Bhikshuka
ਭਿਖ਼ਸ਼ੁਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨਿਆਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਿਖ਼ਸ਼ੁਕ-ਸਨਿਆਸੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪਰੇਖਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤੱਤਵ-ਚਰਚਾ ਦੀ ਥਾਂ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਭਿੱਖਿਆ-ਆਧਾਰਿਤ ਜੀਵਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਅਭਿਆਸਕ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਿਖ਼ਸ਼ੁਕ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਜਾਂ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਹੈ। ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਦਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਆਸਕਤੀ ਦਾ ਤਿਆਗ—ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ।
Start ReadingKey Teachings
- Bhikṣuka (mendicant renouncer) as an āśrama oriented solely to mokṣa (liberation)
- Radical non-possession (aparigraha) and dependence on alms as a discipline against craving
- Equanimity toward dualities (honor/dishonor
pleasure/pain
gain/loss)
- Restraint of speech
mind
and senses; inner silence as the ground of insight
- Dispassion (vairāgya) and abandonment of egoic identity and social status
- Living simplicity as a support for Self-knowledge (Ātma-jñāna) and Brahman-realization
- Compassionate non-harming and unobtrusive conduct as marks of the true renouncer
Verses of the Bhikshuka
5 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ अथ भिक्षूणां मोक्षार्थिनां कुटीचकबहूदकहंसपरमहंसाश्चेति चत्वारः॥१॥
ਓਂ। ਹੁਣ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਭਿਖਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰ ਭੇਦ ਹਨ—ਕੁਟੀਚਕ, ਬਹੂਦਕ, ਹੰਸ ਅਤੇ ਪਰਮਹੰਸ।
Moksha (liberation) and Sannyasa (renunciation) typologyVerse 2
कुटीचका नाम गौतमभरद्वाजयाज्ञवल्क्यवसिष्ठप्रभृतयोऽष्टौ ग्रासान् श्वरन्तो योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते॥२॥
ਕੁਟੀਚਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ—ਗੌਤਮ, ਭਰਦਵਾਜ, ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ—ਕੇਵਲ ਅੱਠ ਗ੍ਰਾਸ ਲੈ ਕੇ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੀ ਹੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Vairāgya (dispassion) and disciplined living as support for MokṣaVerse 3
अथ बहूदका नाम त्रिदण्डकमण्डलुशिखायज्ञोपवीतकाषायवस्त्रधारिणो ब्रह्मर्षिगृहे मधुमांसं वर्जयित्वाष्टौ ग्रासान् भैक्षाचरणं कृत्वा योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते॥३॥
ਹੁਣ ਬਹੂਦਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ—ਤ੍ਰਿਦੰਡ, ਕਮੰਡਲੁ, ਸ਼ਿਖਾ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਾਇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਤੇ ਮਾਸ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਭਿਖਿਆ-ਚਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਠ ਗ੍ਰਾਸ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੀ ਹੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Sannyāsa-dharma (renunciant discipline) and purity as support for MokṣaVerse 4
अथ हंसा नाम ग्रामे एकरात्रं नगरे पञ्चरात्रं क्षेत्रे सप्तरात्रं तदुपरि न वसेयुः । गोमूत्रगोमयाहारिणो नित्यं चान्द्रायणपरायणा योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते॥४॥
ਹੁਣ ਹੰਸ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ: ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਤ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ, ਖੇਤਰ/ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਰਹਿਣ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਵੱਸਣ। ਗੋਮੂਤਰ ਤੇ ਗੋਬਰ ਦੇ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾ ਕੇ ਅਤੇ ਨਿਤ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿ ਕੇ, ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੀ ਹੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Vairāgya and aparigraha (non-attachment/non-accumulation)Verse 5
अथ परमहंसा नाम संवर्तकारुणिश्वेतकेतुजडभरतदत्तात्रेयशुकवामदेवहारीतकप्रभृतयोऽष्टौ ग्रासान् श्वरन्तो योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते । वृक्षमूले शून्यगृहे श्मशानवासिनो वा साम्बरा वा दिगम्बरा वा । न तेषां...
ਹੁਣ ਪਰਮਹੰਸ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ—ਸੰਵਰਤ, ਕਾਰੁਣੀ, ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੁ, ਜਡਭਰਤ, ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ, ਸ਼ੁਕ, ਵਾਮਦੇਵ, ਹਾਰੀਤਕ ਆਦਿ—ਅੱਠ ਗ੍ਰਾਸ ਮਾਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੀ ਹੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠਾਂ, ਸੁੰਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਦਿਗੰਬਰ ਵੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਲਾਭ-ਅਲਾਭ, ਸ਼ੁੱਧ-ਅਸ਼ੁੱਧ ਦੇ ਭੇਦ ਨਹੀਂ; ਦ੍ਵੈਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿਖਿਆ-ਚਰਣ ਕਰ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਯਦ੍ਰਿਚ੍ਛਾ-ਲੱਭਿਆ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ, ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ-ਰਹਿਤ, ਨਿਸ਼ਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਸ਼ੁਕਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ-ਧਾਰਣ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੀ ਭਿਖਿਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੁੰਨੇ ਆਸਰੇ, ਦੇਵ-ਗ੍ਰਿਹ, ਘਾਹ ਦੇ ਢੇਰ, ਵਲਮੀਕ, ਰੁੱਖ-ਮੂਲ, ਕੁੰਭਾਰ-ਸ਼ਾਲਾ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਲਾ, ਨਦੀ-ਕੰਢੇ, ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ, ਖੋਹਾਂ-ਕੋਟਰਾਂ, ਝਰਨਿਆਂ ਅਤੇ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਯਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਪਰਮਹੰਸ-ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਦੁਆਰਾ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਪਰਮਹੰਸ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਉਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Atman-Brahman non-duality (Advaita), jīvanmukti ideal, aparigraha, samatvaAsk anything about the Bhikshuka Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.