ਵਾਲਮੀਕ

ਉਸ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਡਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਸਿਰ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ; ਕੋਈ ਅਲਪ-ਭੋਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਬਿਨਾ ਅੰਗ-ਲੇਪਨ ਦੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ, ਆਤਮਵਾਨ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਦਾਂ ਵਾਲੇ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ।

ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ-ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਮਾਤ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ; ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੋਂ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਹੁਣ ਰਾਮ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਹੀ ਮੁਨੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦਾ ਵੱਡਾ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ।

ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਮਤੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਦੋ ਬੱਚੇ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਵਾਲਮੀਕਿ ਕੋਲ ਗਿਆ।

ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਗਰਭਵਤੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

ਪਾਸ਼ੁਪਤਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਰਵੋਤਮ ਭਗਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਾਲਮੀਕੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਹ ਮੁਨੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕਪੜਦੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

ਦੇਵਲ ਨੇ ਜੌਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪਤਿ’—ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਭੂ—ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਵਲਮੀਕ (ਚੀਂਟੀ ਦੇ ਟੇਲੇ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਹ ‘ਚਿਰਵਾਸੀ’—ਸਦਾ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੌਂਡਿਨ੍ਯ ਅਤੇ ਪੁੰਡਰੀਕ, ਰੈਭ੍ਯ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੁ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਅਤੇ ਨਾਰਦ, ਨਾਲ ਹੀ ਵਹ੍ਨਿ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਮਨ੍ਯੁ—ਇਹ ਵੀ ਅਰੁਣਾਚਲ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।

ਮੁਨੀ ਅੱਗੇ ਰਾਮ ਨੇ ਦੰਡਵਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੈਣ ਸੀਤਲ ਹੋਏ, ਸਨਮਾਨ ਕਰ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਲਿਆਏ। ਮੁਨੀਬਰ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਿਯ ਅਤਿਥੀ ਪਾ ਕੇ ਕੰਦ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਫਲ ਮਗਾਏ। ਸੀਤਾ, ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਫਲ ਖਾਧੇ, ਤਦ…

ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਤੁਰੰਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਕਾਂ ਕੋਇਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਗਲੇ ਹੰਸ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਤਿਸੰਗਤ ਦਾ ਮਹਿਮਾ ਗੁਪਤ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਾਲਮੀਕਿ, ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਘਟਜਾ ਅਗਸਤਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਗਾਥਾ ਕਹੀ ਹੈ। ਜਲਚਰ, ਥਲਚਰ…

ਸੁਜਾਨ ਲੋਕ ਉਸ ਸਰਲ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਮਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਵੈਰ ਭੁਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਵੈਰੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰ ਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧੀ ਬਿਨਾ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਬਲ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਬਾਰ ਬਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਪਾ…