Chhandogya

Verse 1

ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत। ओमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम् ॥

ਓਮ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਓਮ ਨਾਲ ਹੀ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।

Verse 2

एषां भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या अपो रसः। अपामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरुषस्य वाग्रसो वाच ऋग्रस ऋचः साम रसः साम्न उद्गीथो रसः ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧਰਤੀ ਸਾਰ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਜਲ ਸਾਰ ਹਨ; ਜਲ ਵਿੱਚੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਸਾਰ ਹਨ; ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਣੀ ਸਾਰ ਹੈ; ਵਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਋ਗਵੇਦ ਸਾਰ ਹੈ; ਋ਗਵੇਦ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਮਵੇਦ ਸਾਰ ਹੈ; ਸਾਮਵੇਦ ਵਿੱਚੋਂ ਉਦਗੀਥ ਸਾਰ ਹੈ।

Verse 3

स एष रसानां रसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुद्गीथः ॥

ਇਹ ਉਦਗੀਥ ਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਰ, ਪਰਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਹੈ।

Verse 4

कतमा कतमर्क् कतमत्कतमत् साम कतमः कतम उद्गीथ इति विमृष्टं भवति ॥

ਕਿਹੜਾ ਋ਕ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਸਾਮ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਉਦਗੀਥ ਹੈ? ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸਦੀ ਖੋਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 5

वागेवर्क् प्राणः सामोमित्येतदक्षरमुद्गीथः। तद्वा एतन्मिथुनं यद्वाक्च प्राणश्चर्क्च साम च ॥

ਵਾਣੀ ਹੀ ਋ਕ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਸਾਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਓਮ ਅੱਖਰ ਉਦਗੀਥ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ, ਋ਕ ਅਤੇ ਸਾਮ ਹਨ।

Verse 6

तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे संसृज्यते यदा वै मिथुनौ समागच्छत आपयतो वै तावन्योन्यस्य कामम् ॥

ਇਹ ਜੋੜਾ ਓਮ ਅੱਖਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਜੋੜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 7

आपयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥

ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਣਕੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਉਪਾਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 8

तद्वा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि किंचानुजानात्योमित्येव तदाहैषो एव समृद्धिर्यदनुज्ञा समर्धयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥

ਇਹ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਅੱਖਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਣਕੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਉਪਾਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 9

तेनेयं त्रयीविद्या वर्तते ओमित्याश्रावयत्योमिति शꣳसत्योमित्युद्गायत्येतस्यैवाक्षरस्यापचित्यै महिम्ना रसेन॥

ਇਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਓਮ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਓਮ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਓਮ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਅੱਖਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 10

तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद। नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति खल्वेतस्यैवाक्षरस्योपव्याख्यानं भवति ॥

ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਪਰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 1

देवासुरा ह वै यत्र संयेतिरे उभये प्राजापत्यास्तद्ध देवा उद्गीथमाजह्रुरनेनैनानभिभविष्याम इति ॥

ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ, ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤि ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਸਨ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜੇ। ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਦਗੀਥ ਓਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ।

Verse 2

ते ह नासिक्यं प्राणमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तꣳ हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना ह्येष विद्धः ॥

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਪ ਨਾਲ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੀ ਤੇ ਮਾੜੀ ਦੋਵੇਂ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਭੇਦਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 3

अथ ह वाचमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तां हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तयोभयं वदति सत्यं चानृतं च पाप्मना ह्येषा विद्धा ॥

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਪ ਨਾਲ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੋਵੇਂ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਭੇਦੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 4

अथ ह चक्षुरुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं पश्यति दर्शनीयं चादर्शनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨੇਤਰ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਪ ਨਾਲ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦਿਸਣਯੋਗ ਤੇ ਅਦਿਸ਼ਟ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਭੇਦਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 5

अथ ह श्रोत्रमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं शृणोति श्रवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰਵਣ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਪ ਨਾਲ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੁਣਨਯੋਗ ਤੇ ਅਸੁਣਨਯੋਗ ਦੋਵੇਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਭੇਦਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 6

अथ ह मन उद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं संकल्पते संकल्पनीयं च चासंकल्पनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਪ ਨਾਲ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਸੰਕਲਪਣਯੋਗ ਤੇ ਅਸੰਕਲਪਣਯੋਗ ਦੋਵੇਂ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਪਾਪ ਨਾਲ ਭੇਦਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 7

अथ ह य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तं हासुरा ऋत्वा विदध्वंसुर्यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वंसेतैवम्

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁਖਯ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਮਾਰ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वंसत एवं हैव स विध्वंसते य एवंविदि पापं कामयते यश्चैनमभिदासति स एषोऽश्माखणः

ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਮਾਰ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਪਾਪ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੱਥਰ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 9

नैवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा ह्येष तेन यदश्नाति यत्पिबति तेनेतरान्प्राणानवति एतमु एवान्ततोऽवित्त्वोत्क्रमति व्याददात्येवान्तत इति॥

ਇਸ ਵਾਯੂ ਦੁਆਰਾ ਨਾ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਨਾ ਦੁਰਗੰਧ ਦਾ। ਇਹ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਖਾਂਦਾ ਤੇ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇੱਕ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਕੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਇੱਕਲਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

तं हाङ्गिरा उद्गीथमुपासांचक्र एतमु एवाङ्गिरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यद्रसः॥

ਅੰਗਿਰਾ ਨੇ ਇਸ ਵਾਯੂ ਦੀ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਲੋਕ ਇਸੇ ਨੂੰ ਅੰਗਿਰਸ ਮੰਨਦੇ ਹਨ - ਇਹ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਰਸ ਹੈ।

Verse 11

तेन तं ह बृहस्पतिरुद्गीथमुपासांचक्र एतमु एव बृहस्पतिं मन्यन्ते वाग्घि बृहती तस्या एष पतिः॥

ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇਸੇ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ - ਵਾਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇਸਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ।

Verse 12

तेन तं हायास्य उद्गीथमुपासांचक्र एतमु एवायास्यं मन्यन्त आस्याद्यदयते ॥१.२.१२॥

ਉਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਉਦਗੀਥ ਲਈ ਆਯਾਸਯ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹੀ ਆਯਾਸਯ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਾਇਨ ਕਰੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।

Verse 13

तेन तंह बको दाल्भ्यो विदांचकार। स ह नैमिशीयानामुद्गाता बभूव स ह स्मैभ्यः कामानागायति ॥१.२.१३॥

ਉਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬਕ ਦਾਲਭਯ ਨੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ। ਉਹ ਨੈਮਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਉਦਗਾਤਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 14

आगाता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्त इत्यध्यात्मम् ॥१.२.१४॥

ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਣਕੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।

Verse 1

अथाधिदैवतं य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीतोद्यन्वा एष प्रजाभ्य उद्गायति। उद्यन्स्तमो भयमपहन्त्यपहन्ता ह वै भयस्य तमसो भवति य एवं वेद ॥

ਹੁਣ ਦੈਵੀ ਪੱਖ ਬਾਰੇ: ਜੋ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਠਕੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਗਾਇਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਠਕੇ ਇਹ ਹਨੇਰ ਅਤੇ ਭੈਅ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਨੇਰ ਅਤੇ ਭੈਅ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 2

समान उ एवायं चासौ चोष्णोऽयमुष्णोऽसौ स्वर इतीममाचक्षते स्वर इति प्रत्यास्वर इत्यमुं तस्माद्वा एतमिमममुं चोद्गीथमुपासीत ॥

ਇਹ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਇਹ ਗਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਗਰਮ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਵਰ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸ੍ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 3

अथ खलु व्यानमेवोद्गीथमुपासीत यद्वै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सोऽपानः। अथ यः प्राणापानयोः संधिः स व्यानो यो व्यानः सा वाक्। तस्मादप्राणन्ननपानन्वाचमभिव्याहरति ॥

ਹੁਣ ਵਯਾਨ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਅਪਾਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦਾ ਜੋ ਸੰਧਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਵਯਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਵਯਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਸਾਹ ਲਏ, ਇਨਸਾਨ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।

Verse 4

या वाक्सर्क्तस्मादप्राणन्ननपानन्नृचमभिव्याहरति यर्क्तत्साम तस्मादप्राणन्ननपानन्साम गायति यत्साम स उद्गीथस्तस्मादप्राणन्ननपानन्नुद्गायति ॥

ਜੋ ਵਾਕ ਰਿਗ ਵੇਦ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਸਾਹ ਲੈਕੇ ਰਿਚ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਿਗ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਮ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਸਾਹ ਲੈਕੇ ਸਾਮ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਮ ਹੈ, ਉਹ ਉਦਗੀਥ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਸਾਹ ਲੈਕੇ ਉਦਗੀਥ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

अतो यान्यन्यानि वीर्यवन्ति कर्माणि यथाग्नेर्मन्थनमाजेः सरणं दृढस्य धनुष आयमनमप्राणन्ननपानꣳस्तानि करोत्येतस्य हेतोर्व्यानमेवोद्गीथमुपासीत्॥

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਵੀ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਰਮ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਮਥਾਈ, ਦੌੜ, ਜਾਂ ਤੀਰ ਦੀ ਕਮਾਨ ਨੂੰ ਤਣਨਾ, ਉਹ ਸਭ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਸਾਹ ਲੈਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਵਯਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 6

अथ खलूद्गीथाक्षराण्युपासीतोद्गीथ इति प्राण एवोत्प्राणेन ह्युत्तिष्ठति वाग्गीर्वाचो ह गिर इत्याचक्षतेऽन्नं थमन्ने हीदꣳसर्वꣳस्थितम्॥

ਹੁਣ ਉਦਗੀਥ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਦਗੀਥ ਵਿੱਚ 'ਉਤ' ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਠਦੇ ਹਾਂ। 'ਗੀ' ਵਾਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਕ ਨੂੰ ਗਿਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 'ਥਮ' ਅੰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 7

द्यौरेवोदन्तरिक्षं गीः पृथिवी थमादित्य एवोद्वायुर्गीरग्निस्थं सामवेद एवोद्यजुर्वेदो गीरृग्वेदस्थं दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतान्येवं विद्वानुद्गीथाक्षराण्युपास्त उद्गीथ इत...

ਸੱਚੈ ਅਕਾਸ ਉਤ ਹੈ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਗੀਃ ਹੈ, ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਥਮ ਹੈ। ਸੂਰਯ ਸੱਚੈ ਉਤ ਹੈ, ਵਾਯੂ ਗੀਃ ਹੈ, ਅਗਨੀ ਥਮ ਹੈ। ਸਾਮਵੇਦ ਸੱਚੈ ਉਤ ਹੈ, ਯਜੁਰਵੇਦ ਗੀਃ ਹੈ, ਋ਗਵੇਦ ਥਮ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਵਾਕ ਦੁੱਧ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਵਾਕ ਦਾ ਦੁੱਧ। ਜੋ ਵਾਕ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਨ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਅਤੇ ਅੰਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਦਗੀਥ ਦੇ ਇਹ ਅੱਖਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ।

Verse 8

अथ खल्वाशीःसमृद्धिरुपसरणानीत्युपासीत येन साम्ना स्तोष्यन्स्यात्तत्सामोपधावेत्॥१.३.८॥

ਹੁਣ, ਸੱਚੈ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ, ਇਹ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਾਮਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਾਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।

Verse 9

यस्यामृचि तामृचं यदार्षेयं तमृषिं यां देवतामभिष्टोष्यन्स्यात्तां देवतामुपधावेत् ॥१.३.९॥

ਜਿਸ ਋ਚ ਨਾਲ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਋ਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਜੋ ਋ਸ਼ੀ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਋ਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਜਿਸ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।

Verse 10

येन छन्दसा स्तोष्यन् स्यात् तच्छन्द उपधावेत् । येन स्तोमेन स्तोष्यमाणः स्यात् तं स्तोमम् उपधावेत् ॥१.३.१०॥

ਜਿਸ ਛੰਦ ਨਾਲ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਛੰਦ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ; ਜਿਸ ਸਤੋਮ ਨਾਲ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਸਤੋਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 11

यां दिशम् अभिष्टोष्यन् स्यात् तां दिशम् उपधावेत् ॥१.३.११॥

ਜਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਉਹ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 1

आत्मानम् अन्ततः उपसृत्य स्तुवीत, कामं ध्यायन्, अप्रमत्तः । अभ्याशो ह यदस्मै स कामः समृध्येत, यत्कामः स्तुवीतेति, यत्कामः स्तुवीतेति ॥१.३.१२॥ ॐ इत्येतदक्षरम् उद्गीथमुपासीत । ॐ इति ह्युद्गायति । तस्योप...

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਇੱਛਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਅਣਗਹਿਲੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਨੇੜੇ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਇੱਛਾ ਲਈ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਇੱਛਾ ਲਈ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ 'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਦਗੀਥ 'ਓਮ' ਵਜੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੈ ਇਸਦਾ ਸਹਾਇਕ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ।

Verse 2

देवा वै मृत्योर्बिभ्यतस्त्रयीं विद्यां प्राविशन् । ते छन्दोभिरच्छादयन् यदेभिरच्छादयन् तच्छन्दसां छन्दस्त्वम् ॥१.४.२॥

ਦੇਵ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਤ੍ਰੈਵਿਧ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਦਿਆ—ਵੇਦ—ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਢੱਕਿਆ, ਉਹੀ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ‘ਛੰਦਤਾ’ ਹੈ।

Verse 3

तानु तत्र मृत्युर्यथा मत्स्यमुदके परिपश्येदेवं पर्यपश्यदृचि साम्नि यजुषि। ते नु विदित्वोर्ध्वा ऋचः साम्नो यजुषः स्वरमेव प्राविशन्॥

ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਿਗ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਯਜੁਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਰਿਗ-ਸਾਮ-ਯਜੁਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਉਠਾ ਕੇ ਕੇਵਲ ਸ੍ਵਰ (ਓਂਕਾਰ-ਸ੍ਵਰ) ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।

Verse 4

यदा वा ऋचमाप्नोत्योमित्येवातिस्वरत्येवं सामैवं यजुरेष उ स्वरो यदेतदक्षरमेतदमृतमभयं तत्प्रविश्य देवा अमृता अभया अभवन् ॥१.४.४॥

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਰਿਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ‘ਓਂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ੍ਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਮ ਵਿੱਚ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜੁਸ ਵਿੱਚ। ਇਹੀ ਉਹ ਸ੍ਵਰ ਹੈ—ਇਹ ਅੱਖਰ—ਜੋ ਅਮਰ ਅਤੇ ਅਭੈ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵ ਅਮਰ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਗਏ।

Verse 5

स य एतदेवं विद्वानक्षरं प्रणौति, एतदेवाक्षरं स्वरममृतमभयं प्रविशति। तत्प्रविश्य यदमृता देवास्तदमृतो भवति॥१.४.५॥

ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਅਖੰਡ ਅੱਖਰ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਉਚਾਰਨ (ਜਪ) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਅੱਖਰ-ਸੁਰ ਵਿੱਚ—ਅਮਰ, ਨਿਰਭੈ ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ—ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਮਰ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 1

अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवः। यः प्रणवः स उद्गीथः। इत्यसौ वा आदित्य उद्गीथः। एष प्रणवः—ओमिति ह्येष स्वरन्नेति॥१.५.१॥

ਹੁਣ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਦਗੀਥ ਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਹੀ ਉਦਗੀਥ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਸਦਾ ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਉਦਗੀਥ ਹੈ; ਇਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ—‘ਓਂ’, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰ ਕਰਕੇ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ।

Verse 2

एतमु एवाहमभ्यगासिषं, तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकिः पुत्रमुवाच। रश्मींस्त्वं पर्यावर्तय; बहवो वै ते भविष्यन्तीति—अधिदैवतम्॥१.५.२॥

‘ਇਸੇ ਇਕ ਨੂੰ ਹੀ ਮੈਂ ਨੇੜੇ ਗਿਆ ਸੀ,’ ਕੌਸ਼ੀਤਕੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—‘ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਬਹੁਤੇ ਹੋਣਗੇ’—ਇਹ ਅਧਿਦੈਵਤ, ਦੇਵਤਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਰਥ ਹੈ।

Verse 3

अथाध्यात्मं य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासीत । ओमिति ह्येष स्वरन्नेति ॥ १.५.३ ॥

ਹੁਣ ਅਧਿਆਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ—ਇਸ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਉਦਗੀਥ ਵਜੋਂ ਉਪਾਸਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ‘ਓਂ’ ਨਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

एतमु एवाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकिः पुत्रमुवाच प्राणाꣳस्त्वं भूमानमभिगायताद्बहवो वै मे भविष्यन्तीति ॥

ਕੌਸ਼ੀਤਕੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਮੈਂ ਇਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈਂ।” ਫਿਰ ਕਿਹਾ: “ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਭੂਮਾਨ ਵਜੋਂ ਗਾ; ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਬਹੁਤੇ ਸੰਤਾਨ ਹੋਣਗੇ।”

Verse 1

इयमेव ऋगग्निः साम। तदेतदेतस्याम् ऋच्यध्यूढं साम। तस्माद् ऋच्यध्यूढं साम गीयते। इयमेव साग्निरम् अस् तत्साम॥१.६.१॥

ਇਹੀ ਋ਚ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਹੀ ਸਾਮਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਮਨ ਇਸ ਋ਚ ਉੱਤੇ ਅਧ੍ਯੂਢ (ਆਰੋਪਿਤ) ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਋ਚ ਉੱਤੇ ਅਧ੍ਯੂਢ ਸਾਮਨ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਸਾਮਨ ਹੈ—ਅਗਨੀ ਇਸ ਦਾ ‘ਅਮ੍’ ਹੈ।

Verse 2

अन्तरिक्षमेव ऋग्वायुः साम। तदेतदेतस्याम् ऋच्यध्यूढं साम। तस्माद् ऋच्यध्यूढं साम गीयते। अन्तरिक्षमेव स वायुरम् अस् तत्साम॥१.६.२॥

ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਹੀ ਋ਚ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਹੀ ਸਾਮਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਮਨ ਇਸ ਋ਚ ਉੱਤੇ ਅਧ੍ਯੂਢ (ਆਰੋਪਿਤ) ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਋ਚ ਉੱਤੇ ਅਧ੍ਯੂਢ ਸਾਮਨ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਸਾਮਨ ਹੈ—ਵਾਯੂ ਇਸ ਦਾ ‘ਅਮ੍’ ਹੈ।

Verse 3

द्यौरेव ऋगादित्यः साम। तदेतदेतस्याम् ऋच्यध्यूढं साम। तस्माद् ऋच्यध्यूढं साम गीयते। द्यौरेव स आदित्योऽमस् तत्साम॥१.६.३॥

ਦ੍ਯੌ (ਸਵਰਗ) ਹੀ ਋ਚ ਹੈ; ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਹੀ ਸਾਮਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਮਨ ਇਸ ਋ਚ ਉੱਤੇ ਅਧ੍ਯੂਢ (ਆਰੋਪਿਤ) ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਋ਚ ਉੱਤੇ ਅਧ੍ਯੂਢ ਸਾਮਨ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਸਾਮਨ ਹੈ—ਆਦਿਤ੍ਯ ਇਸ ਦਾ ‘ਅਮਸ੍’ ਹੈ।

Verse 4

नक्षत्राण्येव ऋक्, चन्द्रमाः साम। तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम। तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते। नक्षत्राण्येव सा, चन्द्रमा अमः; तत्साम॥१.६.४॥

ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੀ ਰਿਚ (਋ਗ-ਮੰਤ੍ਰ) ਹਨ; ਚੰਦਰਮਾ ਸਾਮ (ਸਾਮਗਾਨ) ਹੈ। ਇਹ ਸਾਮ ਇਸ ਰਿਚ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ—ਆਧਾਰਿਤ—ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਮ ਨੂੰ ਰਿਚ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਕਰਕੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਤਰ ‘ਸਾ’ (ਆਰੰਭ ਅੱਖਰ) ਹਨ, ਚੰਦਰਮਾ ‘ਅਮ’ (ਸਮਾਪਨ ਅੱਖਰ) ਹੈ; ਇਹੀ ਸਾਮ ਹੈ।

Verse 5

अथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैव ऋक्। अथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्साम। तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम। तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते॥१.६.५॥

ਹੁਣ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਦਾ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ ਉਹੀ ਰਿਚ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਨੀਲਾਪਨ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਕਾਲਾ ਹੈ ਉਹ ਸਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਮ ਇਸ ਰਿਚ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ—ਆਧਾਰਿਤ—ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਮ ਨੂੰ ਰਿਚ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਕਰਕੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

अथ यदेवैतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैव सा। अथ यन्नीलं परः कृष्णं तद् अमः; तत्साम। अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते, हिरण्यश्मश्रुः हिरण्यकेशः, आप्रणस्वात् सर्व एव सुवर्णः॥१.६.६॥

ਹੁਣ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਦਾ ਉਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ‘ਸਾ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਨੀਲਾਪਨ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਕਾਲਾ ਹੈ ਉਹ ‘ਅਮ’ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਾਮ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਹਿਰਣ੍ਮਯ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਸੁਵਰਨ ਦਾਢੀ ਵਾਲਾ, ਸੁਵਰਨ ਕੇਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ—ਨਖਾਂ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਵਰਨਮਯ ਹੈ।