि॒देक॑म्
अचिकित्वानहं चिकीषुश्चिदत्र कवीन् चिकीर्षूनपि पृच्छामि—विद्वन्निवाविद्वान्। कः षडिमानि रजांसि व्यतस्तम्भ व्यपृथक् च स्थापयामास? अजस्य (अजन्मनः) रूपे किमेकं वस्तु, किमिदं स्विदिति?
Mantra 8
मा॒ता पि॒तर॑मृ॒त आ ब॑भाज धी॒त्यग्रे॒ मन॑सा॒ सं हि ज॒ग्मे। सा बी॑भ॒त्सुर्गर्भ॑रसा॒ निवि॑द्धा॒ नम॑स्वन्त॒ इदु॑पवा॒कमी॑युः
ऋतेन माता पितरम् आ बभाज; धीत्या अग्रे मनसा सं हि जग्मे। सा बीभत्सुः गर्भरसा निविद्धा; नमस्वन्तः इद् उपवाकम् ईयुः।
Mantra 9
यु॒क्ता मा॒तासि॑द्धु॒रि दक्षि॑णाया॒ अति॑ष्ठ॒द् गर्भो॑ वृज॒नीष्व॒न्तः । अमी॑मेद् व॒त्सो अनु॒ गाम॑पश्यद् विश्वरू॒प्यंऽ त्रि॒षु योज॑नेषु
युक्ता माता असि धुरि दक्षिणायाः; अन्तः वृजनीषु गर्भः अतिष्ठत्। अमीमेद् वत्सो अनु गाम् अपश्यत्; विश्वरूप्यं त्रिषु योजनेषु।
Mantra 10
ति॒स्रो मा॒तॄस्त्रीन् पि॒तॄन् बिभ्र॒देक॑ ऊ॒र्ध्वस्त॑स्थौ॒ नेमव॑ ग्लापयन्त । म॒न्त्रय॑न्ते दि॒वो अ॒मुष्य॑ पृ॒ष्ठे वि॑श्व॒विदो॒ वाच॒मवि॑श्वविन्नाम्
तिस्रो मातॄस्त्रीन् पितॄन् बिभ्रदेक ऊर्ध्वस्तस्थौ दृढः; ते नेमिं ग्लापयन्ति शिथिलीकरोन्ति च। अमुष्य दिवः पृष्ठे विश्वविदो मन्त्रयन्ते—अविश्वविन्नाम्नीं वाचं प्रवर्तयन्ति, अविदुषो मोहाय।
Mantra 11
पञ्चा॑रे च॒क्रे प॑रि॒वर्त॑माने॒ यस्मि॑न्नात॒स्थुर्भुव॑नानि॒ विश्वा॑ । तस्य॒ नाक्ष॑स्तप्यते॒ भूरि॑भारः स॒नादे॒व न च्छि॑द्यते॒ सना॑भिः
पञ्चारे चक्रे परिवर्तमाने यस्मिन्नातस्थुर्भुवनानि विश्वा—तस्य नाक्षस्तप्यते भूरिभारः; सनादेव न च्छिद्यते सनााभिः।
Mantra 12
पञ्च॑पादं पि॒तरं॒ द्वाद॑शाकृतिं दि॒व आ॑हुः परे॒ अर्धे॑ पुरी॒षिण॑म्। अथे॒मे अ॒न्य उप॑रे विचक्ष॒णे स॒प्तच॑क्रे॒ षड॑र आहु॒रर्पि॑तम्
पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परेऽर्धे पुरीषिणम्। अथेमे अन्य उपरे विचक्षणे सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितम्।
Mantra 13
द्वाद॑शारं न॒हि तज्जरा॑य॒ वर्व॑र्ति च॒क्रं परि॒ द्यामृ॒तस्य॑ । आ पु॒त्रा अ॑ग्ने मिथु॒नासो॒ अत्र॑ स॒प्त श॒तानि॑ विंश॒तिश्च॑ तस्थुः
द्वादशारं नहि तज्जराय वर्वर्ति चक्रं परि द्यामृतस्य। आ पुत्रा अग्ने मिथुनासो अत्र सप्त शतानि विंशतिश्च तस्थुः॥
Mantra 14
सने॑मि च॒क्रम॒जरं॒ वि वा॑वृत उत्ता॒नायां॒ दश॑ यु॒क्ता व॑हन्ति । सूर्य॑स्य॒ चक्षू॒ रज॑सै॒त्यावृ॑तं॒ यस्मि॑न्नात॒स्थुर्भुव॑नानि॒ विश्वा॑
सनेमि चक्रमजरं वि वावृत उत्तानायां दश युक्ता वहन्ति। सूर्यस्य चक्षू रजसैत्यावृतं यस्मिन्नातस्थुर्भुवनानि विश्वा॥
Mantra 15
स्त्रियः॑ स॒तीस्ताँ उ॑ मे पुं॒सः आ॑हुः॒ पश्य॑दक्ष॒ण्वान् न वि चे॑तद॒न्धः । क॒विर्यः पु॒त्रः स ई॒मा चि॑केत॒ यस्ता वि॑जा॒नात् स पि॒तुष्पि॒तास॑त्
स्त्रियः सतीस्ताः उ मे पुंसः आहुः; पश्यदक्षः अन्वान् न विचेतदन्धः। कविर्यः पुत्रः स ईमा चिकेट; यस्ता विजानात् स पितुष्पितास्यात्।
Mantra 16
सा॒कं॒जानां॑ स॒प्तथ॑माहुरेक॒जं षडिद् य॒मा ऋष॑यो देव॒जा इति॑ । तेषा॑मि॒ष्टानि॒ विहि॑तानि धाम॒श स्था॒त्रे रे॑जन्ते॒ विकृ॑तानि रूप॒शः
साकंजानानां सप्तथमाहुरेकजं; षडिद् यमा ऋषयो देवजा इति। तेषामिष्टानि विहितानि धामशः; स्थात्रे रेजन्ते विकृतानि रूपशः।
Mantra 17
अ॒वः परे॑ण प॒र ए॒नाव॑रेण प॒दा व॒त्सं बिभ्र॑ती॒ गौरुद॑स्थात्। सा क॒द्रीची॒ कं स्वि॒दर्धं॒ परा॑गा॒त् क्वऽस्वित्सूते न॒हि यू॒थे अ॒स्मिन्
अवः परेण पर एना अवरेण पदा वत्सं बिभ्रती गौरुदस्थात्। सा कद्रीची कं स्विदर्धं परागात्; क्वऽस्वित्सूते नहि यूथे अस्मिन्।
Mantra 18
अ॒वः परे॑ण पि॒तरं॒ यो अ॑स्य॒ वेदा॒वः परे॑ण प॒र ए॒ना व॑रेण । क॒वी॒यमा॑नः॒ क इ॒ह प्र वो॑चद् दे॒वं मनः॒ कुतो॒ अधि॒ प्रजा॑तम्
अवः परेण—योऽस्य पितरं वेद; अवः परेण, पर एना वरेण। कवीयमानः क इह प्र वोचत्—देवं मनः कुतोऽधि प्रजातम्?
Mantra 19
ये अ॒र्वाञ्च॒स्ताँ उ॒ परा॑च आहु॒र्ये परा॑ञ्च॒स्ताँ उ॑ अ॒र्वाच॑ आहुः । इन्द्र॑श्च॒ या च॒क्रथुः॑ सोम॒ तानि॑ धु॒रा न यु॒क्ता रज॑सो वहन्ति
ये अर्वाञ्चः तान् उ पराच आहुः; ये पराञ्चः तान् उ अर्वाच आहुः। इन्द्रश्च या चक्रथुः सोम तानि धुरा न युक्ता रजसो वहन्ति॥
Mantra 20
द्वा सु॑प॒र्णा स॒युजा॒ सखा॑या समा॒नं वृ॒क्षं परि॑ षस्वजाते । तयो॑र॒न्यः पिप्प॑लं स्वा॒द्वत्त्यन॑श्नन्न॒न्यो अ॒भि चा॑कशीति
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परि षस्वजाते। तयोः अन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति; अनश्नन् अन्यः अभि चाकशीति॥
Mantra 21
यस्मि॑न् वृ॒क्षे म॒ध्वदः॑ सुप॒र्णा नि॑वि॒शन्ते॒ सुव॑ते॒ चाधि॒ विश्वे॑ । तस्य॒ यदा॒हुः पिप्प॑लं स्वा॒द्वग्रे॒ तन्नोन्न॑श॒द् यः पि॒तरं॒ न वेद॑
यस्मिन् वृक्षे मध्वदः सुपर्णा निविशन्ते सुवते चाधि विश्वे। तस्य यदाहुः पिप्पलं स्वाद्वग्रे तन्नोन्नशद् यः पितरं न वेद॥
Mantra 22
यत्रा॑ सुप॒र्णा अ॒मृत॑स्य भ॒क्षमनि॑मेषं वि॒दथा॑भि॒स्वर॑न्ति । ए॒ना विश्व॑स्य॒ भुव॑नस्य गो॒पाः स मा॒ धीरः॒ पाक॒मत्रा वि॑वेश
यत्र सुपर्णा अमृतस्य अनिमेषं भक्ष्यं विदथाभिः स्वरन्ति, तेन विश्वस्य भुवनस्य गोपाः। स मा धीरः पाकम् अत्र विवेश; अपाकः (अपरिपक्वः) मा विविशतु।
Frequently Asked Questions
It is the year/time-order (saṃvatsara, ṛta) pictured as an unaging wheel with measures like spokes and naves—showing how the worlds and life-events remain stable through regular sequence.
Agni is the ritual form of cosmic order that people can actually approach; by placing the rite in Agni, the performer aligns personal life with Ṛta’s regulated course.
In Atharvanic practice, correct knowledge of cosmic correspondences (bandhu) is protective: reciting the time-wheel’s order is meant to produce steadiness—fertility, continuity, and freedom from disruptive ‘untimely’ events.
Ask anything about Sukta 9 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.