Sukta 8
Rishi: Atharvanic tradition (healing seer; specific r̥ṣi not stated in the provided excerpt)
Devata: Roga/Takman complex as personified disease to be expelled (apotropaic address)
Chandas: Anuṣṭubh (4 pādas of ~8 syllables; refrain-like cadence)
अथर्वणीय-भैषज्यसूक्तं (अ.वे. ९.८) रोगं तक्ष्मानं च यक्ष्मसदृशं क्षयकरं व्याधिं प्रत्यक्षं शत्रुमिव व्यक्तीकृत्य रोगिणः शरीरात् बलात् निष्कासयति। शिरः-शाखा-पीडादीनि नानास्थानीयानि सर्वाङ्गगतदुःखानि नामग्रहणेनोच्चार्य, प्राणस्थानानि चाङ्गप्रत्यङ्गानि (हृदयादीनि) शरीरस्य मानचित्रवत् निर्दिश्य, सर्वतोमुखं निरसनकर्म करोति—व्याधिः वाच्यते, मन्त्रेण निष्कृष्यते, बहिः प्रह्रियते। अन्ते आदित्यस्य रश्मिभिः सह आरोग्यप्रतिष्ठां संयोज्य, कपाल-हृदययोः क्रमस्य पुनःस्थापनं तथा अङ्गभङ्गकरपीडायाः शमनं मुद्रयति।
Mantras
Mantra 1
यक्ष्मनिवारणम्। १५ विराडनुष्टुप्, २१ विराट् पथ्याबृहती, २२ पथ्यापङ्क्तिः। शी॒र्ष॒क्तिं शी॑र्षाम॒यं क॑र्णशू॒लं वि॑लोहि॒तम्। सर्वं॑ शीर्ष॒ण्यंऽ ते॒ रोगं॑ ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे
शीर्षशक्तिं शीर्षामयं कर्णशूलं विलोहितं—सर्वं शीर्षण्यं ते रोगं बहिर्निर्मन्त्रयामहे।
Mantra 2
कर्णा॑भ्यां ते॒ कङ्कू॑षेभ्यः कर्णशू॒लं वि॒सल्पकम्। सर्वं॑ शीर्ष॒ण्यंऽ ते॒ रोगं॑ ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे
कर्णाभ्यां ते कङ्कूषेभ्यः कर्णशूलं विसल्पकम्—सर्वं शीर्षण्यं ते रोगं बहिर्निर्मन्त्रयामहे।
Mantra 3
यस्य॑ हे॒तोः प्र॒च्यव॑ते॒ यक्ष्मः॑ कर्ण॒त आ॑स्य॒तः । सर्वं॑ शीर्ष॒ण्यंऽ ते॒ रोगं॑ ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे
यस्य हेतोः प्रच्यवते यक्ष्मः कर्णत आस्यतः—सर्वं शीर्षण्यं ते रोगं बहिर्निर्मन्त्रयामहे।
Mantra 4
यः कृ॒णोति॑ प्र॒मोत॑म॒न्धं कृ॒णोति॒ पूरु॑षम्। सर्वं॑ शीर्ष॒ण्यंऽ ते॒ रोगं॑ ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे
यत् पुरुषं प्रमोतमं करोति, यच्चैनमन्धं करोति—ते शीर्षण्यं सर्वं रोगं वयं मन्त्रेण बहिर्निर्मन्त्रयामहे।
Mantra 5
अ॒ङ्ग॒भे॒दम॑ङ्गज्व॒रं वि॑श्वा॒ङ्ग्यंऽ वि॒सल्प॑कम्। सर्वं॑ शीर्ष॒ण्यंऽ ते॒ रोगं॑ ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे
अङ्गभेदम् अङ्गज्वरं विश्वाङ्ग्यं विसल्पकम् च। सर्वं शीर्षण्यं ते रोगं बहिर्निर्मन्त्रयामहे।
Mantra 6
यस्य॑ भी॒मः प्र॑तीका॒श उ॑द्वे॒पय॑ति॒ पूरु॑षम्। त॒क्मानं॑ वि॒श्वशा॑रदं ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे
यस्य भीमः प्रतीकाश उद्वेपयति पूरुषम्। तं तक्मानं विश्वशारदं बहिर्निर्मन्त्रयामहे॥
Mantra 7
य ऊ॒रू अ॑नु॒सर्प॒त्यथो॒ एति॑ ग॒वीनि॑के । यक्ष्मं॑ ते अ॒न्तरङ्गे॑भ्यो ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे
य ऊरू अनुसर्पत्यथो एति गवीनिके। यक्ष्मं ते अन्तरङ्गेभ्यो बहिर्निर्मन्त्रयामहे॥
Mantra 8
यदि॒ कामा॑दपका॒माद्धृद॑या॒ज्जाय॑ते॒ परि॑ । हृ॒दो ब॒लास॒मङ्गे॑भ्यो ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे
यदि कामादपकामाद्धृदयाज्जायते परि। हृदो बलासमङ्गेभ्यो बहिर्निर्मन्त्रयामहे॥
Mantra 9
ह॒रि॒माणं॑ ते॒ अङ्गे॑भ्यो॒ऽप्वाम॑न्त॒रोदरा॑त्। य॒क्ष्मो॒धाम॒न्तरा॒त्मनो॑ ब॒हिर्निर्म॑न्त्रयामहे
ते हरीमाणम् अङ्गेभ्योऽप्वामन्तरोदरात् । यक्ष्मोधाम अन्तरात्मनो बहिर्निर्मन्त्रयामहे ॥
Mantra 10
आसो॑ ब॒लासो॒ भव॑तु॒ मूत्रं॑ भवत्वा॒मय॑त्। यक्ष्मा॑णां॒ सर्वे॑षां वि॒षं निर॑वोचम॒हं त्वत्
अयं बलासो मूत्रं भवतु; आमयात् परावृत्य तत्रैव परिणमतु। त्वत्तोऽहं यक्ष्माणां सर्वेषां विषं निरवोचम्।
Mantra 11
ब॒हिर्बिलं॒ निर्द्र॑वतु॒ काहा॑बाहं॒ तवो॒दरा॑त्। यक्ष्मा॑णां॒ सर्वे॑षां वि॒षं निर॑वोचम॒हं त्वत्
बहिर्बिलेन काहाबाहं तवोदरात् निर्द्रवतु। त्वत्तोऽहं यक्ष्माणां सर्वेषां विषं निरवोचम्।
Mantra 12
उ॒दरा॑त् ते क्लो॒म्नो नाभ्या॒ हृद॑या॒दधि॑ । यक्ष्मा॑णां॒ सर्वे॑षां वि॒षं निर॑वोचम॒हं त्वत्
उदरात् ते क्लोम्नो नाभ्या हृदयादधि—त्वत्तोऽहं यक्ष्माणां सर्वेषां विषं निरवोचम्।
Mantra 13
याः सी॒मानं॑ विरु॒जन्ति॑ मू॒र्धानं॒ प्रत्य॑र्ष॒नीः । अहिं॑सन्तीरनाम॒या निर्द्र॑वन्तु ब॒हिर्बिल॑म्
याः सीमानं विरुजन्ति मूर्धानं प्रत्यर्षणीः । ता अहिंसन्तीरनामयाः निर्द्रवन्तु बहिर्बिलम् ॥
Mantra 14
या हृद॑यमुप॒र्षन्त्य॑नुत॒न्वन्ति॒ कीक॑साः । अहिं॑सन्तीरनाम॒या निर्द्र॑वन्तु ब॒हिर्बिल॑म्
या हृदयमुपर्षन्त्यनुतन्वन्ति कीकसाः । ता अहिंसन्तीरनामयाः निर्द्रवन्तु बहिर्बिलम् ॥
Mantra 15
याः पा॒र्श्वे उ॑प॒र्षन्त्य॑नु॒निक्ष॑न्ति पृ॒ष्टीः । अहिं॑सन्तीरनाम॒या निर्द्र॑वन्तु ब॒हिर्बिल॑म्
याः पार्श्वे उपर्षन्त्यनुनिक्षन्ति पृष्ठीः। अहिंसन्तीरनामया निर्द्रवन्तु बहिर्बिलम्॥
Mantra 16
यास्ति॒रश्ची॑रुप॒र्षन्त्य॑र्ष॒णीर्व॒क्षणा॑सु ते । अहिं॑सन्तीरनाम॒या निर्द्र॑वन्तु ब॒हिर्बिल॑म्
यास्तिरश्चीरुपर्षन्त्यर्षणीर्वक्षणासु ते। अहिंसन्तीरनामया निर्द्रवन्तु बहिर्बिलम्॥
Mantra 17
या गुदा॑ अनु॒सर्प॑न्त्या॒न्त्राणि॑ मो॒हय॑न्ति च । अहिं॑सन्तीरनाम॒या निर्द्र॑वन्तु ब॒हिर्बिल॑म्
या गुदादनुसर्पन्त्याऽन्त्राणि मोहयति च । सा अहिंसन्ती अनामया बहिर्बिलं निर्द्रवतु ॥
Mantra 18
या म॒ज्ज्ञो नि॒र्धय॑न्ति॒ परूं॑षि विरु॒जन्ति॑ च । अहिं॑सन्तीरनाम॒या निर्द्र॑वन्तु ब॒हिर्बिल॑म्
या मज्ज्ञो निर्धयति परूंसि विरुजन्ति च । सा अहिंसन्ती अनामया बहिर्बिलं निर्द्रवतु ॥
Mantra 19
ये अङ्गा॑नि॒ म॒दय॑न्ति॒ यक्ष्मा॑सो रोप॒णास्तव॑ । यक्ष्मा॑णां॒ सर्वे॑षां वि॒षं निर॑वोचम॒हं त्वत्
ये अङ्गानि मदयन्ति यक्ष्मासो रोपणास्तव । यक्ष्माणां सर्वेषां विषं त्वत्तोऽहं निरवोचम् ॥
Mantra 20
वि॒स॒ल्पस्य॑ विद्र॒धस्य॑ वातीका॒रस्य॑ वाल॒जेः । यक्ष्मा॑णां॒ सर्वे॑षां वि॒षं निर॑वोचम॒हं त्वत्
त्वत्तो विशल्पस्य विद्रधस्य वातीकारस्य वालजेः च, यक्ष्माणां सर्वेषां विषम् अहं निरवोचम्।
Mantra 21
पादा॑भ्यां ते॒ जानु॑भ्यां॒ श्रोणि॑भ्यां॒ परि॒ भंस॑सः । अनू॑कादर्ष॒णीरु॒ष्णिहा॑भ्यः शी॒र्ष्णो रोग॑मनीनशम्
पादाभ्यां ते जानुभ्यां श्रोणिभ्यां परि भंससः; अनूकात् अर्षणीभ्यः उष्णिहाभ्यः, शीर्ष्णो रोगम् अनीनशम्।
Mantra 22
सं ते॑ शी॒र्ष्णः क॒पाला॑नि॒ हृद॑यस्य च॒ यो वि॒धुः । उ॒द्यन्ना॑दित्य र॒श्मिभिः॑ शी॒र्ष्णो रोग॑मनीनशोऽङ्गभे॒दम॑शीशमः
सं ते शीर्ष्णः कपालानि स्थापितानि, हृदयस्य च यो विधुः स शान्तः। उद्यन् हे आदित्य, रश्मिभिः शीर्ष्णो रोगमनीनशः; अङ्गभेदं वेदनाम् अस्माभिः शमिताम्।
Frequently Asked Questions
It is used to expel personified disease—fever, systemic pain, head-afflictions, and yakṣma-like wasting—from the patient by naming it and driving it outside through mantra.
The list functions as an anatomical ‘total coverage’: the disease is assumed to lodge in specific seats, so the mantra removes its ‘poison’ from each locus so nothing remains hidden.
Āditya represents purifying, restoring power; his rays are invoked to drive illness from the head and to seal recovery by re-establishing bodily order and calming limb-rending pain.
Ask anything about Sukta 8 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.