Verse 1

कथं बन्धः कथं मोक्षः का विद्या काऽविद्येति। जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयं च कथम्। अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयकोशाः कथम्। कर्ता जीवः पञ्चवर्गः क्षेत्रज्ञः साक्षी कूटस्थोऽन्तर्यामी कथम्। प्रत्यगात्...

ਬੰਧਨ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਮੋਖ਼ਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਵਿਦਿਆ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨਾ, ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਅਤੇ ਤੁਰੀਯ—ਇਹ ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ (ਸਮਝਣੀਆਂ)? ਅੰਨਮਯ, ਪ੍ਰਾਣਮਯ, ਮਨੋਮਯ, ਵਿਜ਼੍ਞਾਨਮਯ ਅਤੇ ਆਨੰਦਮਯ—ਇਹ ਪੰਜ ਕੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ? ਕਰਤਾ, ਜੀਵ, ਪੰਚਵਰਗ, ਖੇਤਰਜ੍ਞ, ਸਾਖੀ, ਕੂਟਸਥ ਅਤੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ (ਵਿਚਾਰਣਯੋਗ)? ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਾਤਮਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਮਾਇਆ—ਇਹ ਵੀ ਕਿਵੇਂ (ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੇ)?

Bandha–mokṣa viveka; avidyā–vidyā; avasthā-traya/turīya; pañca-kośa; sākṣī–kūṭastha–antaryāmin; māyā

Read More →

Verse 2

आत्मेश्वरजीवः अनात्मनां देहादीनामात्मत्वेनाभिमन्यते सोऽभिमान आत्मनो बन्धः। तन्निवृत्तिर्मोक्षः॥२॥

ਆਤਮਾ—ਈਸ਼ਵਰ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ—ਦੇਹ ਆਦਿ ਅਨਾਤਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਅਭਿਮਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਬੰਧਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੀ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਹੈ।

Avidyā/adhyāsa (misidentification) as bandha; mokṣa as nivṛtti (sublation)

Read More →

Verse 3

या तदभिमानं कारयति सा अविद्या। सोऽभिमानो यया निवर्तते सा विद्या॥३॥

ਜੋ ਉਸ ਅਭਿਮਾਨ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਦਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਅਭਿਮਾਨ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਹੈ।

Avidyā vs vidyā; causal account of abhimāna and its cessation

Read More →

Verse 4

मन आदिचतुर्दशकरणैः पुष्कलैरादित्याद्यनुगृहीतैः शब्दादीन् विषयान् स्थूलान् यदोपलभते तदात्मनो जागरणम्। तद्वासनासहितैश्चतुर्दशकरणैः शब्दाद्यभावेऽपि वासनामयाञ्छब्दादीन् यदोपलभते तदात्मनः स्वप्नम्। चतुर्दश...

ਜਦੋਂ ਮਨ ਚੌਦਾਂ ਕਰਣਾਂ (ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਹਕਰਣ) ਸਮੇਤ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਸਥੂਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਜਾਗ੍ਰਤ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਚੌਦਾਂ ਕਰਣ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਬਾਹਰਲੇ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਸਨਾ-ਮਯ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਭਾਵ ਕਰਕੇ ਚੌਦਾਂ-ਕਰਣ ਸਮੂਹ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਵ-ਅਭਾਵ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਸਵਭਾਵਿਕ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਚੇਤਨਾ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਤੁਰੀਯ’ ਚੇਤਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੪॥

Avasthā-traya (three states) and Turīya as sākṣī-caitanya (witness-consciousness)

Read More →

Verse 5

अन्नकार्याणां कोशानां समूहोऽन्नमयः कोश उच्यते। प्राणादिचतुर्दशवायुभेदा अन्नमयकोशे यदा वर्तन्ते तदा प्राणमयः कोश इत्युच्यते। एतत्कोशद्वयसंसक्तं मन आदिचतुर्दशकरणैरात्मा शब्दादिविषयसङ्कल्पादीन् धर्मान् य...

ਅੰਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਕੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ‘ਅੰਨਮਯ ਕੋਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਚੌਦਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਭੇਦ ਅੰਨਮਯ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਾਣਮਯ ਕੋਸ਼’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਕੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਆਤਮਾ, ਮਨ ਆਦਿ ਚੌਦਾਂ ਕਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਆਦਿ ਧਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ‘ਮਨੋਮਯ ਕੋਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਕੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼-ਜਾਣਨਹਾਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ‘ਵਿਜ਼੍ਞਾਨਮਯ ਕੋਸ਼’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਕੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕਾਰਣ ਦੇ ਅਜ੍ਞਾਨ ਵਿੱਚ, ਵਟ-ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਾਂਗ ਜਦੋਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ‘ਆਨੰਦਮਯ ਕੋਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੫॥

Pañca-kośa (five sheaths) analysis and causal ignorance (kāraṇa-ajñāna)

Read More →

Verse 6

सुखदुःखबुद्ध्या श्रेयोऽन्तः कर्ता यदा तदा इष्टविषये बुद्धिः सुखबुद्धिरनिष्टविषये बुद्धिर्दुःखबुद्धिः। शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः सुखदुःखहेतवः। पुण्यपापकर्मानुसारी भूत्वा प्राप्तशरीरसंयोगमप्राप्तशरीरसंयोगमि...

ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਲਈ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇੱਛਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ‘ਸੁਖ-ਬੁੱਧੀ’ ਅਤੇ ਅਨਿਛਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ‘ਦੁਖ-ਬੁੱਧੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ—ਇਹ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਹੇਤੂ ਹਨ। ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਦਿਸੇ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਉਪਹਿਤ ਜੀਵ’ (ਉਪਾਧੀ-ਬੱਧ ਜੀਵ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੬॥

Jīva as upahita (conditioned) by upādhis; karma (puṇya/pāpa) and sukha-duḥkha through sense-objects

Read More →

Verse 7

मन आदिश्च प्राणादिश्चेच्छादिश्च सत्त्वादिश्च पुण्यादिश्चैते पञ्चवर्गा इति। एतेषां पञ्चवर्गाणां धर्मीभूतात्मा ज्ञानादृते न विनश्यति। आत्मसन्निधौ नित्यत्वेन प्रतीयमान आत्मोपाधिर्यस्तल्लिङ्गशरीरं हृद्ग्र...

‘ਮਨ ਆਦਿ, ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ, ਇੱਛਾ ਆਦਿ, ਸੱਤ੍ਵ ਆਦਿ, ਪੁੰਨ ਆਦਿ’—ਇਹ ਪੰਜ ਵਰਗ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਧਰਮੀਭੂਤ ਆਧਾਰ-ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਤਮ-ਉਪਾਧੀ ਨਿੱਤ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਲਿੰਗ-ਸ਼ਰੀਰ (ਸੂਖਮ ਸ਼ਰੀਰ) ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਹੀ ਹਿਰਦ-ਗ੍ਰੰਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੭॥

Liṅga-śarīra (subtle body) and hṛd-granthi; Atman as dharmin (substratum) of mental-vital-ethical functions; jñāna as the means to mokṣa

Read More →

Verse 8

तत्र यत्प्रकाशते चैतन्यं स क्षेत्रज्ञ इत्युच्यते॥८॥

ਉੱਥੇ ਜੋ ਚੈਤਨ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਖੇਤਰਜ੍ਞ (ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੮॥

Kṣetrajña (witness-consciousness) distinct from kṣetra (field: body-mind complex)

Read More →

Verse 9

ज्ञातृज्ञानज्ञेयानामाविर्भावतिरोभावज्ञाता स्वयमाविर्भावतिरोभावरहितः स्वयंज्योतिः साक्षीत्युच्यते॥९॥

ਜ੍ਞਾਤਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜ੍ਞੇਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਵਿਰਭਾਵ ਤੇ ਤਿਰੋਭਾਵ ਦਾ ਜੋ ਜਾਣਨਹਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਆਵਿਰਭਾਵ-ਤਿਰੋਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਸਵੈ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ‘ਸਾਕ੍ਸ਼ੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੯॥

Sākṣin (witness), svayaṃ-jyotis (self-luminosity), triad of knower–knowledge–known and its sublation

Read More →

Verse 10

ब्रह्मादिपिपीलिकापर्यन्तं सर्वप्राणिबुद्धिष्ववशिष्टतयोपलभ्यमानः सर्वप्राणिबुद्धिस्थो यदा तदा कूटस्थ इत्युच्यते॥१०॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿਪੀਲਿਕਾ (ਚੀਂਟੀ) ਤੱਕ, ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ—ਅਪਰਿਵਰਤਿਤ ਸ਼ੇਸ਼—ਵਜੋਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਦ ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਕੂਟਸਥ’ (ਅਚਲ, ਅਡੋਲ ਆਤਮਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੧੦॥

Atman as kūṭastha (immutable witness-consciousness)

Read More →

Verse 11

कूटस्थोपहितभेदानां स्वरूपलाभहेतुर्भूत्वा मणिगणे सूत्रमिव सर्वक्षेत्रेष्वनुस्यूतत्वेन यदा काश्यते आत्मा तदान्तर्यामीत्युच्यते॥११॥

ਕੂਟਸਥ ਨਾਲ ਉਪਹਿਤ (ਉਪਾਧੀ-ਜਨਿਤ) ਭੇਦਾਂ ਦੇ ਸਵਰੂਪ-ਲਾਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਕੇ, ਮਣੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਧਾਗੇ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਖੇਤਰਾਂ (ਦੇਹ-ਮਨ ਆਦਿ) ਵਿੱਚ ਅਨੁਸਿਊਤ ਹੋ ਕੇ ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅੰਤਰਯਾਮੀ’ (ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੧੧॥

Antaryāmin (inner controller) and immanence of Atman/Brahman

Read More →

Verse 12

सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । सत्यमविनाशि । अविनाशि नाम देशकालवस्तुनिमित्तेषु विनश्यत्सु यन्न विनश्यति तदविनाशि । ज्ञानं नामोत्पत्तिविनाशरहितं नैरन्तर्यं चैतन्यं ज्ञानमुच्यते । अनन्तं नाम मृद्विकारेषु मृ...

ਬ੍ਰਹਮ ਸਤ੍ਯ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ। ‘ਸਤ੍ਯ’ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ‘ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ’ ਦਾ ਅਰਥ: ਦੇਸ਼, ਕਾਲ, ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਨਿਮਿੱਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਜੋ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ। ‘ਗਿਆਨ’ ਦਾ ਅਰਥ: ਉਤਪੱਤੀ-ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿਰੰਤਰ ਚੈਤਨ੍ਯ; ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਅਨੰਤ’ ਦਾ ਅਰਥ: ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਵਾਂਗ, ਤੰਤੂ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੰਤੂ ਵਾਂਗ—ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਏ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਪੰਚ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਚੈਤਨ੍ਯ; ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਆਨੰਦ’ ਦਾ ਅਰਥ: ਸੁਖ-ਚੈਤਨ੍ਯ-ਸਵਰੂਪ, ਅਪਰਿਮਿਤ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਅਤੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਖ-ਸਵਰੂਪ; ਉਸ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੧੨॥

Brahman as satyam-jñānam-anantam (and ānanda); imperishability and all-pervasion

Read More →

Verse 13

एतद्वस्तुचतुष्टयं यस्य लक्षणं देशकालवस्तुनिमित्तेष्वव्यभिचारि तत्पदार्थः परमात्मेत्युच्यते॥१३॥

ਦੇਸ਼, ਕਾਲ, ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਨਿਮਿੱਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਅਵ੍ਯਭਿਚਾਰੀ (ਅਟੱਲ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਤਤ੍’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੧੩॥

Paramātman/Brahman as the invariant referent of ‘tat’ (tatpadārtha) beyond deśa-kāla-nimitta upādhis

Read More →

Verse 14

त्वंपदार्थादौपाधिकात्तत्पदार्थादौपाधिकभेदाद्विलक्षणमाकाशवत्सूक्ष्मं केवलसत्तामात्रस्वभावं परं ब्रह्मेत्युच्यते॥१४॥ माया नाम अनादिरन्तवती प्रमाणाप्रमाणसाधारणा न सती नासती न सदसती स्वयमधिका विकाररहिता न...

‘ਤ੍ਵੰ’ ਅਤੇ ‘ਤਤ੍’—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਉਪਾਧੀ-ਜਨਿਤ (ਸ਼ਰਤਿਤ) ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ, ਉਪਾਧੀਆਂ ਦੇ ਭੇਦ ਕਾਰਨ ਜੋ ਸਰਥਾ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ—ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੁਖਮ, ਕੇਵਲ ਸੱਤਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ—ਉਸ ਨੂੰ ਪਰੰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੧੪॥ ‘ਮਾਇਆ’ ਅਨਾਦਿ ਹੈ ਪਰ ਅੰਤਵਤੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮਾਣ—ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ; ਨਾ ਸਤੀ, ਨਾ ਅਸਤੀ, ਨਾ ਸਦਸਤੀ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ, ਵਿਕਾਰ-ਰਹਿਤ; ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਤੇ ‘ਸਤ੍’ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਿਰਧਾਰਯ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਅਜ੍ਞਾਨ ਤੱਛ ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਹੋਣ ਬਾਵਜੂਦ, ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਾਣ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸੱਤਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਲੋਕਿਕਾਂ ਲਈ ‘ਇਹ ਇਉਂ ਹੀ ਹੈ’ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿਰਣੇ ਕਰਨਾ ਅਨਿਰਵਚਨੀਯ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ॥੧੪-੧੫॥

Nirupādhika Brahman; lakṣaṇā in mahāvākya interpretation; Māyā/Ajñāna as anirvacanīya (indefinable) and beginningless but removable

Read More →

Verse 15

अज्ञानं तुच्छाप्यसती कालत्रयेऽपि पामराणां वास्तवी च सत्त्वबुद्धिर्लौकिकानामिदमित्थमित्यनिर्वचनीया वक्तुं न शक्या॥१५॥

ਅਜ੍ਞਾਨ ਤੱਛ ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਹੋਣ ਬਾਵਜੂਦ, ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਾਣ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸੱਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਲੋਕਿਕਾਂ ਲਈ ‘ਇਹ ਇਉਂ ਹੀ ਹੈ’ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿਰਣੇ ਕਰਨਾ ਅਨਿਰਵਚਨੀਯ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ॥੧੫॥

Ajñāna as anirvacanīya and pragmatically compelling despite being ultimately unreal (mithyā)

Read More →

Verse 16