Adhyaya 90
Adhyāya 90: Babhruvāhana’s Reception and the Commencement of Yudhiṣṭhira’s Aśvamedha
Upa-parva: Aśvamedha-dīkṣā and Kratu-pravṛtti (Ritual Initiation and Commencement Episode)
Vaiśaṃpāyana reports the formal reception of Babhruvāhana and accompanying royal women within the Pāṇḍava residence, emphasizing protocol (yathā-nyāyam), respectful greetings, and reciprocal gifting by Kuntī, Draupadī, Subhadrā, and other Kuru women. Babhruvāhana pays due respects to Dhṛtarāṣṭra, Yudhiṣṭhira, and the Pāṇḍavas, and is honored with embraces and substantial wealth. Kṛṣṇa, approached with deference, bestows an exceptional chariot with golden fittings and divine horses. On the third day, Vyāsa (son of Satyavatī) instructs Yudhiṣṭhira that the proper sacrificial time has arrived; he prescribes an Aśvamedha variant noted for abundant gold (bahusuvarṇaka) and urges a triple-scale dakṣiṇā. Yudhiṣṭhira undertakes dīkṣā and the great rite begins. The officiants perform the sequence without procedural fault—pravargya, abhiṣava, and the ordered savanas—while the administration ensures social welfare: Bhīma, by royal command, distributes food daily so that none are left destitute or hungry. The chapter details construction and ornamentation of yūpas (including devadāru and śleṣmātaka), golden decorative posts, golden bricks for the altar, and the garuḍa-shaped arrangement of the fire-structure. Assigned animals are arranged according to śāstra. The rite is depicted as cosmically attended—ṛṣis, gandharvas, siddhas, and expert musicians (e.g., Nārada, Tumburu) enhance the ceremonial atmosphere during ritual intervals.
Chapter Arc: युधिष्ठिर का अश्वमेध यज्ञ विधिपूर्वक सम्पन्न होता है—ब्राह्मण तृप्त, बन्धु-स्वजन संतुष्ट, दीन-दुःखी भी दान से तृप्त; तभी एक अद्भुत दृश्य उपस्थित होता है: यज्ञ-शाला में एक नेवला आता है, जिसका आधा शरीर सुवर्णमय है। → नेवला राजाओं और ऋत्विजों के सामने यज्ञ की महिमा पर प्रश्नचिह्न रख देता है—वह कहता है कि यह महान् अश्वमेध भी कुरुक्षेत्र-निवासी एक उज्छवृत्तिधारी (कण-बीनकर जीविका चलाने वाले) ब्राह्मण के ‘सेरभर सत्तू-दान’ के तुल्य नहीं। सभा में विस्मय और असहजता फैलती है; यज्ञ-विधि की पूर्णता (यथागम, यथान्याय) बताकर भी नेवले का दावा खंडित नहीं हो पाता। → नेवला अपना रहस्य खोलता है: एक समय अकाल/कृच्छ्र-काल में उस गरीब ब्राह्मण-परिवार ने अतिथि को अपने प्राणों के समान प्रिय सत्तू दान कर दिए; उन्हीं सत्तू के कुछ कणों के प्रभाव से नेवले का आधा शरीर सुवर्ण हो गया—पर युधिष्ठिर के अश्वमेध में लोटने पर भी शेष शरीर स्वर्ण नहीं हुआ। यह तुलना सभा के गर्व को तोड़ देती है और दान के ‘भाव’ को कर्मकाण्ड से ऊँचा स्थापित करती है। → कथा के भीतर कथा के रूप में उस ब्राह्मण-गृहस्थ का आदर्श उभरता है: भूख, कष्ट और पारिवारिक दारिद्र्य के बीच भी अतिथि-सत्कार और दान; ‘कृच्छूकाले’ शुद्ध हृदय से किया गया दान स्वर्ग-विजय का कारण बनता है। युधिष्ठिर के यज्ञ की विधि निर्दोष होते हुए भी नेवला संकेत देता है कि महत्ता का माप बाह्य वैभव नहीं, त्याग की तीव्रता और निष्कामता है।
Shlokas
Verse 1
नशा (0) आफजअन+- नवतितमो< ध्याय: युधिछिरके यज्ञमें एक नेवलेका उछ्छवृत्तिधारी ब्राह्मणके द्वारा किये गये सेरभर सत्तूदानकी महिमा उस अश्वमेधयज्ञसे भी बढ़कर बतलाना जनमेजय उवाच पितामहस्य मे यज्ञे धर्मराजस्य धीमत: । यदाश्चर्यमभूत् किंचित् तद् भवान् वक्तुमहति,जनमेजयने पूछा--ब्रह्मन! मेरे प्रपितामह बुद्धिमान् धर्मराज युथधिष्ठिरके यज्ञमें यदि कोई आश्चर्यजनक घटना हुई हो तो आप उसे बतानेकी कृपा करें
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕੋਈ ਅਦਭੁਤ ਜਾਂ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਘਟਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾਓ।
Verse 2
वैशग्पायन उवाच श्रूयतां राजशार्दूल महदाश्चर्यमुत्तमम् । अश्वमेधे महायज्ञे निवृत्ते यदभूत् प्रभो,वैशम्पायनजीने कहा--नृपश्रेष्ठ! प्रभो! युधिष्ठिरका वह महान् अश्वमेध-यज्ञ जब पूरा हुआ, उसी समय एक बड़ी उत्तम किंतु महान् आश्वर्यमें डालनेवाली घटना घटित हुई, उसे बतलाता हूँ; सुनो
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਪ੍ਰਭੋ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਇੱਕ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਮਹਾਨ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਅਸਾਧਾਰਣ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ।
Verse 3
तर्पितिषु द्विजाग्रयेषु ज्ञातिसम्बन्धिबन्धुषु । दीनान्धकृपणे वापि तदा भरतसत्तम,भरतश्रेष्ठ] भारत! उस यज्ञमें श्रेष्ठ ब्राह्मणों, जातिवालों, सम्बन्धियों, बन्धु-बान्धवों, अन्धों तथा दीन-दरिद्रोंके तृप्त हो जानेपर जब युधिष्ठिरके महान् दानका चारों ओर शोर हो गया और धर्मराजके मस्तकपर फूलोंकी वर्षा होने लगी उसी समय वहाँ एक नेवला आया। अनघ! उसकी आँखें नीली थीं और उसके शरीरके एक ओरका भाग सोनेका था। पृथ्वीनाथ! उसने आते ही एक बार वज्रके समान भयंकर गर्जना की
ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜ਼ਨਾਤੀ-ਸੰਬੰਧੀ-ਬਾਂਧਵ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੀਨ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਣ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਮਹਾਦਾਨ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਚੌਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਪੁਸ਼ਪ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਤਦ ਹੀ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਨੇਵਲਾ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਹੇ ਅਨਘ! ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਸਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਹੇ ਪૃਥਵੀਨਾਥ! ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਵਜ੍ਰ ਸਮਾਨ ਭਿਆਨਕ ਇੱਕ ਗਰਜ ਕੀਤੀ।
Verse 4
घुष्यमाणे महादाने दिक्षु सर्वासु भारत । पतत्सु पुष्पवर्षेषु धर्मराजस्य मूर्थनि,भरतश्रेष्ठ] भारत! उस यज्ञमें श्रेष्ठ ब्राह्मणों, जातिवालों, सम्बन्धियों, बन्धु-बान्धवों, अन्धों तथा दीन-दरिद्रोंके तृप्त हो जानेपर जब युधिष्ठिरके महान् दानका चारों ओर शोर हो गया और धर्मराजके मस्तकपर फूलोंकी वर्षा होने लगी उसी समय वहाँ एक नेवला आया। अनघ! उसकी आँखें नीली थीं और उसके शरीरके एक ओरका भाग सोनेका था। पृथ्वीनाथ! उसने आते ही एक बार वज्रके समान भयंकर गर्जना की
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜਦੋਂ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਮਹਾਦਾਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਨੇਵਲਾ ਆ ਗਿਆ। ਅਨਘ! ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਸਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਹੇ ਧਰਤੀਨਾਥ! ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਵਜ੍ਰ ਸਮਾਨ ਭਿਆਨਕ ਗਰਜ ਇਕ ਵਾਰ ਕੀਤੀ।
Verse 5
नीलाक्षस्तत्र नकुलो रुक्मपार्श्वस्तदानघ । वज्जाशनिसमं नादममुज्चद् वसुधाधिप,भरतश्रेष्ठ] भारत! उस यज्ञमें श्रेष्ठ ब्राह्मणों, जातिवालों, सम्बन्धियों, बन्धु-बान्धवों, अन्धों तथा दीन-दरिद्रोंके तृप्त हो जानेपर जब युधिष्ठिरके महान् दानका चारों ओर शोर हो गया और धर्मराजके मस्तकपर फूलोंकी वर्षा होने लगी उसी समय वहाँ एक नेवला आया। अनघ! उसकी आँखें नीली थीं और उसके शरीरके एक ओरका भाग सोनेका था। पृथ्वीनाथ! उसने आते ही एक बार वज्रके समान भयंकर गर्जना की ५ 0७0 + 722 0नलम आह औँ! ज ७७० + न ++ (४ कि जे 4
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ, ਅਨਘ! ਨੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਉਹ ਨੇਵਲਾ ਯੱਗ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਵਸੁਧਾਧਿਪ! ਜਦੋਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਮਹਾਦਾਨ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਵਜ੍ਰਾਸ਼ਨੀ ਸਮਾਨ ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਇਕ ਵਾਰ ਛੱਡਿਆ।
Verse 6
सकृदुत्सृज्य तन्नादं त्रासयानो मृगद्धिजान् । मानुषं वचन प्राह धृष्टो बिलशयो महान्,बिलनिवासी उस धृष्ट एवं महान् नेवलेने एक बार वैसी गर्जना करके समस्त मृगों और पक्षियोंको भयभीत कर दिया और फिर मनुष्यकी भाषामें कहा--
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਉਹ ਨਾਦ ਛੱਡ ਕੇ, ਬਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ।
Verse 7
सक्तुप्रस्थेन वो नायं यज्ञस्तुल्यो नराधिपा: । उज्छवृत्तेर्वदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिन:,“राजाओ! तुम्हारा यह यज्ञ कुरुक्षेत्रनिवासी एक उज्छवृत्तिधारी उदार ब्राह्मणके सेरभर सत्तू दान करनेके बराबर भी नहीं हुआ है”
ਨੇਵਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜੋ! ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਯੱਗ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਉਂਛਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਦਾਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰਸਥ ਸੱਤੂ-ਦਾਨ ਦੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ।
Verse 8
तस्य तद् वचन श्रुत्वा नकुलस्य विशाम्पते । विस्मयं परमं जम्मु: सर्वे ते ब्राह्मणर्षभा:,प्रजानाथ! नेवलेकी वह बात सुनकर समस्त श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको बड़ा आश्चर्य हुआ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਨੇਵਲੇ (ਨਕੁਲ) ਦੀ ਉਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰਮ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ।
Verse 9
ततः समेत्य नकुलं॑ पर्यपृच्छन्त ते द्विजा: । कुतस्त्वं समनुप्राप्तो यज्ञं साधुसमागमम्,तब वे सब ब्राह्मण उस नेवलेके पास जाकर उसे चारों ओरसे घेरकर पूछने लगे --“नकुल! इस यज्ञमें तो साधु पुरुषोंका ही समागम हुआ है, तुम कहाँसे आ गये?”
ਤਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦਵਿਜ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਨਕੁਲ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ—“ਹੇ ਨਕੁਲ! ਇਹ ਯਜ੍ਞ ਤਾਂ ਸਾਧੂ-ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ?”
Verse 10
ई है पक $ ; न्् “बट है हे '्ि तार छः ०... ॥7! ऐ कद 7 सल्कष्ा- अल - | ५ पश्नन० | 2 (०० ! ५ 9 कि बल॑ परमं तुभ्यं कि श्रुत॑ किं परायणम् । कथं भवन्तं विद्याम यो नो यज्ञ विगर्हसे,“तुममें कौन-सा बल और कितना शास्त्रज्ञान है? तुम किसके सहारे रहते हो? हमें किस तरह तुम्हारा परिचय प्राप्त होगा? तुम कौन हो, जो हमारे इस यज्ञकी निन्दा करते हो?
“ਤੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਲ ਕੀ ਹੈ? ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਵਿਦਿਆ ਕਿੰਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਕਿਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੈਂ? ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਪਛਾਣ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣੀਏ—ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਜੋ ਸਾਡੇ ਇਸ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?”
Verse 11
अविलुप्यागमं कृत्स्नं विविधैर्यज्ञियै: कृतम् । यथागमं यथान्यायं कर्तव्यं च तथा कृतम्,“हमने नाना प्रकारकी यज्ञ-सामग्री एकत्रित करके शास्त्रीय विधिकी अवहेलना न करते हुए इस यज्ञको पूर्ण किया है। इसमें शास्त्रसंगत और न्याययुक्त प्रत्येक कर्तव्य-कर्मका यथोचित पालन किया गया है
“ਅਸੀਂ ਆਗਮ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਉਲੰਘਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਯਜ੍ਞ-ਸਾਮਗਰੀ ਨਾਲ ਇਹ ਯਜ੍ਞ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਯਥੋਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।”
Verse 12
पूजा: पूजिताश्चात्र विधिवच्छास्त्रदर्शनात् । मन्त्राहुतिहुतश्वान्निर्दत्त देयममत्सरम्,“इसमें शास्त्रीय दृष्टिसे पूजनीय पुरुषोंकी विधिवत् पूजा की गयी है। अग्निमें मन्त्र पढ़कर आहुति दी गयी है और देनेयोग्य वस्तुओंका ईर्ष्यारहित होकर दान किया गया है
“ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਪੂਜਣਯੋਗ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੇਣਯੋਗ ਸੀ ਉਹ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।”
Verse 13
तुष्टा द्विजातयश्चात्र दानैर्बहुविधैरपि । क्षत्रियाश्व सुयुद्धेन श्राद्धैश्षापि पितामहा:,'यहाँ नाना प्रकारके दानोंसे ब्राह्मणोंको, उत्तम युद्धके द्वारा क्षत्रियोंको, श्राद्धके द्वारा पितामहोंको, रक्षाके द्वारा वैश्योंको, सम्पूर्ण कामनाओंकी पूर्ति करके उत्तम स्त्रियोंको, दयासे शूद्रोंको, दानसे बची हुई वस्तुएँ देकर अन्य मनुष्योंको तथा राजाके शुद्ध बर्तावसे ज्ञाति एवं सम्बन्धियोंको संतुष्ट किया गया है। इसी प्रकार पवित्र हविष्यके द्वारा देवताओंको और रक्षाका भार लेकर शरणागतोंको प्रसन्न किया गया है
“ਇੱਥੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਦਵਿਜ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਉੱਤਮ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਖ਼ਤਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤਾਮਹ (ਪੂਰਵਜ) ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।”
Verse 14
पालनेन विशस्तुष्टा: कामैस्तुष्टा वरस्त्रिय: | अनुक्रोशैस्तथा शूद्रा दानशेषै: पृथग्जना:,'यहाँ नाना प्रकारके दानोंसे ब्राह्मणोंको, उत्तम युद्धके द्वारा क्षत्रियोंको, श्राद्धके द्वारा पितामहोंको, रक्षाके द्वारा वैश्योंको, सम्पूर्ण कामनाओंकी पूर्ति करके उत्तम स्त्रियोंको, दयासे शूद्रोंको, दानसे बची हुई वस्तुएँ देकर अन्य मनुष्योंको तथा राजाके शुद्ध बर्तावसे ज्ञाति एवं सम्बन्धियोंको संतुष्ट किया गया है। इसी प्रकार पवित्र हविष्यके द्वारा देवताओंको और रक्षाका भार लेकर शरणागतोंको प्रसन्न किया गया है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ; ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਈਆਂ; ਦਇਆ ਨਾਲ ਸ਼ੂਦਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਬਚੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਆਮ ਲੋਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ।”
Verse 15
ज्ञातिसम्बन्धिनस्तुष्टा: शौचेन च तृपस्य नः । देवा हविर्भि: पुण्यैश्व रक्षणै: शरणागता:,'यहाँ नाना प्रकारके दानोंसे ब्राह्मणोंको, उत्तम युद्धके द्वारा क्षत्रियोंको, श्राद्धके द्वारा पितामहोंको, रक्षाके द्वारा वैश्योंको, सम्पूर्ण कामनाओंकी पूर्ति करके उत्तम स्त्रियोंको, दयासे शूद्रोंको, दानसे बची हुई वस्तुएँ देकर अन्य मनुष्योंको तथा राजाके शुद्ध बर्तावसे ज्ञाति एवं सम्बन्धियोंको संतुष्ट किया गया है। इसी प्रकार पवित्र हविष्यके द्वारा देवताओंको और रक्षाका भार लेकर शरणागतोंको प्रसन्न किया गया है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਸਾਡੇ ਜ਼ਾਤੀ-ਭਾਈ ਤੇ ਸਬੰਧੀ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ; ਦੇਵਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਵਿ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਲੋਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ।”
Verse 16
यदत्र तथ्यं तद् ब्रूहि सत्यं सत्यं द्विजातिषु । यथाश्रुतं यथादृष्ट॑ पृष्टो ब्राह्मणकाम्पया,“यह सब होनेपर भी तुमने क्या देखा या सुना है, जिससे इस यज्ञपर आक्षेप करते हो? इन ब्राह्मणोंके निकट इनके इच्छानुसार पूछे जानेपर तुम सच-सच बताओ; क्योंकि तुम्हारी बातें विश्वासके योग्य जान पड़ती हैं। तुम स्वयं भी बुद्धिमान् दिखायी देते और दिव्यरूप धारण किये हुए हो। इस समय तुम्हारा ब्राह्मणोंक साथ समागम हुआ है, इसलिये तुम्हें हमारे प्रश्नका उत्तर अवश्य देना चाहिये”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਇੱਥੇ ਜੋ ਤੱਥ ਹੈ ਉਹੀ ਕਹੋ—ਸੱਚ, ਸੱਚ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।”
Verse 17
श्रद्धेयवाक्य: प्राज्ञस्त्वं दिव्यं रूपं बिभर्षि च | समागततश्न विप्रैस्त्वं तद् भवान् वक्तुमहति,“यह सब होनेपर भी तुमने क्या देखा या सुना है, जिससे इस यज्ञपर आक्षेप करते हो? इन ब्राह्मणोंके निकट इनके इच्छानुसार पूछे जानेपर तुम सच-सच बताओ; क्योंकि तुम्हारी बातें विश्वासके योग्य जान पड़ती हैं। तुम स्वयं भी बुद्धिमान् दिखायी देते और दिव्यरूप धारण किये हुए हो। इस समय तुम्हारा ब्राह्मणोंक साथ समागम हुआ है, इसलिये तुम्हें हमारे प्रश्नका उत्तर अवश्य देना चाहिये”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਹੈਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਐਸਾ ਕੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਇਸ ਯਜ੍ਞ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਂਦਾ ਹੈਂ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਸਾਫ਼ ਸੱਚ ਕਹਿ।”
Verse 18
इति पृष्टो द्विजैस्तै: स प्रहसन् नकुलो<ब्रवीत् । नैषा मृषा मया वाणी प्रोक्ता दर्पेण वा द्विजा:,उन ब्राह्मणोंके इस प्रकार पूछनेपर नेवलेने हँसकर कहा--“विप्रवृन्द! मैंने आपलोगोंसे मिथ्या अथवा घमंडमें आकर कोई बात नहीं कही है
ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਨਕੁਲ (ਨੇਵਲਾ) ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲਿਆ— “ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਮੈਂ ਜੋ ਬਚਨ ਕਹੇ ਹਨ ਨਾ ਤਾਂ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।”
Verse 19
यन्मयोक्तमिदं वाक््यं युष्माभिश्नाप्युपश्रुतम् । सन्तुप्रस्थेन वो नाय॑ यज्ञस्तुल्यो द्विजर्षभा:,“मैंने जो कहा है कि 'द्विजवरो! आपलोगोंका यह यज्ञ उख्छवृत्तिवाले ब्राह्मणोंके द्वारा किये हुए सेरभर सत्तूदानके बराबर भी नहीं है” इसे आपने ठीक-ठीक सुना है
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਮੈਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ‘ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਯੱਗ ਉੱਛਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਇੱਕ ਸੇਰ ਸੱਤੂ-ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ’—ਉਹ ਗੱਲ ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਸੁਣ ਲਈ ਹੈ।
Verse 20
इत्यवश्यं मयैतद् वो वक्तव्यं द्विजसत्तमा: । शृणुताव्यग्रमनस: शंसतो मे यथातथम्,'श्रेष्ठ ब्राह्णो! इसका कारण अवश्य आपलोगोंको बताने योग्य है। अब मैं यथार्थरूपसे जो कुछ कहता हूँ, उसे आप लोग शान्तचित्त होकर सुनें
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸੱਤਮੋ! ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਮੇਰਾ ਅਵਸ਼੍ਯ ਕਰਤੱਵ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ, ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਮਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਣੋ।
Verse 21
अनुभूतं च दृष्टं च यन्मयाद्भुतमुत्तमम् | उज्छवृत्तेवदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिन:,“कुरक्षेत्रनिवासी उज्छवृत्तिधारी दानी ब्राह्मणके सम्बन्धमें मैंने जो कुछ देखा और अनुभव किया है, वह बड़ा ही उत्तम एवं अदभुत है”
ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ-ਨਿਵਾਸੀ ਉੱਛਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਾਲੇ ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹੈ।
Verse 22
स्वर्ग येन द्विजा: प्राप्त: सभार्य: ससुतस्नुष: । यथा चार्थ शरीरस्य ममेदं काउ्चनीकृतम्,“ब्राह्मणो! उस दानके प्रभावसे पत्नी, पुत्र और पुत्रवधूसहित उन द्विजश्रेष्ठने जिस प्रकार स्वर्गलोकपर अधिकार पा लिया और वहाँ जिस तरह उन्होंने मेरा यह आधा शरीर सुवर्णमय कर दिया, वह प्रसंग बता रहा हूँ!
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਉਸ ਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਵਧੂਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗਲੋਕ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਇਸ ਅੱਧੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਵਰਨਮਯ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮੈਂ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 23
नकुल उवाच हन्त वो वर्तयिष्यामि दानस्य फलमुत्तमम् । न्यायलब्धस्य सूक्ष्मस्य विप्रदत्तस्य यद् द्विजा:,नकुल बोला--ब्राह्मणो! कुरुक्षेत्रनिवासी द्विजके द्वारा दिये गये न्यायोपार्जित थोड़े-से अन्नके दानका जो उत्तम फल देखनेमें आया है, उसे मैं आपलोगोंको बतलाता हूँ
ਨਕੁਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ-ਨਿਵਾਸੀ ਇੱਕ ਦ੍ਵਿਜ ਵੱਲੋਂ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਏ ਹੋਏ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਅੰਨ ਦੇ ਦਾਨ ਦਾ ਜੋ ਉੱਤਮ ਫਲ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 24
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्र धर्मज्ञैर्बहुभिव॒ते | उज्छवृत्तिद्विज: कश्चित् कापोतिरभवत् तदा,कुछ दिनों पहलेकी बात है, धर्मक्षेत्र कुरुक्षेत्रमें, जहाँ बहुत-से धर्मज्ञ महात्मा रहा करते हैं, कोई ब्राह्मण रहते थे। वे उज्छवृत्तिसे अपना जीवन-निर्वाह करते थे। कबूतरके समान अन्नका दाना चुनकर लाते और उसीसे कुटुम्बका पालन करते थे
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮਖੇਤਰ ਕੁਰੂਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਉੰਛਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦਾ; ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੰਨ ਦੇ ਦਾਣੇ ਚੁਣ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 25
सभार्य: सह पुत्रेण सस्नुषस्तपसि स्थित: । बभूव शुक््लवृत्त: स धर्मात्मा नियतेन्द्रिय:,वे अपनी स्त्री, पुत्र और पुत्रवधूके साथ रहकर तपस्यामें संलग्न थे। ब्राह्मणदेवता शुद्ध आचार-विचारसे रहनेवाले धर्मात्मा और जितेन्द्रिय थे
ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਾਰ ਵਾਲਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 26
षष्ठे काले सदा विप्रो भुड्धक्ते तैः सह सुव्रत: । षष्ठे काले कदाचित् तु तस्याहारो न विद्यते
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਦਾ ਛੇਵੇਂ ਨਿਯਤ ਵੇਲੇ ਨੌਕਰਾਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਭੋਜਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੇਵਾਂ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਖਾਣਾ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਸੀ।
Verse 27
कदाचिद् धर्मिणस्तस्य दुर्भिक्षे सति दारुणे,ब्राह्मणो! सुनो। एक समय वहाँ बड़ा भयंकर अकाल पड़ा। उन दिनों उन धर्मात्मा ब्राह्मणके पास अन्नका संग्रह तो था नहीं, खेतोंका अन्न भी सूख गया था। अतः वे सर्वथा निर्धन हो गये थे
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਉੱਥੇ ਘੋਰ ਕਾਲ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੋਲ ਨਾ ਅੰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸਟੋਰ ਸੀ, ਨਾ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਫਸਲ ਬਚੀ; ਅਨਾਜ ਤੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਸਭ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਧਨ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰੀ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 28
नाविद्यत तदा विप्रा: संचयस्तन्निबोधत । क्षीणौषधिसमावेशे द्रव्यहीनो5भवत् तदा,ब्राह्मणो! सुनो। एक समय वहाँ बड़ा भयंकर अकाल पड़ा। उन दिनों उन धर्मात्मा ब्राह्मणके पास अन्नका संग्रह तो था नहीं, खेतोंका अन्न भी सूख गया था। अतः वे सर्वथा निर्धन हो गये थे
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝੋ: ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਵੀ ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਰਾਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਮੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਧਨ-ਹੀਣ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 29
काले काले<स्य सम्प्राप्ते नैव विद्येत भोजनम् | क्षुधापरिगता: सर्वे प्रातिष्ठन्त तदा तु ते
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਨਿਯਤ ਵੇਲੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਭੋਜਨ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਤਦ ਸਭ ਲੋਕ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਅਟੱਲ ਲੋੜ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।
Verse 30
उष्णार्तश्न क्षुधार्तश्न विप्रस्तपसि संस्थित:,क्षपयामास तं काल कृच्छ॒प्राणो द्विजोत्तम: । तपस्यामें लगे हुए वे ब्राह्मणदेवता गर्मी और भूख दोनोंसे कष्ट पा रहे थे। भूख और परिश्रमसे पीड़ित होनेपर भी वे उज्छ न पा सके। उन्हें अन्नका एक दाना भी नहीं मिला; अतः परिवारके सभी लोगोंके साथ उसी तरह भूखसे पीड़ित रहकर ही उन्होंने वह समय काटा। वे श्रेष्ठ ब्राह्मण बड़े कष्टसे अपने प्राणोंकी रक्षा करते थे
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਉਹ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ। ਜਿੰਦ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸਹਿ ਕੇ ਕੱਟਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਤੋਂ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ।
Verse 31
उज्छमप्राप्तवानेव ब्राह्मण: क्षुच्छूमान्वित: । स तथैव क्षुधाविष्ट: सार्ध परिजनेन ह,क्षपयामास तं काल कृच्छ॒प्राणो द्विजोत्तम: । तपस्यामें लगे हुए वे ब्राह्मणदेवता गर्मी और भूख दोनोंसे कष्ट पा रहे थे। भूख और परिश्रमसे पीड़ित होनेपर भी वे उज्छ न पा सके। उन्हें अन्नका एक दाना भी नहीं मिला; अतः परिवारके सभी लोगोंके साथ उसी तरह भूखसे पीड़ित रहकर ही उन्होंने वह समय काटा। वे श्रेष्ठ ब्राह्मण बड़े कष्टसे अपने प्राणोंकी रक्षा करते थे
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਛ (ਅੰਨ ਦਾ ਬਚਿਆ-ਖੁਚਿਆ ਹਿੱਸਾ) ਤੱਕ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕਿਆ। ਇਕ ਦਾਣਾ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਉਹ ਉਸੇ ਭੁੱਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਮਾਂ ਕੱਟਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਜਿੰਦ ਬਚਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 32
।। अथ ष७्े गते काले यवप्रस्थमुपार्जयन्
ਫਿਰ ਛੇਵਾਂ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਯਵਪ੍ਰਸਥ—ਅਨਾਜ ਦੀ ਰਸਦ—ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ।
Verse 33
यवप्रस्थं तु त॑ं सक्तूनकुर्वन्त तपस्विन: । कृतजप्याद्विकास्ते तु हुत्वा चाग्निंयथाविधि
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਉਸ ਯਵਪ੍ਰਸਥ ਤੋਂ ਸਕਤੂ (ਸੱਤੂ) ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਜਪ ਆਦਿ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 34
कुडवं कुडवं सर्वे व्यभजन्त तपस्विन: । तदनन्तर एक दिन पुनः छठा काल आनेतक उन्होंने सेरभर जौका उपार्जन किया। उन तपस्वी ब्राह्मणोंने उस जौका सत्तू तैयार किया और जप तथा नैत्यिक नियम पूर्ण करके अग्निमें विधिपूर्वक आहुति देनेके पश्चात् वे सब लोग एक-एक कुडव अर्थात् एक-एक पाव सत्तू बाँटकर खानेके लिये उद्यत हुए ।। ३२-३३ $ ।। अथागच्छद् द्विज: कश्चिदतिथिभर्भुज्जतां तदा,वे भोजनके लिये अभी बैठे ही थे कि कोई ब्राह्मण अतिथि उनके यहाँ आ पहुँचा। उस अतिथिको आया देख वे मन-ही-मन बहुत प्रसन्न हुए। उस अतिथिको प्रणाम करके उन्होंने उससे कुशल-मंगल पूछा
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅੰਨ ਕੁਡਵ-ਕੁਡਵ ਕਰਕੇ ਵੰਡ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸੇਰ ਜੌ ਹੀ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਜੌ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੱਤੂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਜਪ ਅਤੇ ਨਿੱਤਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕੁਡਵ ਸੱਤੂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਬੈਠਣ ਹੀ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤਿਥੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ; ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸੁਖ-ਸਲਾਮਤ ਪੁੱਛੀ।
Verse 35
ते त॑ दृष्टवातिर्थि प्राप्तं प्रहष्टमनसो 5भन् । तेडभिवाद्य सुखप्रश्न॑ पृष्टया तमतिर्थिं तदा,वे भोजनके लिये अभी बैठे ही थे कि कोई ब्राह्मण अतिथि उनके यहाँ आ पहुँचा। उस अतिथिको आया देख वे मन-ही-मन बहुत प्रसन्न हुए। उस अतिथिको प्रणाम करके उन्होंने उससे कुशल-मंगल पूछा
ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਸੁਖ-ਸਲਾਮਤ ਪੁੱਛੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ—ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਆਰਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤਿਥੀ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ।
Verse 36
विशुद्धमनसो दान्ता: श्रद्धादमसमन्विता: । अनसूयवो विक्रोधा: साधवो वीतमत्सरा:
ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ। ਉਹ ਦੋਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕ੍ਰੋਧ-ਰਹਿਤ, ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸਨ।
Verse 37
त्यक्तमानमदक्रोधा धर्मज्ञा द्विजसत्तमा: | स ब्रह्म॒चर्य गोत्र ते तस्य ख्यात्वा परस्परम्
ਉਹ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਦ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਸਨ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਸਪਰ ਪਰਿਚਯ ਕੀਤਾ।
Verse 38
कुटीं प्रवेशयामासु: क्षुधार्तमतिथिं तदा । ब्राह्मण-परिवारके सब लोग विशुद्धचित्त, जितेन्द्रिय, श्रद्धालु, मनको वशमें रखनेवाले, दोषदृष्टिसे रहित, क्रोधहीन, सज्जन, ईर्ष्यारहित और धर्मज्ञ थे। जन श्रेष्ठ ब्राह्मणोंने अभिमान, मद और क्रोधको सर्वथा त्याग दिया था। क्षुधासे कष्ट पाते हुए उस अतिथि ब्राह्मणको अपने ब्रह्मचर्य और गोत्रका परस्पर परिचय देते हुए वे कुटीमें ले गये || ३६-३७ ई || इदमर्घ्य च पाद्यं च बूसी चेयं तवानघ,तत्पश्चात् वहाँ उज्छवृत्तिवाले ब्राह्मणने कहा--'भगवन्! अनघ! आपके लिये ये अर्घ्य, पाद्य और आसन मौजूद हैं तथा न्यायपूर्वक उपार्जित किये हुए ये परम पवित्र सत्तू आपकी सेवामें प्रस्तुत हैं। द्विजश्रेष्ठ! मैंने प्रसन्नतापूर्वक इन्हें आपको अर्पण किया है। आप स्वीकार करें!
ਤਦ ਉਹ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਕुटੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ। ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਅਨਘ! ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਰਘ੍ਯ ਹੈ, ਇਹ ਪਾਦ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਸਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਉਪਾਰਜਿਤ ਇਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਸੱਤੂ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।”
Verse 39
शुचय: सक्तवश्चेमे नियमोपार्जिता: प्रभो । प्रतिगृह्लीष्व भद्रं ते मया दत्ता द्विजर्षभ,तत्पश्चात् वहाँ उज्छवृत्तिवाले ब्राह्मणने कहा--'भगवन्! अनघ! आपके लिये ये अर्घ्य, पाद्य और आसन मौजूद हैं तथा न्यायपूर्वक उपार्जित किये हुए ये परम पवित्र सत्तू आपकी सेवामें प्रस्तुत हैं। द्विजश्रेष्ठ! मैंने प्रसन्नतापूर्वक इन्हें आपको अर्पण किया है। आप स्वीकार करें!
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸੱਤੂ ਨਿਯਮ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਨਿਆਂਪੂਰਵਕ ਕਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਦਵਿਜਰਿਸ਼ਭ! ਮੈਂ ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ—ਤੁਹਾਡਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ।
Verse 40
इत्युक्त: प्रतिगृह्याथ सक्तूनां कुडवं द्विज: । भक्षयामास राजेन्द्र न च तुष्टिं जगाम स:,राजेन्द्र! ब्राह्यणके ऐसा कहनेपर अतिथिने एक पाव सत्तू लेकर खा लिया; परंतु उतनेसे वह तृप्त नहीं हुआ
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਸ ਦਵਿਜ ਅਤਿਥੀ ਨੇ ਸੱਤੂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੁਡਵ ਮਾਪ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਖਾ ਲਿਆ; ਪਰ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਉਹ ਤਦ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 41
स उज्छवृत्तिस्तं प्रेक्ष्य क्षुधरापरिगतं द्विजम् । आहारं चिन्तयामास कथं तुष्टो भवेदिति,उस उज्छतवृत्तिवाले द्विजने देखा कि ब्राह्मण अतिथि तो अब भी भूखे ही रह गये हैं। तब वे उसके लिये आहारका चिन्तन करने लगे कि यह ब्राह्मण कैसे संतुष्ट हो?
ਉਚੱਛ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦਵਿਜ ਅਤਿਥੀ ਅਜੇ ਵੀ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ; ਤਦ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਹਾਰ ਮਿਲੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 42
तस्य भार्यत्रवीद् वाक्य मद्भागो दीयतामिति । गच्छत्वेष यथाकामं परितुष्टो द्विजोत्तम:,तब ब्राह्णकी पत्नीने कहा--'नाथ! यह मेरा भाग इन्हें दे दीजिये, जिससे ये ब्राह्मणदेवता इच्छानुसार तृप्तिलाभ करके यहाँसे पधारें'
ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੋਲੀ—“ਨਾਥ! ਮੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ। ਇਹ ਦਵਿਜੋਤਮ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਇਥੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੇ।”
Verse 43
इति ब्रुवन्ती तां साध्वीं भार्या स द्विजसत्तम: । क्षुधापरिगतां ज्ञात्वा तान् सक्तून् नाभ्यनन्दत,अपनी पतिव्रता पत्नीकी यह बात सुनकर जन द्विजश्रेष्ठने उसे भूखी जानकर उसके दिये हुए सत्तूको लेनेकी इच्छा नहीं की
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ ਇਉਂ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਉਹ ਦਵਿਜਸੱਤਮ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸੱਤੂ ਲੈਣ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 44
आत्मानुमानतो विद्वान् स तु विप्रर्षभस्तदा । जानन वृद्धां क्षुधार्ता च श्रान्तां ग्लानां तपस्विनीम्
ਨਕੁਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਕੇ ਤਦ ਉਸ ਤਪੱਸਵਿਨੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਗਿਆ—ਬੁੱਢੀ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਮੁਰਝਾਈ-ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਲੋੜ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ।
Verse 45
अपि कीटपतड़ानां मृगाणां चैव शोभने
ਨਕੁਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੋਹਣੀਏ! ਕੀਟ-ਪਤੰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲੀ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ…
Verse 46
अनुकम्प्यो नर: पत्न्या पुष्टो रक्षित एव च,“जो पुरुष होकर भी स्त्रीके द्वारा अपना पालन-पोषण और संरक्षण करता है, वह मनुष्य दयाका पात्र है
ਨਕੁਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਪੁਰਖ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲੋਂ ਪਾਲਿਆ-ਪੋਸਿਆ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਇਆ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ।
Verse 47
प्रपतेद् यशसो दीप्तात् स च लोकान् न चाप्नुयात् धर्मकामार्थकार्याणि शुश्रूषा कुलसंतति:
ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਯਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾਵੇਗਾ। ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਕਾਰਜ—ਭਗਤੀਭਾਵ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 48
नवेत्ति कर्मतो भायरिक्षणे यो5क्षम: पुमान्
ਨਕੁਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਪੁਰਖ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ-ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਡਰ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਡਰ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।
Verse 49
इत्युक्ता सा ततः प्राह धर्मार्थो नौ समौ द्विज
ਇਉਂ ਆਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਬੋਲੀ—“ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਸਾਡੇ ਲਈ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੋਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।”
Verse 50
सत्यं रतिश्न धर्मश्न स्वर्गश्न॒ गुणनिर्जित:,सस्त्रीणां पतिसमाधीन कांक्षितं च द्विजर्षभ । द्विजश्रेष्ठ! स्त्रियोंका सत्य, धर्म, रति, अपने गुणोंसे मिला हुआ स्वर्ग तथा उनकी सारी अभिलाषा पतिके ही अधीन है
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਰਿਸ਼ਭ! ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਸਚਾਈ, ਰਤੀ, ਧਰਮ, ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਪਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 51
।। ऋतुर्मातुः पितुर्बीजं दैवतं परमं पति:
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮਾਤਾ ਦਾ ਰਿਤੁ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਬੀਜ, ਅਤੇ ਪਤੀ—ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਹੈ—ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹਨ।”
Verse 52
पालनाद्धि पतिस्त्वं मे भर्तासि भरणाच्च मे
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਭਰਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੈਂ।”
Verse 53
जरापरिगतो वृद्ध: क्षुधार्तो दुर्बलो भूशम्
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਬੁੱਢਾ ਮਨੁੱਖ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।”
Verse 54
इत्युक्त: स तया सक्तून् प्रगृहोदं वचो5ब्रवीत्
ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਆਖਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸੱਤੂ ਦਾ ਅਰਘ ਚੁੱਕ ਲਿਆ; ਆਦਰ-ਭਰੇ ਸਵਾਗਤੀ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮ੍ਰ ਬਚਨ ਬੋਲੇ—ਕਲੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਧਰਮ-ਘਰ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ, ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੇ ਸਯਮ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ।
Verse 55
द्विज सक्तूनिमान् भूय: प्रतिगृह्लीष्व सत्तम । पत्नीके ऐसा कहनेपर ब्राह्मणने सत्तू लेकर अतिथिसे कहा--'साधुपुरुषोंमें श्रेष्ठ ब्राह्मण! आप यह सत्तू भी पुनः ग्रहण कीजिये” ।। ५४ ई ।। स तान् प्रगृह भुक्त्वा च न तुष्टिमगमद् द्विज: । तमुञ्छवृत्तिरालक्ष्य ततश्चिन्तापरो5भवत्,अतिथि ब्राह्मण उस सत्तूको भी लेकर खा गया; किंतु संतुष्ट नहीं हुआ। यह देखकर उज्छवृत्तिवाले ब्राह्मणको बड़ी चिन्ता हुई
ਪਤਨੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਸੱਤੂ ਵੀ ਮੁੜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।” ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਹ ਲੈ ਕੇ ਖਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਞਛ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਘੋਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 56
पुत्र उवाच सक्तूनिमान् प्रगृह्य त्वं देहि विप्राय सत्तम । इत्येव सुकृतं मन्ये तस्मादेतत् करोम्यहम्,तब उनके पुत्रने कहा--सत्पुरुषोंमें श्रेष्ठ पिताजी! आप मेरे हिस्सेका यह सत्तू लेकर ब्राह्मणको दे दीजिये। मैं इसीमें पुण्य मानता हूँ, इसलिये ऐसा कर रहा हूँ
ਤਦ ਪੁੱਤਰ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਇਹ ਸੱਤੂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਪ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ। ਮੈਂ ਇਸੇ ਨੂੰ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 57
भवान् हि परिपाल्यो मे सर्वदैव प्रयत्नतः । साधूनां काड्क्षितं यस्मात् पितुर्वद्धस्य पालनम्,मुझे सदा यत्नपूर्वक आपका पालन करना चाहिये; क्योंकि साधु पुरुष सदा इस बातकी अभिलाषा रखते हैं कि मैं अपने बूढ़े पिताका पालन-पोषण करूँ
ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਧੂ ਜਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੁੱਢੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂ।
Verse 58
पुत्रार्थो विहितो होष वार्धके परिपालनम् | श्रुतिरेषा हि विप्रषें त्रिषु लोकेषु शाश्वती,पुत्र होनेका यही फल है कि वह वृद्धावस्थामें पिताकी रक्षा करे। ब्रह्मर्षे! तीनों लोकोंमें यह सनातन श्रुति प्रसिद्ध है
“ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਰਿਸ਼ੀ! ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦਾ ਨਿਯਤ ਉਦੇਸ਼ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ। ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।”
Verse 59
प्राणधारणमात्रेण शकक्यं कर्तु तपस्त्वया । प्राणो हि परमो धर्म: स्थितो देहेषु देहिनाम्,प्राणधारणमात्रसे आप तप कर सकते हैं। देहधारियोंके शरीरोंमें स्थित हुआ प्राण ही परम धर्म है
ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਧਾਰਣ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਤਪ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ।
Verse 60
पितोवाच अपि वर्षसहस्त्री त्वं बाल एव मतो मम । उत्पाद्य पुत्र हि पिता कृतकृत्यो भवेत् सुतात्,पिताने कहा--बेटा! तुम हजार वर्षके हो जाओ तो भी हमारे लिये बालक ही हो। पिता पुत्रको जन्म देकर ही उससे अपनेको कृतकृत्य मानता है
ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਵੀ ਜੀ ਲਵੇਂ ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਾਲਕ ਹੀ ਰਹੇਂਗਾ। ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਹੀ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
Verse 61
बालानां क्षुद् बलवती जानाम्येतदहं प्रभो । वृद्धो5हं धारयिष्यामि त्वं बली भव पुत्रक,सामर्थ्यशाली पुत्र! मैं इस बातको अच्छी तरह जानता हूँ कि बच्चोंकी भूख बड़ी प्रबल होती है। मैं तो बूढ़ा हूँ। भूखे रहकर भी प्राण धारण कर सकता हूँ। तुम यह सत्तू खाकर बलवान् होओ--अपने प्राणोंकी रक्षा करो
ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਬਹੁਤ ਤੀਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢਾ ਹਾਂ; ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣ ਧਾਰ ਲਵਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਇਹ ਸੱਤੂ ਖਾ ਕੇ ਬਲਵਾਨ ਹੋ—ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 62
जीर्णेन वयसा पुत्र न मां क्षुद् बाधतेडपि च । दीर्घकालं तपस्तप्तं न मे मरणतो भयम्,बेटा! जीर्ण अवस्था हो जानेके कारण मुझे भूख अधिक कष्ट नहीं देती है। इसके सिवा मैं दीर्घकालतक तपस्या कर चुका हूँ; इसलिये अब मुझे मरनेका भय नहीं है
ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬੱਚੇ, ਬੁੱਢੇਪੇ ਦੀ ਜਰਜਰਤਾ ਕਰਕੇ ਭੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਨਹੀਂ ਸਤਾਂਦੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ।
Verse 63
पुत्र बवाच अपत्यमस्मि ते पुंसस्त्राणात् पुत्र इति स्मृत: । आत्मा पुत्र: स्मृतस्तस्मात् त्राह्मात्मानमिहात्मना,पुत्र बोला--तात! मैं आपका पुत्र हूँ, पुरुषका त्राण करनेके कारण ही संतानको पुत्र कहा गया है। इसके सिवा पुत्र पिताका अपना ही आत्मा माना गया है; अतः आप अपने आत्मभूत पुत्रके द्वारा अपनी रक्षा कीजिये
ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਤ੍ਰਾਣ (ਰੱਖਿਆ) ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ‘ਪੁੱਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ, ਇਸ ਵੇਲੇ, ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ-ਰੂਪ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
Verse 64
पितोवाच रूपेण सदृशस्त्वं मे शीलेन च दमेन च | परीक्षितश्न बहुधा सक्तूनादझि ते सुत,पिताने कहा--बेटा! तुम रूप, शील (सदाचार और सद्भाव) तथा इन्द्रियसंयमके द्वारा मेरे ही समान हो। तुम्हारे इन गुणोंकी मैंने अनेक बार परीक्षा कर ली है, अतः मैं तुम्हारा सत्तू लेता हूँ
ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੈਂ; ਚਾਲ-ਚਲਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਰਖ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੱਤੂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 65
इत्युक्त्वा55दाय तान् सक्तून् प्रीतात्मा द्विजसत्तम: । प्रहसन्निव विप्राय स तस्मै प्रददौ तदा,यों कहकर श्रेष्ठ ब्राह्मणने प्रसन्नतापूर्वक वह सत्तू ले लिया और हँसते हुए-से उस ब्राह्मण अतिथिको परोस दिया
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਹ ਸੱਤੂ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੁਸਕਰਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਤਦੋਂ ਹੀ ਪਰੋਸ ਦਿੱਤਾ।
Verse 66
भुक्त्वा तानपि सक्तून् स नैव तुष्टो बभूव ह । उज्छवृत्तिस्तु धर्मात्मा बत्रीडामनुजगाम ह,वह सत्तू खाकर भी ब्राह्मण देवताका पेट न भरा। यह देखकर उज्छवृत्तिधारी धर्मात्मा ब्राह्मण बड़े संकोचमें पड़ गये
ਉਹ ਸੱਤੂ ਖਾ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਛਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਵਾਲਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੰਕੋਚ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।
Verse 67
त॑ं वै वधू: स्थिता साध्वी ब्राह्मणप्रियकाम्यया । सक्तूनादाय संदहृष्टा श्वशुरं वाक्यमब्रवीत्,उनकी पुत्रवधू भी बड़ी सुशीला थी। वह ब्राह्मणका प्रिय करनेकी इच्छासे उनके पास जा बड़ी प्रसन्नताके साथ अपने उन श्वशुरदेवसे बोली--
ਤਦ ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਨੂੰਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਸੱਤੂ ਲੈ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹर्ष ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਸੁਰ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
Verse 68
संतानात् तव संतान मम विप्र भविष्यति । सक्तूनिमानतिथये गृहीत्वा सम्प्रयच्छ मे,“विप्रवर! आपकी संतानसे मुझे संतान प्राप्त होगी; अतः आप मेरे परम पूज्य हैं। मेरे हिस्सेका यह सत्तू लेकर आप अतिथि देवताको अर्पित कीजिये
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਵਰ! ਤੁਹਾਡੀ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਰਮ ਪੂਜਨੀਯ ਹੋ। ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਇਹ ਸੱਤੂ ਲੈ ਕੇ ਅਤਿਥੀ-ਦੇਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੋ।
Verse 69
तव प्रसादान्निर्वृत्ता मम लोका: किलाक्षया: । पुत्रेण तानवाप्रोति यत्र गत्वा न शोचति,“आपकी कृपासे मुझे अक्षय लोक प्राप्त हो गये। पुत्रके द्वारा मनुष्य उन लोकोंमें जाते हैं, जहाँ जाकर वह कभी शोकमें नहीं पड़ता
ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
Verse 70
धर्मद्या हि यथा त्रेता वल्नित्रेता तथैव च | तथैव पुत्रपौत्राणां स्वर्गस्त्रेता किलाक्षय:,'जैसे धर्म तथा उससे संयुक्त अर्थ और काम--ये तीनों स्वर्गके प्राप्ति करानेवाले हैं तथा जैसे आहवनीय, गार्हपत्य और दक्षिणाग्नि--ये तीनों स्वर्गके साधन हैं, उसी प्रकार पुत्र, पौत्र और प्रपौत्र--ये त्रिविध संतानें अक्षय स्वर्गकी प्राप्ति करानेवाली हैं
ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਆਹਵਨੀਯ, ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯ ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਗ੍ਨਿ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਵੀ ਸਵਰਗ-ਸਾਧਨ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਪੌਤਰ ਅਤੇ ਪਰਪੌਤਰ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਸੰਤਾਨ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਸਵਰਗ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 71
पितृन् ऋणात् तारयति पुत्र इत्यनुशुश्रुम । पुत्रपौत्रैश्न नियतं साधुलोकानुपाश्षुते,“हमने सुना है कि पुत्र पिताको पितृ-ऋणसे छुटकारा दिला देता है। पुत्रों और पौत्रोंके द्वारा मनुष्य निश्चय ही श्रेष्ठ लोकोंमें जाते हैं!
ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਸੀਂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ-ਣ ਤੋਂ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 72
श्षशुर उवाच वातातपविशीर्णाज्ीं त्वां विवर्णा निरीक्ष्य वै । कर्षितों सुव्रताचारे क्षुधाविद्वलचेतसम्,श्वशुरने कहा--बेटी! हवा और धूपके मारे तुम्हारा सारा शरीर सूख रहा है--शिथिल होता जा रहा है। तुम्हारी कान्ति फीकी पड़ गयी है। उत्तम व्रत और आचारका पालन करनेवाली पुत्री! तुम बहुत दुर्बल हो गयी हो। क्षुधाके कष्टसे तुम्हारा चित्त अत्यन्त व्याकुल है। तुम्हें ऐसी अवस्थामें देखकर भी तुम्हारे हिस्सेका सत्तू कैसे ले लूँ। ऐसा करनेसे तो मैं धर्मकी हानि करनेवाला हो जाऊँगा। अत: कल्याणमय आचरण करनेवाली कल्याणि! तुम्हें ऐसी बात नहीं कहनी चाहिये
ਸੱਸੁਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧੀਏ! ਹਵਾ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਨੇ ਤੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਤਮ ਵਰਤ ਅਤੇ ਆਚਾਰ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ; ਭੁੱਖ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੈ। ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸੱਤੂ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਲਵਾਂ? ਐਸਾ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਘਾਤ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਕਲਿਆਣਵ੍ਰਿੱਤੀ ਕਲਿਆਣੀ, ਤੈਨੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
Verse 73
कथं सक्तून् ग्रहीष्यामि भूत्वा धर्मोपघातक: । कल्याणवृत्ते कल्याणि नैवं त्वं वक्तुमहसि,श्वशुरने कहा--बेटी! हवा और धूपके मारे तुम्हारा सारा शरीर सूख रहा है--शिथिल होता जा रहा है। तुम्हारी कान्ति फीकी पड़ गयी है। उत्तम व्रत और आचारका पालन करनेवाली पुत्री! तुम बहुत दुर्बल हो गयी हो। क्षुधाके कष्टसे तुम्हारा चित्त अत्यन्त व्याकुल है। तुम्हें ऐसी अवस्थामें देखकर भी तुम्हारे हिस्सेका सत्तू कैसे ले लूँ। ऐसा करनेसे तो मैं धर्मकी हानि करनेवाला हो जाऊँगा। अत: कल्याणमय आचरण करनेवाली कल्याणि! तुम्हें ऐसी बात नहीं कहनी चाहिये
ਸੱਸੁਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਨੂੰ ਘਾਤ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਮੈਂ ਸੱਤੂ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕਲਿਆਣਵ੍ਰਿੱਤੀ ਕਲਿਆਣੀ, ਤੈਨੂੰ ਇਉਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 74
षष्ठे काले व्रतवतीं शौचशीलतपो<न्विताम् । कृच्छ्वृत्तिं निराहारां द्रक्ष्यामि त्वां कथं शुभे,तुम प्रतिदिन शौच, सदाचार और तपस्यामें संलग्न रहकर छठे कालमें भोजन करनेका व्रत लिये हुए हो। शुभे! बड़ी कठिनाईसे तुम्हारी जीविका चलती है। आज सत्तू लेकर तुम्हें निराहार कैसे देख सकूँगा
ਸੱਸੁਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਤੂੰ ਸ਼ੌਚ, ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹਿ ਕੇ ਛੇਵੇਂ ਵੇਲੇ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਤ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਜੀਵਿਕਾ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੱਤੂ ਲੈ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਨਿਰਾਹਾਰ ਵੇਖਣਾ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਰਾਂ?
Verse 75
बाला क्षुधार्ता नारी च रक्ष्या त्वं सततं मया | उपवासपरिश्रान्ता त्वं हि बान्धवनन्दिनी,एक तो तुम अभी बालिका हो, दूसरे भूखसे पीड़ित हो रही हो, तीसरे नारी हो और चौथे उपवास करते-करते अत्यन्त दुबली हो गयी हो; अतः मुझे सदा तुम्हारी रक्षा करनी चाहिये; क्योंकि तुम अपनी सेवाओंद्वारा बान्धवजनोंको आनन्दित करनेवाली हो
ਤੂੰ ਹਾਲੇ ਬਾਲਿਕਾ ਹੈਂ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈਂ, ਇਸਤਰੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਵਰਤ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਮੇਰਾ ਸਦਾ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈਂ।
Verse 76
स्नुषोवाच गुरोर्मम गुरुस्त्वं वै यतो दैवतदैवतम् । देवातिदेवस्तस्मात् त्वं सक्तूनादत्स्व मे प्रभो,पुत्रवधू बोली--भगवन्! आप मेरे गुरुके भी गुरु, देवताओंके भी देवता और सामान्य देवताकी अपेक्षा भी अतिशय उत्कृष्ट देवता हैं, अतः मेरा दिया हुआ यह सत्तू स्वीकार कीजिये
ਨੂੰਹ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਨ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਹੋ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵਤਾ; ਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮਦੇਵ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਇਹ ਸੱਤੂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।
Verse 77
देह: प्राणश्न धर्मश्न शुश्रूषार्थमिदं गुरो: । तव विप्र प्रसादेन लोकान् प्राप्स्यामहे शुभान्,मेरा यह शरीर, प्राण और धर्म--सब कुछ बड़ोंकी सेवाके लिये ही है। विप्रवर! आपके प्रसादसे मुझे उत्तम लोकोंकी प्राप्ति हो सकती है
ਮੇਰਾ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸ਼ੁਭ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ।
Verse 78
अवेक्ष्या इति कृत्वाहं दृढ्भक्तेति वा द्विज । चिन्त्या ममेयमिति वा सक्तूनादातुमहसि,अतः आप मुझे अपना दृढ़ भक्त, रक्षणीय और विचारणीय मानकर अतिथिको देनेके लिये यह सत्तू स्वीकार कीजिये
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦਵਿਜ! ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਸਰੀਤ ਸਮਝੋ, ਜਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਗਤ ਮੰਨੋ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰ-ਯੋਗ ਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਯੋਗ ਜਾਣੋ—ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਇਹ ਸੱਤੂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।
Verse 79
श्षशुर उवाच अनेन नित्यं साध्वी त्वं शीलवृत्तेन शोभसे । या त्वं धर्मव्रतोपेता गुरुवृत्तिमवेक्षसे,श्वशुरने कहा--बेटी! तुम सती-साथ्वी नारी हो और सदा ऐसे ही शील एवं सदाचारका पालन करनेसे तुम्हारी शोभा है। तुम धर्म तथा व्रतके आचरणमें संलग्न होकर सर्वदा गुरुजनोंकी सेवापर ही दृष्टि रखती हो; इसलिये बहू! मैं तुम्हें पुण्यसे वंचित न होने दूँगा। धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ महाभागे! पुण्यात्माओंमें तुम्हारी गिनती करके मैं तुम्हारा दिया हुआ सत्तू अवश्य स्वीकार करूँगा
ਸੱਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧੀਏ! ਇਸ ਵਰਤਾਓ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਸ਼ੀਲ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਤੀ-ਸਾਧਵੀ ਇਸਤਰੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਆਦਰ ਵੱਲ ਹੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਨੂਹੇ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿਆਂਗਾ। ਮਹਾਭਾਗੇ, ਧਰਮਾਤਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੇ! ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਦਿੱਤੇ ਸੱਤੂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 80
तस्मात् सक्तून् ग्रहीष्यामि वधु नाहसि वज्चनाम् | गणयित्वा महाभागे त्वां हि धर्मभूतां वरे,श्वशुरने कहा--बेटी! तुम सती-साथ्वी नारी हो और सदा ऐसे ही शील एवं सदाचारका पालन करनेसे तुम्हारी शोभा है। तुम धर्म तथा व्रतके आचरणमें संलग्न होकर सर्वदा गुरुजनोंकी सेवापर ही दृष्टि रखती हो; इसलिये बहू! मैं तुम्हें पुण्यसे वंचित न होने दूँगा। धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ महाभागे! पुण्यात्माओंमें तुम्हारी गिनती करके मैं तुम्हारा दिया हुआ सत्तू अवश्य स्वीकार करूँगा
ਸੱਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਲਈ, ਨੂਹੇ! ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਤੂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਵੰਚਨਾ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ। ਮਹਾਭਾਗੇ! ਤੈਨੂੰ ਧਰਮਮਈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਇਸਤਰੀ ਮੰਨ ਕੇ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੇਰਾ ਪੁੰਨ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 81
इत्युक्त्वा तानुपादाय सक्तून् प्रादाद् द्विजातये । ततस्तुष्टो5भवद् विप्रस्तस्य साधोर्महात्मन:,ऐसा कहकर ब्राह्मणने उसके हिस्सेका भी सत्तू लेकर अतिथिको दे दिया। इससे वह ब्राह्मण उन उज्छवृत्तिधारी साधु महात्मापर बहुत संतुष्ट हुआ
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਸੱਤੂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦਵਿਜ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਸਾਧੂ ਮਹਾਤਮਾ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 82
प्रीतात्मा स तु तं वाक्यमिदमाह द्विजर्ष भम् । वाग्मी तदा द्विजश्रेष्ठो धर्म: पुरुषविग्रह:
ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲਦ ਸਮਾਨ ਉਸ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਾਕਚਾਤੁਰ ਦਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਧਰਮ—ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 83
वास्तवमें उस श्रेष्ठ द्विजके रूपमें मानव-विग्रहधारी साक्षात् धर्म ही वहाँ उपस्थित थे। वे प्रवचनकुशल धर्म संतुष्टचित्त होकर उन उज्छवृत्तिधारी श्रेष्ठ ब्राह्मणसे इस प्रकार बोले -- ८२ ॥। शुद्धेन तव दानेन न्यायोपात्तेन धर्मत: । यथाशक्ति विसूष्टेन प्रीतो5स्मि द्विजसत्तम । अहो दान घुष्यते ते स्वर्गे स्वर्गनिवासिभि:,द्विजश्रेष्ठी तुमने अपनी शक्तिके अनुसार धर्मपूर्वक जो न्यायोपार्जित शुद्ध अन्नका दान दिया है, इससे तुम्हारे ऊपर मैं बहुत प्रसन्न हूँ। अहो! स्वर्गलोकमें निवास करनेवाले देवता भी वहाँ तुम्हारे दानकी घोषणा करते हैं
ਹੇ ਦਵਿਜਸੱਤਮ! ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮਪੂਰਵਕ, ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਅਹੋ! ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਤੇਰੇ ਦਾਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 84
गगनात् पुष्पवर्ष च पश्येदं पतितं भुवि । सुर्िंदेवगन्धर्वा ये च देवपुर:सरा:
ਵੇਖੋ—ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗੀ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ (ਸੇਵਕ ਤੇ ਘੋਸ਼ਕ) ਸਭ ਇੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਪਲ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 85
ब्रह्मर्षयो विमानस्था ब्रह्मलोकचराश्न ये
ਵਿਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ।
Verse 86
पितृलोकगता: सर्वे तारिता: पितरस्त्वया
ਪਿਤ੍ਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਗਏ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਤਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 87
ब्रह्मचर्येण दानेन यज्ञेन तपसा तथा
ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਨਾਲ, ਦਾਨ ਨਾਲ, ਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪ ਨਾਲ…
Verse 88
श्रद्धया परया यस्त्वं तपश्चरसि सुव्रत
ਸਹੁਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਤੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ…”
Verse 89
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वर्ें अश्वमेधकी समाप्तिविषयक नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ,सर्वमेतद्धि यस्मात् ते दत्त शुद्धेन चेतसा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼੍ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੁਗੀਤਾ-ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਵਮੇਧ-ਸਮਾਪਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਉਨ੍ਹਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 90
क्षुधा निर्णुदति प्रज्ञां धर्मबुद्धि व्यपोहति,“भूख मनुष्यकी बुद्धिको चौपट कर देती है। धार्मिक विचारको मिटा देती है। क्षुधासे ज्ञान लुप्त हो जानेके कारण मनुष्य धीरज खो देता है। जो भूखको जीत लेता है, वह निश्चय ही स्वर्गपर विजय पाता है इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि नकुलाख्याने नवतितमो<ध्याय:
ਭੁੱਖ ਪ੍ਰਜ્ઞਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਧੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਢੱਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਭੁੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ-ਲਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਿਜੈ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤੀ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤੇ ਆਸ਼੍ਵਮੇਧਿਕਪਰਵਣਿ ਅਨੁਗੀਤਾਪਰਵਣਿ ਨਕੁਲਾਖਿਆਨੇ ਨਵਤਿਤਮੋऽਧਿਆਯः।
Verse 91
क्षुधापरिगतज्ञानो धृतिं त्यजति चैव ह । बुभुक्षां जयते यस्तु स स्वर्ग जयते ध्रुवम्,“भूख मनुष्यकी बुद्धिको चौपट कर देती है। धार्मिक विचारको मिटा देती है। क्षुधासे ज्ञान लुप्त हो जानेके कारण मनुष्य धीरज खो देता है। जो भूखको जीत लेता है, वह निश्चय ही स्वर्गपर विजय पाता है
ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵੀ ਧੀਰਜ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਭੁੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 92
यदा दानरुचि: स्याद् वै तदा धर्मो न सीदति । अनवेक्ष्य सुतस्नेहं कलत्रस्नेहमेव च
ਜਦੋਂ ਦਾਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਧਰਮ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਸਨੇਹ ਵੱਲ ਵੀ ਨਾ ਤੱਕ ਕੇ—ਅਰਥਾਤ ਆਸਕਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬੱਝ ਕੇ—ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 93
द्रव्यागमो नृणां सूक्ष्म: पात्रे दानं ततः परम्,“मनुष्यके लिये सबसे पहले न्यायपूर्वक धनकी प्राप्तिका उपाय जानना ही सूक्ष्म विषय है। उस धनको सत्पात्रकी सेवामें अर्पण करना उससे भी श्रेष्ठ है। साधारण समयमें दान देनेकी अपेक्षा उत्तम समयपर दान देना और भी अच्छा है; किंतु श्रद्धाका महत्त्व कालसे भी बढ़कर है। स्वर्गका दरवाजा अत्यन्त सूक्ष्म है। मनुष्य मोहवश उसे देख नहीं पाते हैं
ਸਹੁਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਨਿਆਂ-ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ ਉਸ ਧਨ ਨੂੰ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨਾ। ਆਮ ਸਮੇਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਸਮੇਂ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਕਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਤਿ ਸੁਖਮ ਹੈ—ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ।”
Verse 94
काल: परतरो दानाच्छुद्धा चैव ततः परा । स्वर्गद्वारं सुसूक्ष्मं हि नरै्मोहान्न दृश्यते,“मनुष्यके लिये सबसे पहले न्यायपूर्वक धनकी प्राप्तिका उपाय जानना ही सूक्ष्म विषय है। उस धनको सत्पात्रकी सेवामें अर्पण करना उससे भी श्रेष्ठ है। साधारण समयमें दान देनेकी अपेक्षा उत्तम समयपर दान देना और भी अच्छा है; किंतु श्रद्धाका महत्त्व कालसे भी बढ़कर है। स्वर्गका दरवाजा अत्यन्त सूक्ष्म है। मनुष्य मोहवश उसे देख नहीं पाते हैं
ਦਾਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਹੈ; ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
Verse 95
स्वर्गार्गलं लोभबीजं रागगुप्तं दुरासदम् । त॑ तु पश्यन्ति पुरुषा जितक्रोधा जितेन्द्रिया:
ਇਹ ਸਵਰਗ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਕਿਵਾੜ ਹੈ—ਲੋਭ ਦਾ ਬੀਜ, ਰਾਗ ਨਾਲ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਜਿੱਤਣਾ ਔਖਾ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 96
सहस्रशक्तिश्न शतं शतशक्तिर्दशापि च
ਹਜ਼ਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ, ਫਿਰ ਸੌ, ਸੌ-ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਦਸ ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲ ਦੇ ਮਾਪ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 97
रन्तिदेवो हि नृपतिरप: प्रादादकिंचन:
ਰਾਜਾ ਰੰਤਿਦੇਵ ਆਪ ਨਿਰਧਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 98
न धर्म: प्रीयते तात दानैर्दत्तैमहाफलै:
ਪੁੱਤਰ, ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 99
न्यायलब्धैर्यथा सूक्ष्मै: श्रद्धापूते: स तुष्यति । “तात! अन्यायपूर्वक प्राप्त हुए द्रव्यके द्वारा महान् फल देनेवाले बड़े-बड़े दान करनेसे धर्मको उतनी प्रसन्नता नहीं होती, जितनी न्यायोपार्जित थोड़े-से अन्नका भी श्रद्धापूर्वक दान करनेसे उन्हें प्रसन्नता होती है ।। ९८ $ ।। गोप्रदानसहस्राणि द्विजेभ्यो5दान्नगो नृप:
ਸਹੁਰੇ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਪੁੱਤਰ! ਅਨਿਆਇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ ਨਾਲ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ, ਮਹਾ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਧਰਮ ਉਨਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਏ ਹੋਏ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਅੰਨ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਧਨ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਮੁੱਖ ਹੈ।”
Verse 100
एकां दत्त्वा स पारक््यां नरकं॑ समपद्यत । “राजा नृगने ब्राह्मणोंको हजारों गौएँ दान की थीं; किंतु एक ही गौ दूसरेकी दान कर दी, जिससे अन्यायत: प्राप्त द्रव्यका दान करनेके कारण उन्हें नरकमें जाना पड़ा ।। ९९६ || आत्ममांसप्रदानेन शिबिरौशीनरो नूप:
ਪਰਾਏ ਦੀ ਇੱਕ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਰਾਜਾ ਨ੍ਰਿਗ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ; ਪਰ ਭੁੱਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਐਸੀ ਗਾਂ ਦਾਨ ਹੋ ਗਈ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰਧਨ-ਦਾਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਰਕਗਤੀ ਮਿਲੀ—ਇਸ ਨਾਲ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮਾਲਕੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 101
प्राप्प पुण्यकृताँललोकान् मोदते दिवि सुब्रत: । “उशीनरके पुत्र उत्तम व्रतका पालन करनेवाले राजा शिबि श्रद्धापूर्वक अपने शरीरका मांस देकर भी पुण्यात्माओंके लोकोंमें अर्थात् स्वर्गमें आनन्द भोगते हैं | १०० $ ।। विभवो न नृणां पुण्यं स्वशकक््त्या स्वर्जितं सताम्
ਉੱਤਮ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪੁਰਖ ਪੁਣਿਆਤਮਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਸ਼ੀਨਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬੀ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮਾਸ ਤੱਕ ਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਪੁਣਿਆਤਮਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਰਥਾਤ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਧਨ-ਵੈਭਵ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੁਣ ਨਹੀਂ; ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਪੁਣ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਕਮਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 102
न यज्ञैविविधैर्विप्र यथान्यायेन संचितै: । “विप्रवर! मनुष्योंके लिये धन ही पुण्यका हेतु नहीं है। साधु पुरुष अपनी शक्तिके अनुसार सुगमतापूर्वक पुण्यका अर्जन कर लेते हैं। न्यायपूर्वक संचित किये हुए अन्नके दानसे जैसा उत्तम फल प्राप्त होता है, वैसा नाना प्रकारके यज्ञोंका अनुष्ठान करनेसे भी नहीं सुलभ होता ।। १०१ ह || क्रोधाद् दानफलं हन्ति लोभात् स्वर्ग न गच्छति
ਸਹੁਰੇ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਵਰ! ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਧਨ ਹੀ ਪੁਣ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਸਾਧੂ ਜਨ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੌਖੇ ਹੀ ਪੁਣ ਕਮਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅੰਨ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਉੱਤਮ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯੱਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਇੰਨਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾਨ-ਫਲ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।”
Verse 103
न राजसूयैर्बहुभिरिष्टवा विपुलदक्षिणै:,“तुमने जो यह दानजनित फल प्राप्त किया है, इसकी समता प्रचुर दक्षिणावाले बहुसंख्यक राजसूय और अनेक अभश्वमेध-यज्ञोंद्वारा भी नहीं हो सकती। तुमने सेरभर सत्तूका दान करके अक्षय ब्रह्मलोकको जीत लिया है
ਸਹੁਰੇ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਤੂੰ ਦਾਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੱਖਿਣਾ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਅਨੇਕਾਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧਾਂ ਨਾਲ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੇਰ ਭਰ ਸੱਤੂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਅਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।”
Verse 104
नचाश्वमेधैर्बहुभि: फलं सममिदं तव । सक्तुप्रस्थेन विजितो ब्रह्मलोकस्त्वयाक्षय:,“तुमने जो यह दानजनित फल प्राप्त किया है, इसकी समता प्रचुर दक्षिणावाले बहुसंख्यक राजसूय और अनेक अभश्वमेध-यज्ञोंद्वारा भी नहीं हो सकती। तुमने सेरभर सत्तूका दान करके अक्षय ब्रह्मलोकको जीत लिया है
ਸਹੁਰੇ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇਸ ਦਾਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਬਹੁਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਸੱਤੂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਅਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।”
Verse 105
विरजो ब्रह्मसदनं गच्छ विप्र यथासुखम् | सर्वेषां वो द्विजश्रेष्ठ दिव्यं यानमुपस्थितम्,“विप्रवर! अब तुम सुखपूर्वक रजोगुणरहित ब्रह्मलोकमें जाओ। द्विजश्रेष्ठी तुम सब लोगोंके लिये यह दिव्य विमान उपस्थित है
ਸਹੁਰੇ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਜੋ-ਮਲ ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਦਨ ਨੂੰ ਜਾ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਭਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਤਿਆਰ ਖੜਾ ਹੈ।”
Verse 106
आरोहत यथाकामं धर्मोडस्मि द्विज पश्य माम् | तारितो हि त्वया देहो लोके कीर्ति: स्थिरा च ते
“ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ ਤਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹੋ—ਮੈਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਮੈਂ ਧਰਮ ਹਾਂ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੇਹ ਤਰ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਵੀ ਅਟੱਲ ਰਹੇਗੀ।”
Verse 107
इत्युक्तवाक्ये धर्मे तु यानमारुह्ु स द्विज:
ਧਰਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦ੍ਵਿਜ ਉਸ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।
Verse 108
तस्मिन् विप्रे गते स्वर्ग ससुते सस्नुषे तदा
ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ ਜਦੋਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦ—ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਸਮੇਤ—(ਅਗਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਾਪਰਿਆ)।
Verse 109
ततस्तु सक्तुगन्धेन क्लेदेन सलिलस्य च,तदनन्तर सत्तूकी गन्ध सूँघने, वहाँ गिरे हुए जलकी कीचसे सम्पर्क होने, वहाँ गिरे हुए दिव्य पुष्पोंको रौंदने और उन महात्मा ब्राह्मणके दान करते समय गिरे हुए अन्नके कणोंमें मन लगानेसे तथा उन उज्छवृत्तिधारी ब्राह्मणकी तपस्याके प्रभावसे मेरा मस्तक सोनेका हो गया
ਫਿਰ ਸੱਤੂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਮੀ, ਉਸ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਸੁੰਘਣਾ, ਉੱਥੇ ਡਿੱਗੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਚਿਕੜ ਦਾ ਸਪਰਸ਼, ਉੱਥੇ ਡਿੱਗੇ ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਰੌਂਦਿਆ ਜਾਣਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਡਿੱਗੇ ਅੰਨ ਦੇ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜਨਾ—ਇਹ ਸਭ, ਉਞ੍ਛਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਸਤਕ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 110
दिव्यपुष्पविमर्दाश्व॒ साधोर्दानलवैश्व तै: । विप्रस्थ तपसा तस्य शिरो मे काउ्चनीकृतम्,तदनन्तर सत्तूकी गन्ध सूँघने, वहाँ गिरे हुए जलकी कीचसे सम्पर्क होने, वहाँ गिरे हुए दिव्य पुष्पोंको रौंदने और उन महात्मा ब्राह्मणके दान करते समय गिरे हुए अन्नके कणोंमें मन लगानेसे तथा उन उज्छवृत्तिधारी ब्राह्मणकी तपस्याके प्रभावसे मेरा मस्तक सोनेका हो गया
ਉਸ ਸਾਧੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਦਾਨ ਵੇਲੇ ਡਿੱਗੇ ਅੰਨ ਦੇ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ, ਡਿੱਗੇ ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਪ੍ਰ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ—ਮੇਰਾ ਮਸਤਕ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 111
तस्य सत्याभिसंधस्य सक्तुदानेन चैव ह । शरीरार्थ च मे विप्रा: शातकुम्भमयं कृतम्,विप्रवरो! उन सत्यप्रतिज्ञ ब्राह्मणके सत्तूदानसे मेरा यह आधा शरीर भी सुवर्णमय हो गया
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਉਸ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸਤ੍ਯ-ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੱਤੂ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਇਹ ਅੱਧਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 112
पश्यतेमं सुविपुलं तपसा तस्य धीमत: । कथमेवंविध॑ स्याद् वै पार्श्रमन्न्यदिति द्विजा:,उन बुद्धिमान ब्राह्मणकी तपस्यासे मुझे जो यह महान् फल प्राप्त हुआ है, इसे आपलोग अपनी आँखों देख लीजिये। ब्राह्मणो! अब मैं इस चिन्तामें पड़ा कि मेरे शरीरका दूसरा पार्श्व भी कैसे ऐसा ही हो सकता है?
ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੋ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ।
Verse 113
तपोवनानि यज्ञांश्व॒ हृष्टो5भ्येमि पुन: पुनः । यज्ञ त्वहमिमं श्रुत्वा कुरुराजस्य धीमत:
ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਤਪੋਵਨਾਂ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕੁਰੂ-ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਸ ਯਜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹਾਂ।
Verse 114
ततो मयोक्तं तद् वाक््यं प्रहस्य ब्राह्मणर्षभा:
ਤਦ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਮੇਰੇ ਆਖੇ ਹੋਏ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਹੱਸ ਪਏ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗੇ—ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਮੰਨਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਹਾਸੇ-ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 115
सक्तुप्रस्थलवैस्तैरहि तदाहं काड्चनीकृत:
ਉਹ ਸੱਤੂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਠਾਂ ਅਤੇ ਅੰਨ ਦੇ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਮਾਪਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਤਦ ਮਾਨੋ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ—ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਧਨਿਆ।
Verse 116
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा नकुल: सर्वान् यज्ञे द्विजवरांस्तदा,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! यज्ञस्थलमें उन समस्त श्रेष्ठ ब्राह्मणोंसे ऐसा कहकर वह नेवला वहाँसे गायब हो गया और वे ब्राह्मण भी अपने-अपने घर चले गये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਨਕੁਲ ਨੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਜੀਵ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 117
जगामादर्शन तेषां विप्रास्ते च ययुर्गृहान्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! यज्ञस्थलमें उन समस्त श्रेष्ठ ब्राह्मणोंसे ऐसा कहकर वह नेवला वहाँसे गायब हो गया और वे ब्राह्मण भी अपने-अपने घर चले गये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਯੱਗ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਨੇਵਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 118
एतत् ते सर्वमाख्यातं मया परपुरंजय । यदाश्चर्यमभूत् तत्र वाजिमेथे महाक्रतो,शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले जनमेजय! वहाँ अश्वमेध नामक महायज्ञमें जो आश्चर्यजनक घटना घटित हुई थी, वह सारा प्रसंग मैंने तुम्हें बता दिया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਨਗਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਉਸ ਮਹਾਕ੍ਰਤੂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 119
न विस्मयस्ते नृपते यज्ञे कार्य: कथंचन । ऋषिकोटिसहस्त्राणि तपोभियें दिवं गता:,नरेश्वर! उस यज्ञके सम्बन्धमें ऐसी घटना सुनकर तुम्हें किसी प्रकार विस्मय नहीं करना चाहिये। सहस्रों कोटि ऐसे ऋषि हो गये हैं, जो यज्ञ न करके केवल तपस्याके ही बलसे दिव्य लोकको प्राप्त हो चुके हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਯੱਗ ਬਾਰੇ ਤੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਭੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅਣਗਿਣਤ ਰਿਸ਼ੀ ਐਸੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜੋ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਕੇਵਲ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 120
अद्रोह: सर्वभूतेषु संतोष: शीलमार्जवम् | तपो दमश्न सत्यं च प्रदानं चेति सम्मितम्,किसी भी प्राणीसे द्रोह न करना, मनमें संतोष रखना, शील और सदाचारका पालन करना, सबके प्रति सरलतापूर्ण बर्ताव करना, तपस्या करना, मन और इन्द्रियोंको संयममें रखना, सत्य बोलना और न्यायोपार्जित वस्तुका श्रद्धापूर्वक दान करना--इनमेंसे एक-एक गुण बड़े-बड़े यज्ञोंके समान हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਦ੍ਰੋਹ, ਸੰਤੋਖ, ਸ਼ੀਲ-ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਪਣ, ਤਪ, ਦਮ (ਮਨ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਸੰਯਮ), ਸੱਚ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਾਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਗੁਣ ਮਹਾਂ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 263
भुदुक्तेडन्यस्मिन् कदाचित् स ष्े काले द्विजोत्तम: | वे उत्तम व्रतधारी द्विज सदा छठे कालमें अर्थात् तीन-तीन दिनपर ही स्त्री-पुत्र आदिके साथ भोजन किया करते थे। यदि किसी दिन उस समय भोजन न मिला तो दूसरा छठा काल आनेपर ही वे द्विजश्रेष्ठ अन्न ग्रहण करते थे
ਨਕੁਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਦਾ ਧਾਰਕ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ‘ਛੇਵੀਂ ਘੜੀ’—ਅਰਥਾਤ ਹਰ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ—ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਜੇ ਉਸ ਨਿਯਤ ਵੇਲੇ ਅੰਨ ਨਾ ਮਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਖਾਂਦਾ; ਅਗਲੀ ਛੇਵੀਂ ਘੜੀ ਆਉਣ ਤੱਕ ਉਡੀਕ ਕਰਕੇ ਤਦ ਹੀ ਅੰਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ।
Verse 296
उज्छं तदा शुक्लपक्षे मध्यं तपति भास्करे । बारंबार छठा काल आता; किंतु उन्हें भोजन नहीं मिलता था। अतः वे सब-के-सब भूखे ही रह जाते थे। एक दिन ज्येष्ठके शुक्लपक्षमें दोपहरीके समय उस परिवारके सब लोग उज्छ लानेके लिये चले
ਨਕੁਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤਿੱਖਾ ਤਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਛੇਵਾਂ ਸਮਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਭੁੱਖੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕ ‘ਉਜ੍ਹ’ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਏ।
Verse 443
त्वगस्थिभूतां वेपन्ती ततो भारयामुवाच ह । उन दिद्वान् ब्राह्मणशिरोमणिने अपने ही अनुमानसे यह जान लिया कि यह मेरी वृद्धा स्त्री स्वयं भी क्षुधासे कष्ट पा रही है, थकी है और अत्यन्त दुर्बल हो गयी है। इस तपस्विनीके शरीरमें चमड़ेसे ढकी हुई हड्डियोंका ढाँचामात्र रह गया है और यह काँप रही है। उसकी अवस्थापर दृष्टिपात करके उन्होंने पत्नीसे कहा--
ਉਸ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਮਾਤਰ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਭੁੱਖ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਸਮਝ ਗਿਆ—“ਮੇਰੀ ਬੁੱਢੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਥੱਕ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।” ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—
Verse 473
दारेष्वधीनो धर्मश्न॒ पितृणामात्मनस्तथा | “वह उज्ज्वल कीर्तिसे भ्रष्ट हो जाता है और उसे उत्तम लोकोंकी प्राप्ति नहीं होती। धर्म, काम और अर्थ-सम्बन्धी कार्य, सेवा-शुश्रूषा तथा वंशपरम्पराकी रक्षा--ये सब स्त्रीके ही अधीन हैं। पितरोंका तथा अपना धर्म भी पत्नीके ही आश्रित है
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰਖ ਦਾ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਉਸੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਘਰ ਵਿਚ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ, ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰਤਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ ਦੇ ਕੰਮ ਸੁਚੱਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਵੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਸ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਕੀਰਤੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 486
अयशो महदाप्रोति नरकांश्रैव गच्छति । “जो पुरुष स्त्रीकी रक्षा करना अपना कर्तव्य नहीं मानता अथवा जो स्त्रीकी रक्षा करनेमें असमर्थ है, वह संसारमें महान् अपयशका भागी होता है और परलोकमें जानेपर उसे नरकोंमें गिरना पड़ता है”
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਪੁਰਖ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਜਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਬਦਨਾਮੀ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 493
सक्तुप्रस्थचतुर्भागं गृहाणेमं प्रसीद मे । पतिके ऐसा कहनेपर ब्राह्मणी बोली--'ब्रह्मन! हम दोनोंके धर्म और अर्थ समान हैं, अतः आप मुझपर प्रसन्न हों और मेरे हिस्सेका यह पावभर सत्तू ले लें (और लेकर इसे अतिथिको दे दें)
ਨਕੁਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਸੱਤੂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਥ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਕਬੂਲ ਕਰੋ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ।” ਪਤੀ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਬੋਲੀ—“ਬ੍ਰਹਮਨ! ਸਾਡਾ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਇਹ ਪੌਣਾ-ਪ੍ਰਸਥ ਸੱਤੂ ਲੈ ਲਵੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਸਕੋ।”
Verse 513
भर्तुः प्रसादान्नारीणां रतिपुत्रफलं तथा । “माताका रज और पिताका वीर्य--इन दोनोंके मिलनेसे ही वंशपरम्परा चलती है। सत्रीके लिये पति ही सबसे बड़ा देवता है। नारियोंको जो रति और पुत्ररूप फलकी प्राप्ति होती है, वह पतिका ही प्रसाद है
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਾਂ ਦਾ ਰਜ ਅਤੇ ਪਿਉ ਦਾ ਵੀਰਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਈ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਰਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਰੂਪ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਤੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 526
पुत्रप्रदानाद् वरदस्तस्मात् सक्तून् प्रयच्छ मे । आप पालन करनेके कारण मेरे पति, भरण-पोषण करनेसे भर्ता और पुत्र प्रदान करनेके कारण वरदाता हैं, इसलिये मेरे हिस्सेका सत्तू अतिथिदेवताको अर्पण कीजिये
ਨਕੁਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੈ, ਭਰਨ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਭਰਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਵਰਦਾਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸੱਤੂ ਮੈਨੂੰ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅਤਿਥੀ-ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 533
उपवासपरिश्रान्तो यदा त्वमपि कर्शित: । “आप भी तो जराजीर्ण, वृद्ध, क्षुधातुर, अत्यन्त दुर्बल, उपवाससे थके हुए और क्षीणकाय हो रहे हैं। (फिर आप जिस तरह भूखका कष्ट सहन करते हैं, उसी प्रकार मैं भी सह लूँगी)'
ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਥੱਕ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਹੋ, ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਰਾ-ਜੀਰਨ, ਵృద్ధ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੁਬਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਭੁੱਖ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੀ ਉਹ ਸਹ ਲਵਾਂਗੀ।
Verse 843
स्तुवन्तो देवदूताश्न स्थिता दानेन विस्मिता: । “देखो, आकाशसे भूतलपर यह फूलोंकी वर्षा हो रही है। देवर्षि, देवता, गन्धर्व तथा और भी जो देवताओंके अग्रणी पुरुष हैं, वे और देवदूतगण तुम्हारे दानसे विस्मित हो तुम्हारी स्तुति करते हुए खड़े हैं
ਤੇਰੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਦੂਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੜੇ ਹਨ। ਵੇਖ—ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤਾ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਹੋਰ ਅਗਰਗਣਯ ਪੁਰਖ ਵੀ ਦੇਵਦੂਤਾਂ ਸਮੇਤ ਤੇਰੀ ਉਦਾਰਤਾ ਤੋਂ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ ਅਤੇ ਭਜਨ-ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 856
काडुशक्षन्ते दर्शन तुभ्यं दिवं ब्रज द्विजर्षभ । द्विजश्रेष्ठ! ब्रह्मलोकमें विचरनेवाले जो ब्रह्मर्षिगण विमानोंमें रहते हैं, वे भी तुम्हारे दर्शनकी इच्छा रखते हैं; इसलिये तुम स्वर्गलोकमें चलो
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਰਿਸ਼ਭ! ਤੂੰ ਸਵਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ।
Verse 863
अनागताश्च बहव: सुबहूनि युगान्युत । “तुमने पितृलोकमें गये हुए अपने समस्त पितरोंका उद्धार कर दिया। अनेक युगोंतक भविष्यमें होनेवाली जो संतानें हैं, वे भी तुम्हारे पुण्य-प्रतापसे तर जायँगी”
ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਯੁੱਗ ਆਉਣੇ ਬਾਕੀ ਹਨ। ਤੂੰ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਗਏ ਆਪਣੇ ਸਭ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੰਤਾਨਾਂ ਜਨਮ ਲੈਣਗੀਆਂ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪੁੰਨ-ਤੇਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਣਗੀਆਂ।
Verse 873
असंकरेण धर्मेण तस्माद् गच्छ दिवं द्विज । “अतः ब्रह्मन! तुम अपने ब्रह्मचर्य, दान, यज्ञ, तप तथा संकरतारहित धर्मके प्रभावसे स्वर्गलोकमें चलो
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਅਸੰਕਰ, ਅਕਲੁਸ਼ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਵਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ—ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਦਾਨ, ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਸ ਸ਼ੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਬਲ ਤੇ।
Verse 883
तस्माद देवाश्न दानेन प्रीता ब्राह्मणसत्तम । “उत्तम व्रतका पालन करनेवाले ब्राह्मणशिरोमणे! तुम उत्तम श्रद्धाके साथ तपस्या करते हो; इसलिये देवता तुम्हारे दानसे अत्यन्त संतुष्ट हैं
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਸੱਤਮ! ਤੇਰੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਉੱਤਮ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕ! ਤੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰੀ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਅਤਿਅੰਤ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ।
Verse 923
धर्ममेव गुरु ज्ञात्वा तृष्णा न गणिता त्वया । “जब मनुष्यमें दानविषयक रुचि जाग्रत् होती है, तब उसके धर्मका हास नहीं होता। तुमने पत्नीके प्रेम और पुत्रके स्नेहपर भी दृष्टिपात न करके धर्मको ही श्रेष्ठ माना है और उसके सामने भूख-प्यासको भी कुछ नहीं गिना है
ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜਾਣ ਕੇ ਤੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਪਤਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਨੇਹ ਵੱਲ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁੱਛ ਜਾਣਿਆ ਹੈ।
Verse 956
ब्राह्मणास्तपसा युक्ता यथाशक्ति प्रदायिन: । “उस स्वर्गद्वारकी जो अर्गला (किल्ली) है, वह लोभरूपी बीजसे बनी हुई है। वह द्वार रागके द्वारा गुप्त है, इसीलिये उसके भीतर प्रवेश करना बहुत ही कठिन है। जो लोग क्रोधको जीत चुके हैं, इन्द्रियोंको वशमें कर चुके हैं, वे यथाशक्ति दान देनेवाले तपस्वी ब्राह्मण ही उस द्वारको देख पाते हैं
ਤਪ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ‘ਸਵਰਗ-ਦੁਆਰ’ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੁਆਰ ਦੀ ਅਰਗਲਾ (ਤਾਲਾ) ਲੋਭ-ਰੂਪੀ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਆਰ ਰਾਗ ਨਾਲ ਓਹਲੇ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਅਤਿਅੰਤ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੀਆਂ ਅਤੇ ਯਥਾਸਮਰੱਥ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਉਸ ਦੁਆਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 966
दद्यादपश्च यः शक््त्या सर्वे तुल्यफला: स्मृता: । “श्रद्धापूर्वक दान देनेवाले मनुष्यमें यदि एक हजार देनेकी शक्ति हो तो वह सौका दान करे, सौ देनेकी शक्तिवाला दसका दान करे तथा जिसके पास कुछ न हो, वह यदि अपनी शक्तिके अनुसार जल ही दान कर दे तो इन सबका फल बराबर माना गया है
ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੌ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਸੌ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ ਦਸ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਹੀ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਫਲ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 973
शुद्धेन मनसा विप्र नाकपृष्ठं ततो गत: । “विप्रवर! कहते हैं, राजा रन्तिदेवके पास जब कुछ भी नहीं रह गया, तब उन्होंने शुद्ध हृदयसे केवल जलका दान किया था। इससे वे स्वर्गलोकमें गये थे
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਵਰ! ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹ ਤਦ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰੰਤਿਦੇਵ ਕੋਲ ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਕੀ ਨਾ ਰਿਹਾ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਹੀ ਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦਾਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਪਟਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਵਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਗਿਆ।
Verse 1023
न्यायवृत्तिहि तपसा दानवित् स्वर्गमश्रुते । “मनुष्य क्रोधसे अपने दानके फलको नष्ट कर देता है। लोभके कारण वह स्वर्गमें नहीं जाने पाता। न्यायोपार्जित धनसे जीवन-निर्वाह करनेवाला और दानके महत्त्वको जाननेवाला पुरुष दान एवं तपस्याके द्वारा स्वर्गलोक प्राप्त कर लेता है
ਜੋ ਧਰਮ-ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਂਦਾ, ਤਪ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਅਸਲ ਕਦਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਾਨ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੁਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਦਾਨ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਪੁੰਨ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਭ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਰਗ-ਗਤੀ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 1066
सभार्य: सहपुत्रश्न सस्नुषश्न दिवं व्रज । “ब्रह्म! मेरी ओर देखो, मैं धर्म हूँ। तुम सब लोग अपनी इच्छाके अनुसार इस विमानपर चढ़ो। तुमने अपने इस शरीरका उद्धार कर दिया और लोकमें भी तुम्हारी अविचल कीर्ति बनी रहेगी। तुम पत्नी, पुत्र और पुत्रवधूके साथ स्वर्गलोकको जाओ'
ਸਹੁਰੇ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨੂੰਹ ਸਮੇਤ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਜਾਓ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੀ ਵੱਲ ਵੇਖੋ—ਮੈਂ ਧਰਮ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੋ। ਧਰਮਾਚਰਨ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਇਸੇ ਦੇਹ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਅਚਲ ਕੀਰਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹੇਗੀ। ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨੂੰਹ ਨਾਲ ਸੁਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਓ।”
Verse 1073
सदार: ससुतश्रैव सस्नुषश्न दिवं गत: । धर्मके ऐसा कहनेपर वे उज्छवृत्तिवाले ब्राह्मण देवता अपनी पत्नी, पुत्र और पुत्रवधूके साथ विमानपर आरूढ़ हो स्वर्गलोकको चले गये
ਧਰਮ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਦੇਵਤਾ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨੂੰਹ ਸਮੇਤ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਤਿਤ ਮੰਨੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਧਰਮ-ਵਚਨ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 1083
भार्याचतुर्थे धर्मज्ञे ततो5हं नि:सृतो बिलात् । 'स्त्री, पुत्र और पुत्रवधूके साथ वे धर्मज्ञ ब्राह्मण जब स्वर्गलोकको चले गये, तब मैं अपनी बिलसे बाहर निकला
ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਰਮਜਾਣੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਚੌਥਾ ਸਦੱਸ ਬਣਾਕੇ (ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨੂੰਹ ਸਮੇਤ) ਸੁਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
Verse 1133
आशया परया प्राप्तो न चाहं काज्चनीकृतः । इसी उद्देश्यसे मैं बड़े हर्ष और उत्साहके साथ बारंबार अनेकानेक तपोवनों और यज्ञस्थलोंमें जाया-आया करता हूँ। परम बुद्धिमान् कुरुराज युधिष्ठिरके इस यज्ञका बड़ा भारी शोर सुनकर मैं बड़ी आशा लगाये यहाँ आया था; किंतु मेरा शरीर यहाँ सोनेका न हो सका
ਮੈਂ ਪਰਮ ਆਸ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ। ਇਸੇ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਨੇਕ ਤਪੋਵਨਾਂ ਅਤੇ ਯੱਗ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਪਰਮ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕੁਰੂਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਇਸ ਯੱਗ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੁੰਮ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਆਸ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਸੀ; ਪਰ ਮੇਰੀ ਆਸ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ।
Verse 1146
सक्तुप्रस्थेन यज्ञोडयं सम्मितो नेति सर्वथा । ब्राह्मणशिरोमणियो! इसीसे मैंने हँ।कर कहा था कि यह यज्ञ ब्राह्मणके दिये हुए सेरभर सत्तूके बराबर भी नहीं है। सर्वथा ऐसी ही बात है
ਸਹੁਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਯੱਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭੁੰਨੇ ਜੌਂ ਦੇ ਆਟੇ (ਸੱਤੂ) ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤੋਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ! ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਪੱਕੇ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਯੱਗ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਇੱਕ ਸੇਰ ਸੱਤੂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਰਬਥਾ ਸੱਚ ਹੈ।
Verse 1153
नहि यज्ञों महानेष सदृशस्तैर्मतो मम । क्योंकि उस समय सेरभर सत्तूमेंसे गिरे हुए कुछ कणोंके प्रभावसे मेरा आधा शरीर सुवर्णमय हो गया था; परंतु यह महान् यज्ञ भी मुझे वैसा न बना सका; अतः मेरे मतमें यह यज्ञ उन सेरभर सत्तूके कणोंके समान भी नहीं है
ਸਹੁਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮਹਾਯੱਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਸੇਰ ਸੱਤੂ ਵਿਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਕੁਝ ਦਾਣਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਇਹ ਮਹਾਯੱਗ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਵੈਸਾ ਨਾ ਬਣਾ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯੱਗ ਉਹਨਾਂ ਨਿੱਕੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵੀ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ।
Verse 4536
स्त्रियो रक्ष्याश्न पोष्याश्न न त्वेवं वक्तुमहसि । 'शोभने! अपनी स्त्रीकी रक्षा और पालन-पोषण करना कीट-पतंग और पशुओंका भी कर्तव्य है; अतः तुम्हें ऐसी बात नहीं कहनी चाहिये
ਨਕੁਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਾਲਣਾ-ਪੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੇ ਸ਼ੋਭਨੇ! ਆਪਣੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ-ਪੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਵੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਐਸੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰ।
Verse 8936
कृच्छूकाले ततः स्वर्गो विजित: कर्मणा त्वया । “इस प्राण-संकटके समय भी यह सब सत्तू तुमने शुद्ध हृदयसे दान किया है; इसलिये तुमने उस पुण्यकर्मके प्रभावसे स्वर्गलोकपर विजय प्राप्त कर ली है
ਸਹੁਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਕਟ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਤੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੱਤੂ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames post-war legitimacy as contingent on correct procedure and generosity: Yudhiṣṭhira must pursue purification and state renewal through a publicly accountable rite, ensuring gifts (dakṣiṇā) and welfare are not neglected amid political consolidation.
Timeliness and scale matter in dharmic governance: the rite should begin at the proper muhūrta, be executed by competent specialists, and be supported by ample dakṣiṇā—linking royal authority to disciplined obligation rather than personal preference.
While not a formal phalaśruti stanza, Vyāsa explicitly states the intended efficacy: completing multiple Aśvamedhas with abundant dakṣiṇā is presented as a means to diminish the moral residue of kin-slaying and to attain the purificatory completion (avabhṛtha) of the rite.