Ishavasya

Verse 1

ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥१॥

ਇਸ ਚਲਦੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਚਰਾਚਰ ਹੈ, ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਆਵਰਿਤ ਹੈ। ਤਿਆਗ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭੋਗ ਕਰ; ਕਿਸੇ ਦੇ ਧਨ ਦਾ ਲਾਲਚ ਨਾ ਕਰ।

Verse 2

कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः । एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥२॥

ਇੱਥੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਰਾਹ ਨਹੀਂ; ਕਰਮ ਨਰ ਨੂੰ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 3

असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः । ताँस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥३॥

ਉਹ ਲੋਕ ‘ਸੂਰਜ-ਰਹਿਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਆਤਮ-ਹਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਥੇ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 4

अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्षत् । तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥४॥

ਉਹ ਇਕ ਪਰਮ ਤੱਤ ਅਚਲ ਹੈ, ਤੱਥਾਪਿ ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੈ; ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਉਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਆਪ ਥਿਰ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਦੌੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਨ (ਵਾਯੂ) ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके । तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥५॥

ਉਹ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ। ਉਹ ਦੂਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵੀ ਹੈ।

Verse 6

यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥६॥

ਜੋ ਸਾਧਕ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘਿਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ ਹੈ।

Verse 7

यस्मिन् सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥७॥

ਜਿਸ ਗਿਆਨੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਭੂਤ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਉੱਥੇ ਮੋਹ ਕਿਹੜਾ? ਸ਼ੋਕ ਕਿਹੜਾ?

Verse 8

स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविरं शुद्धमपापविद्धम् । कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भू याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥८॥

ਉਹ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਤੇਜਸਵੀ, ਦੇਹ-ਰਹਿਤ, ਜ਼ਖ਼ਮ-ਰਹਿਤ, ਸਨਾਯੂ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ੁੱਧ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਅਸਪਰਸ਼। ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ-ਕਵੀ, ਮਨੀਂਸ਼ੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸਵਯੰਭੂ—ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਕਾਲ ਲਈ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥९॥

ਜੋ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਘੋਰ ਤਮ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ।

Verse 10

अन्यदेवाहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥१०॥

ਵਿਦਿਆ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਹੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦੁਆਰਾ ਹੋਰ ਹੀ—ਇਉਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਧੀਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਤੱਤ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ।

Verse 11

विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥११॥

ਜੋ ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ—ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ—ਇਕੱਠੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਤਰ ਕੇ, ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्यां रताः ॥१२॥

ਜੋ ਅਸੰਭੂਤੀ (ਅਵ੍ਯਕਤ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਭੂਤੀ (ਵ੍ਯਕਤ) ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਵੀ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 13

अन्यदेवाहुः सम्भवात् अन्यदाहुरसम्भवात् । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥१३॥

ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਸੰਭਵ’ (ਉਤਪੱਤੀ/ਪ੍ਰਕਟਤਾ) ਤੋਂ ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਅਸੰਭਵ’ (ਅਨੁਤਪੱਤੀ/ਅਪ੍ਰਕਟਤਾ) ਤੋਂ ਇਹ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਇਉਂ ਅਸੀਂ ਧੀਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਭੇਦ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ।

Verse 14

सम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयं सह । विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्यामृतमश्नुते ॥१४॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ‘ਸੰਭੂਤੀ’ (ਪ੍ਰਕਟਤਾ/ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ) ਅਤੇ ‘ਵਿਨਾਸ਼’ (ਖ਼ਯ/ਲਯ) — ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਨਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਸੰਭੂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥१५॥

ਸੱਚ ਦਾ ਮੁਖ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਪੂਸ਼ਨ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦੇ; ਤਾਂ ਜੋ ਸਤ੍ਯ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਮੈਂ ਉਸ ਸੱਚ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਾਂ।

Verse 16

पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह। तेजो यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि। योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि॥१६॥

ਹੇ ਪੂਸ਼ਨ, ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਦਰਸ਼ਤਾ; ਹੇ ਯਮ; ਹੇ ਸੂਰਜ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚ ਲੈ। ਤੇਰਾ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਯ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਵੇਖਾਂ। ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਮੈਂ ਹਾਂ।

Verse 17

वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तं शरीरम्। ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर क्रतो स्मर कृतं स्मर॥१७॥

ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਅਮਰ ਅਨਿਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਫਿਰ ਇਹ ਦੇਹ ਭਸਮ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਹੋਵੇ। ਓੰ—ਹੇ ਕ੍ਰਤੁ (ਮਨ/ਇੱਛਾ), ਯਾਦ ਕਰ; ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ। ਹੇ ਕ੍ਰਤੁ, ਯਾਦ ਕਰ; ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ।

Verse 18

अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान्। युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम॥१८॥

ਹੇ ਅਗਨੀ, ਸਭ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵ, ਸਾਨੂੰ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੱਲ ਸੁਪਥ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਚਲ। ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਾਪ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ। ਤੈਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚੁਰ ਨਮਸਕਾਰ-ਵਚਨ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।