Shloka 44
Adhyāya 90: Babhruvāhana’s Reception and the Commencement of Yudhiṣṭhira’s Aśvamedha
आत्मानुमानतो विद्वान् स तु विप्रर्षभस्तदा । जानन वृद्धां क्षुधार्ता च श्रान्तां ग्लानां तपस्विनीम्
ātmānumānato vidvān sa tu viprarṣabhas tadā | jānan vṛddhāṃ kṣudhārtāṃ ca śrāntāṃ glānāṃ tapasvinīm ||
ਨਕੁਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਕੇ ਤਦ ਉਸ ਤਪੱਸਵਿਨੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਗਿਆ—ਬੁੱਢੀ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਮੁਰਝਾਈ-ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਲੋੜ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ।
नकुल उवाच
Educational Q&A
The verse highlights ethical empathy: a truly wise person infers another’s suffering by reflecting on one’s own experience (ātmānumānataḥ) and recognizes the dharmic need to respond compassionately—especially toward vulnerable ascetics.
Nakula describes a learned brāhmaṇa who, upon seeing an aged female ascetic weakened by hunger and fatigue, recognizes her distressed state. The scene sets up a dharma-driven response—care, aid, or hospitality—toward the tapasvinī.