Mandukya
ਮਾਂਡੂਕ੍ਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੁੱਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਖੇਪ (ਕੇਵਲ 12 ਮੰਤਰ) ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰੀ ਵੇਦਾਂਤੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ‘ਓਂਮ’ (ਪ੍ਰਣਵ) ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਮਗ੍ਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਚਾਰ ‘ਪਾਦ’ ਦੱਸਦੀ ਹੈ: ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ, ਤੈਜਸ, ਪ੍ਰਾਜ਼੍ਞ ਅਤੇ ਤੁਰੀਯ। ਤੁਰੀਯ ਕੋਈ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਮਾਤਰ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨਾ, ਸ਼ਾਂਤ-ਸ਼ਿਵ-ਅਦ੍ਵੈਤ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਹੈ। ‘ਅ-ਉ-ਮ੍’ ਅਤੇ ‘ਅਮਾਤ੍ਰ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਓਂਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਤਮਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਏਕਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Start ReadingKey Teachings
- Oṁ (praṇava) as the comprehensive symbol and “name” of Brahman/Ātman
- Four pādas of the Self: waking (vaiśvānara)
dream (taijasa)
deep sleep (prājña)
and turīya
- Turīya as non-dual reality: śānta (peaceful)
śiva (auspicious)
advaita (non-dual)
- Apophatic method: ultimate reality is not an object of cognition; it is the ground of cognition
- Correlation of A-U-M and the “soundless” remainder with the fourfold analysis of consciousness
- Distinction between empirical experience and the ever-present witness (sākṣin)
- Mokṣa as recognition/knowledge of Ātman-Brahman identity
not a produced attainment
Verses of the Mandukya
12 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ इत्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥१॥
‘ਓਂ’—ਇਹ ਅੱਖਰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਪਵਿਆਖਿਆ ਇਹ ਹੈ: ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ—ਇਹ ਸਭ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਓਂਕਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਓਂਕਾਰ ਹੀ ਹੈ॥੧॥
Oṃ as the totality (sarva) and as the indicator (pratīka) of Brahman/Ātman; time and the timeless (trikāla and trikālātīta)Verse 2
सर्वं ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात् ॥२॥
ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਇਹ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਚਤੁਸ਼ਪਾਤ—ਚਾਰ ਪਾਦ (ਚਾਰ ਅੰਸ਼) ਵਾਲਾ ਹੈ॥੨॥
Ātman–Brahman identity; four pādas (quarters) culminating in turīyaVerse 3
जागरितस्थानो बहिष्प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥३॥
ਪਹਿਲਾ ਪਾਦ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਹੈ: ਜਿਸ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਜਾਗ੍ਰਤ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਜੋ ਬਹਿਸ਼ਪ੍ਰਜ੍ਞ—ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਸੱਤ ਅੰਗ ਅਤੇ ਉੱਨੀ ਮੁਖ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਸਥੂਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ॥੩॥
Analysis of the waking self (vaiśvānara) as a pāda of Ātman; microcosm–macrocosm mapping (adhyātma/adhidaiva)Verse 4
स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥४॥
ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅੰਤਹ੍-ਪ੍ਰਜ੍ਞ (ਅੰਦਰਲੇ ਜਗਤ ਦਾ ਬੋਧ ਵਾਲਾ), ਸੱਤ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉੱਨੀ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੁਖਮ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਤੈਜਸ ਦੂਜਾ ਪਾਦ ਹੈ।
Ātman as the dream-state experiencer (Taijasa); three states analysis; subtle body (sūkṣma-śarīra) and inner cognitionVerse 5
यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥५॥
ਜਿੱਥੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਸੂਸ਼ੁਪਤੀ ਹੈ। ਸੂਸ਼ੁਪਤੀ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਏਕੀਭੂਤ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨ-ਘਨ, ਆਨੰਦਮਯ, ਆਨੰਦ-ਭੋਗਤਾ, ਅਤੇ ਚੇਤਸ (ਮਨ) ਜਿਸ ਦਾ ਮੁਖ ਹੈ—ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਤੀਜਾ ਪਾਦ ਹੈ।
Suṣupti; causal condition (kāraṇa); prajñāna-ghana; ānanda and avidyā; unity without explicit objectificationVerse 6
एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥६॥
ਇਹ (ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ) ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਇਹ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੈ; ਇਹ ਅੰਤਰਯਾਮੀ—ਅੰਦਰਲਾ ਨਿਯੰਤਾ—ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਯੋਨੀ, ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਸ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Īśvara/Hiraṇyagarbha-kāraṇa aspect; causal source (yoni) and inner controller (antaryāmin); cosmological attribution to the causal stateVerse 7
नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् । अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणम् अचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स ...
ਨਾ ਅੰਤਹ੍ਪ੍ਰਜ੍ਞ, ਨਾ ਬਹਿਃਪ੍ਰਜ੍ਞ, ਨਾ ਉਭਯਤಃਪ੍ਰਜ੍ਞ; ਨਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨਘਨ, ਨਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞ, ਨਾ ਅਪ੍ਰਜ੍ਞ। ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਅਵ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯ, ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ, ਅਲਕ੍ਸ਼ਣ, ਅਚਿੰਤ੍ਯ, ਅਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯ ਹੈ; ਏਕਾਤਮ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸਾਰ; ਪ੍ਰਪੰਚ-ਉਪਸ਼ਮ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸ਼ਿਵ, ਅਦ੍ਵੈਤ। ਇਸਨੂੰ ਚਤੁਰਥ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹੈ ॥੭॥
Turīya (Ātman/Brahman as non-dual reality; prapañcopaśama)Verse 8
सोऽयमात्माध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति ॥८॥
ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਅਖ਼ਰ-ਰੂਪ ਓੰਕਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਦ ਹੀ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਹੀ ਪਾਦ—ਅਕਾਰ, ਉਕਾਰ, ਮਕਾਰ ॥੮॥
Oṃ as symbol (pratīka) and pointer to Ātman/Brahman; mapping of four pādas to phonemes/mātrāsVerse 9
जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा आप्तेरादिमत्त्वाद्वा आप्नोति ह वै सर्वान्कामानादिश्च भवति य एवं वेद ॥९॥
ਜਾਗ੍ਰਤ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਕਾਰ ਹੈ—ਪਹਿਲੀ ਮਾਤ੍ਰਾ; ਆਪ੍ਤਿ (ਵਿਆਪ੍ਤਿ/ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿ) ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਆਦਿਮਤ੍ਵ (ਆਰੰਭਤਾ) ਕਰਕੇ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਬਣਦਾ ਹੈ ॥੯॥
Correlation of waking (Vaiśvānara) with ‘A’ (akāra) in Oṃ; upāsanā leading to sādhana and eventual inquiry into TurīyaVerse 10
स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा उत्कर्षात् उभयत्वाद्वा उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्य अब्रह्मवित् कुले भवति य एवं वेद ॥१०॥
ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਵਸਥਾ-ਸਥਾਨ ਵਾਲਾ ਤੈਜਸ ‘ਉ’ ਅੱਖਰ ਹੈ—ਓਂਕਾਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮਾਤਰਾ। ਉਤਕਰਸ਼ (ਉੱਚਤਾ) ਜਾਂ ਉਭਯਤਵ (ਮੱਧਵਰਤੀ ਹੋਣ) ਕਰਕੇ ਉਹ ਗਿਆਨ-ਸੰਤਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
AUM as mapping of states of consciousness; Taijasa (dream-self) and jñāna-santati (continuity of knowledge)Verse 11
सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा मिनोति ह वा इदं सर्वम् अपीतिश्च भवति य एवं वेद ॥११॥
ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਅਵਸਥਾ-ਸਥਾਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ‘ਮ੍’ ਅੱਖਰ ਹੈ—ਓਂਕਾਰ ਦੀ ਤੀਜੀ ਮਾਤਰਾ। ਮਿਤੀ (ਮਾਪ) ਜਾਂ ਅਪੀਤੀ (ਲੀਨਤਾ) ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਮਾਪ/ਅਵਗਾਹਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ (ਪ੍ਰਲਯ) ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
Prājña (deep-sleep self), laya/absorption, ‘measure’ (miti) and dissolution (apīti) as aspects of Oṃ’s M-mātrāVerse 12
अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवम् ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥१२॥
ਚੌਥਾ ਅਮਾਤ੍ਰ ਹੈ—ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਅਵ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯ, ਪ੍ਰਪੰਚ ਦਾ ਉਪਸ਼ਮ, ਸ਼ਿਵ (ਮੰਗਲਮਯ), ਅਦ੍ਵੈਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਂਕਾਰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Turīya (the Fourth), amātra (soundless), prapañcopaśama (cessation of phenomenalization), Advaita (non-duality)Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.