Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे शिवपुरवर्णनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच प्रत्याहारं प्रवक्ष्यामि परस्यान्ते स्वयंभुवः / ब्रह्मणः स्थितिकाले तु क्षीणे तस्मिंस्तदा प्रभोः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ଉତ୍ତରଭାଗର ଚତୁର୍ଥ ଉପସଂହାରପାଦରେ ‘ଶିବପୁରବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରମ ଅନ୍ତେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସ୍ଥିତିକାଳ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଘଟେ, ମୁଁ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନ କରିବି।

Verse 2

यथेदं कुरुते व्यक्तं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः / अव्यक्तं ग्रसते व्यक्तं प्रत्याहारे च कृत्स्नशः

ଯେପରି ଈଶ୍ୱର ଏହି ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟକ୍ତ ରୂପେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ସେପରି ପ୍ରତ୍ୟାହାରରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟକ୍ତକୁ ଗ୍ରସି ନେଇଥାଏ।

Verse 3

पुरान्तद्व्यणुकाद्यानां संपूर्णे कल्पसंक्षये / उपस्थिते महाघोरे ह्यप्रत्यक्षे तु कस्यचित्

କଳ୍ପର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷୟ ହୋଇ ମହାଘୋର ପ୍ରଳୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଦ୍ୱ୍ୟଣୁକାଦି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ମଧ୍ୟ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହା କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନୁହେଁ।

Verse 4

अन्ते द्रुमस्य संप्राप्ते पश्चिमास्य मनोस्तदा / अन्ते कलियुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते

ତେବେ ମନୁଙ୍କ ଏହି ପଶ୍ଚିମ (ଶେଷ) କାଳରେ ‘ଦ୍ରୁମ’ର ଅନ୍ତ ଆସିଲେ, ଏବଂ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା କଳିଯୁଗର ଶେଷରେ—ଏହାକୁ ‘ସଂହାର’ କୁହାଯାଏ।

Verse 5

संप्रक्षाले तदा वृ-त्ते प्रत्याहारे ह्युपस्थिते / प्रत्याहारे तदा तस्मिन्भूततन्मात्रसंक्षये

ଯେତେବେଳେ ‘ସଂପ୍ରକ୍ଷାଲ’ (ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ) ଘଟେ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେହି ପ୍ରତ୍ୟାହାରରେ ଭୂତମାନଙ୍କ ତନ୍ମାତ୍ରମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 6

महदादिविकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये / स्वभावकारिते तस्मिन्प्रवृत्ते प्रतिसंचरे

ମହଦାଦି ବିକାରମାନଙ୍କର, ବିଶେଷ (ସ୍ଥୂଳ) ଅନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ ବିସ୍ତାର, ତାହା କ୍ଷୟ ହେଲେ—ସ୍ୱଭାବପ୍ରେରିତ ପ୍ରତିସଂଚାର (ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ) ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 7

आपो ग्रसंति वै पूर्वं भूमेर्गन्धात्मकं गुमम् / आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते

ପ୍ରଥମେ ଜଳ ପୃଥିବୀର ଗନ୍ଧସ୍ୱରୂପ ଗୁଣକୁ ଗ୍ରସି ନେଇଥାଏ। ଗନ୍ଧ ହରାଇ ପରେ ପୃଥିବୀ ପ୍ରଳୟାବସ୍ଥାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 8

प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे तोयावस्था धरा भवेत् / आपस्तदा प्रविष्टास्तु वेगवत्यो महास्वनाः

ଗନ୍ଧ-ତନ୍ମାତ୍ର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଧରା ଜଳାବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ତେବେ ବେଗବତୀ ଓ ମହାସ୍ୱନା ଆପଃ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

Verse 9

सर्वमापूरयित्वेदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च / अपामपि गणो यस्तु ज्योतिःष्वालीयते रसः

ଏହି ସମସ୍ତକୁ ପୂରଣ କରି ଆପଃ କେଉଁଠି ତିଷ୍ଠନ୍ତି, କେଉଁଠି ବିଚରନ୍ତି। ଜଳର ଯେ ସମୂହ-ରୂପ ରସ, ସେ ଜ୍ୟୋତିଷୁ ଲୀନ ହୁଏ।

Verse 10

नश्यन्त्यापस्तदा तत्र रसतन्मात्रसंक्षयात् / तीव्रतेजोहृतरसाज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्त्युत

ସେଠାରେ ରସ-ତନ୍ମାତ୍ର କ୍ଷୟ ହେବାରୁ ଆପଃ ନଶିଯାନ୍ତି। ତୀବ୍ର ତେଜ ରସକୁ ହରିନେଲେ ସେମାନେ ଜ୍ୟୋତିରୂପତା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 11

ग्रस्ते च सलिले तेजः सर्वतोमुखमीक्षते / अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्ते तज्जलं तदा

ଜଳ ଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ତେଜଃ ସର୍ବତୋମୁଖ ହୋଇ ଦେଖେ। ପରେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଗ୍ନି ସେହି ଜଳକୁ ତେବେ ଗ୍ରହଣ କରେ।

Verse 12

सर्वमापूर्यते ऽर्चिर्भिस्तदा जगदिदं शनैः / अर्चिर्भिः संतते तस्मिंस्तर्यगूर्ध्वमधस्ततः

ତେବେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏହି ଜଗତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଚ୍ଚିରେ ପୂରିଯାଏ। ସେହି ଅର୍ଚ୍ଚିର ସନ୍ତତିରେ ତିର୍ୟକ୍, ଊର୍ଧ୍ୱ ଓ ଅଧଃ—ସବୁଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତି ହୁଏ।

Verse 13

ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुरत्ति प्रकाशकम् / प्रलीयते तदा तस्मिन्दीपार्चिरिव मारुते

ଜ୍ୟୋତିର ଆଲୋକଦାୟକ ଗୁଣରୂପକୁ ମଧ୍ୟ ବାୟୁ ଗ୍ରସେ; ତେବେ ସେ ତାହାରେ ଲୀନ ହୁଏ, ପବନେ ଦୀପଶିଖା ପରି।

Verse 14

प्रनष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः / उपशाम्यति तेजो हिवायुराधूयते महान्

ରୂପତନ୍ମାତ୍ର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ବିଭାବସୁ (ଅଗ୍ନି) ରୂପହୀନ ହୁଏ; ତେଜ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ମହାବାୟୁ ପ୍ରବଳ ଭାବେ ବହେ।

Verse 15

निरालोके तदा लोके वायुभूते च तेजसि / ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संबन्धमात्मनः

ତେବେ ଲୋକ ନିରାଲୋକ ହୁଏ ଏବଂ ତେଜ ମଧ୍ୟ ବାୟୁରୂପ ହୁଏ; ପରେ ବାୟୁ ନିଜ ମୂଳକୁ ପାଇ ଆତ୍ମସମ୍ବନ୍ଧ ସ୍ଥାପନ କରେ।

Verse 16

ऊर्ध्वञ्चाधश्च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश / वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते च तत्

ଉପରେ, ତଳେ ଓ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍—ଦଶ ଦିଗ ଡୋଳେ; ଆକାଶ ବାୟୁର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରସେ।

Verse 17

प्रशाम्यति तदा वायुः खन्तु तिष्ठत्यनावृतम् / अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत्

ତେବେ ବାୟୁ ପ୍ରଶାନ୍ତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଖଂ (ଆକାଶ) ଅନାବୃତ ରହେ—ରୂପହୀନ, ରସହୀନ, ସ୍ପର୍ଶହୀନ, ଗନ୍ଧହୀନ, ଅମୂର୍ତ୍ତ।

Verse 18

सर्वमापूरयच्छब्दैः सुमहत्तत्प्रकाशते / तस्मिंल्लीने तदा शिष्टमाकाशं शब्दलक्षणम्

ଶବ୍ଦଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତକୁ ପୂରଣ କରି ସେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ତାହାରେ ଲୀନ ହେଲେ ତେବେ ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣ ଆକାଶ ମାତ୍ର ଶେଷ ରହେ।

Verse 19

शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वमावृत्य तिष्ठति / तत्र शब्दं गुमं तस्य भूतदिर्ग्रसते पुनः

ସେ ଆକାଶ ଶବ୍ଦମାତ୍ର ରୂପେ ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ସେଠାରେ ତାହାର ଗୁଢ଼ ଶବ୍ଦକୁ ପୁନଃ ତାମସ ଭୂତାଦି ଗ୍ରସେ।

Verse 20

भूतेन्द्रियेषु युगपद्भूतादौ संस्थितेषु वै / अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः

ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଯୁଗପଦ୍ ଭୂତାଦିରେ ସଂସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଅଭିମାନସ୍ୱରୂପ ଏହି ଭୂତାଦିକୁ ତାମସ ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଏ।

Verse 21

भूतादिर्ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः / महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः

ଭୂତାଦି ‘ମହାନ୍’କୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରସେ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିଲକ୍ଷଣ। ସେ ମହାନାତ୍ମାକୁ ସଂକଳ୍ପ ଓ ବ୍ୟବସାୟ (ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ) ରୂପେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 22

बुद्धिर्मनश्च लिङ्गं च महानक्षर एव च / पर्यायवाचकैः शब्दैस्तमाहुस्तत्त्व चिन्तकाः

ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଲିଙ୍ଗ, ମହାନ୍ ଏବଂ ଅକ୍ଷର—ଏହି ପର୍ୟାୟବାଚୀ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତତ୍ତ୍ୱଚିନ୍ତକମାନେ ତାହାକୁ ହିଁ କହନ୍ତି।

Verse 23

संप्रलीनेषु भूतेषु गुणसाम्ये ततो महान् / लीयन्ते गुणसाम्यं तु स्वात्मन्येवावतिष्ठते

ପ୍ରଳୟେ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଲୀନ ହୋଇ ଗୁଣସାମ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ତେବେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଲୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଗୁଣସାମ୍ୟ ସ୍ୱାତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ହିଁ ସ୍ଥିର ରହେ।

Verse 24

लीयन्ते सर्वभूतानां कारणानि प्रसंगमे / इत्येष संयमश्चैव तत्त्वानां कारणैः सह

ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର କାରଣମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; କାରଣସହିତ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ଏହି ନିୟମ-ନିଗ୍ରହକୁ ‘ସଂୟମ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 25

तत्त्वप्रसंयमो ह्येष स्मृतो ह्यावर्तको द्विजाः / धर्माधर्मौं तपो ज्ञानं शुभं सत्यानृते तथा

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ-ପ୍ରସଂୟମକୁ ‘ଆବର୍ତ୍ତକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ; ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ, ତପ, ଜ୍ଞାନ, ଶୁଭ ଏବଂ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ପୁନଃ ଲୟ ହୁଏ।

Verse 26

ऊर्ध्वभावो ह्यधोभावः सुखदुःखे प्रियाप्रिये / सर्वमेतत्प्रपञ्चस्थं गुणमात्रात्मकं स्मृतम्

ଊର୍ଧ୍ୱଭାବ ଓ ଅଧୋଭାବ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ—ଏସବୁ ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ କେବଳ ଗୁଣମାତ୍ରର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 27

निरिन्द्रियाणां च तदा ज्ञानिनां यच्छुभाशुभम् / प्रकृत्यां चैव तत्सर्वं पुण्यं पापं प्रतिष्ठति

ସେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରହିତ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ଯେ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ, ସେ ସବୁ—ପୁଣ୍ୟ ପାପ ସହିତ—ପ୍ରକୃତିରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହେ।

Verse 28

यात्यवस्था तु साचैव देहिनां तु निरुच्यते / जन्तूनां पापपुण्यं तु प्रकृतौ यत्प्रतिष्ठितम्

ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ‘ଯାତ୍ୟବସ୍ଥା’ ଏହିପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଜୀବମାନଙ୍କ ପାପ‑ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରକୃତିରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 29

अवस्थास्थानि तान्येव पुण्यपापानि जन्तवः / योजयन्ते पुनर्देहान्परत्वेन तथैव च

ସେହି ପୁଣ୍ୟ‑ପାପ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଦେହ ସହ ଯୋଗ କରାଏ; ପରଲୋକଫଳ ମଧ୍ୟ ତେଣୁହିଁ ଦେଏ।

Verse 30

धर्माधर्मौं तु जन्तूनां गुणमात्रात्मकावुभौ / कारणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः

ଜୀବମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ—ଦୁହେଁ ଗୁଣମାତ୍ର ସ୍ୱରୂପ; ନିଜ ନିଜ କାରଣଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଜୀବମାନେ ଦେହଭାବରେ ସଞ୍ଚୟ କରନ୍ତି।

Verse 31

सचेतनाः प्रलीयन्ते क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता गुणाः / सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः

କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତ ଚେତନାଯୁକ୍ତ ଗୁଣମାନେ ପ୍ରଳୟରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି; ସର୍ଗ‑ପ୍ରତିସର୍ଗ ଓ ସଂସାରରେ ଜୀବମାନେ ଅବିରତ ଚାଲିଥାନ୍ତି।

Verse 32

संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते कारणैः संचरन्ति च / राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव वृत्तयः

କାରଣଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, କାରଣଦ୍ୱାରା ବିୟୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ କାରଣଦ୍ୱାରା ହିଁ ସଞ୍ଚରନ୍ତି; ରାଜସୀ, ତାମସୀ, ସାତ୍ତ୍ୱିକୀ—ଏହି ଭୃତ୍ତିମାନେ।

Verse 33

गुणमात्राः प्रवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठता स्त्रिधा / उर्द्ध्वदेशात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः

ଗୁଣମାତ୍ରାମାନେ ହିଁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠାନ ଶକ୍ତି ତ୍ରିଧା କୁହାଯାଏ। ସତ୍ତ୍ୱ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ, ତମ ଅଧୋମୁଖୀ।

Verse 34

तयोः प्रवर्त्तकं मध्ये इहैवावर्त्तकं रजः / इत्येवं परिवर्तन्तेत्रयश्चेतोगुणात्मकाः

ସେ ଦୁଇଟିର ମଧ୍ୟରେ ରଜ ଏଠାରେ ପ୍ରେରକ ଓ ଆବର୍ତ୍ତକ। ଏଭଳି ଚେତନାର ଏହି ତିନି ଗୁଣ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 35

लोकेषु सर्वभूतानां तन्न कार्यं विजानता / अविद्याप्रत्ययारंभा आरभ्यन्ते हि मानवैः

ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ସତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମାନବମାନେ ଅବିଦ୍ୟାଜନିତ ପ୍ରତ୍ୟୟରୁ ହିଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।

Verse 36

एतास्तु गतयस्तिस्रः शुभात्पापात्मिकाः स्मृताः / तमसो ऽभिभवाज्जन्तुर्याथातथ्यं न विन्दति

ଏହି ତିନି ଗତି ଶୁଭରୁ ପାପାତ୍ମକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ତମର ଅଭିଭବରୁ ଜୀବ ଯଥାର୍ଥତା ପାଉନାହିଁ।

Verse 37

अतत्त्वदर्शनात्सो ऽथ विविधं वध्यते ततः / प्राकृतेन च बन्धेन तथ्यावैकारिकेण च

ଅତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶନରୁ ସେ ପରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ—ପ୍ରାକୃତ ବନ୍ଧନରେ ଓ ବିକାରଜନିତ (ତଥ୍ୟାଭାସ) ବନ୍ଧନରେ।

Verse 38

दक्षिणाभिस्ततीयेन बद्धो ऽत्यन्तं विवर्त्तते / इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः

ଦକ୍ଷିଣା-ଆସକ୍ତିର ତୃତୀୟ ବନ୍ଧନରେ ବଦ୍ଧ ଜୀବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭ୍ରମଣ କରେ। ଏହି ତିନିଟି ବନ୍ଧ ଅଜ୍ଞାନକୁ ହେତୁ କରି କଥିତ।

Verse 39

अनित्ये नित्यसंज्ञा च दुःखे च सुखदर्शनम् / अस्वे स्वमिति च ज्ञानमशुचौ शुचिनिश्चयः

ଅନିତ୍ୟରେ ନିତ୍ୟବୋଧ, ଦୁଃଖରେ ସୁଖଦର୍ଶନ; ଯାହା ନିଜର ନୁହେଁ ତାହାକୁ ‘ମୋର’ ଭାବିବା, ଅଶୁଚିରେ ଶୁଚି ନିଶ୍ଚୟ—ଏହି ସବୁ ଭ୍ରାନ୍ତି।

Verse 40

येषामेते मनोदोषा ज्ञानदोषा विपर्ययात् / रागद्वेषनिवृत्तिश्च तज्ज्ञानं समुदाहृतम्

ବିପର୍ୟୟରୁ ଯେମାନଙ୍କର ଏହି ମନୋଦୋଷ ଓ ଜ୍ଞାନଦୋଷ ହୁଏ; ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ରାଗଦ୍ୱେଷ ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ—ତାହାକୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 41

अज्ञानं तमसो मूरं कर्मद्वयफलं रजः / कर्म जस्तु पुनर्देहो महादुःखं प्रवर्त्तते

ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ତମସର ମୂଳ; ରଜସ ହେଉଛି କର୍ମର ଦ୍ୱିବିଧ ଫଳ। କର୍ମରୁ ପୁନଃ ଦେହ ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ମହାଦୁଃଖ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।

Verse 42

श्रोत्रजा नेत्रजा चैव त्वग्जिह्वाघ्राणजा तथा / पुनर्भवकरी दुःखात्कर्मणा जायते तृषा

ଶ୍ରୋତ୍ର, ନେତ୍ର, ତ୍ୱକ୍, ଜିହ୍ୱା ଓ ଘ୍ରାଣରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବିଷୟତୃଷ୍ଣା—କର୍ମଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପୁନର୍ଭବ କରାଏ।

Verse 43

सतृष्णो ऽभिहितो बालः स्वकृतैः कर्मणः फलैः / तैलवीडकवज्जीवस्तत्रैव परिवर्त्तते

ତୃଷ୍ଣାରେ ଆବୃତ ବାଳକ ନିଜ କୃତ କର୍ମଫଳରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ, ତେଲ ପିଡ଼କ ପରି ଜୀବ ସେଠିଏ ଘୂରେ।

Verse 44

तस्मान्मूलमनर्थानामज्ञान मुपदिश्यते / तं शत्रुमवधार्यैकं ज्ञाने यत्नं समाचरेत्

ଏହିପରି ଅନର୍ଥର ମୂଳ ଅଜ୍ଞାନ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ; ସେଇ ଏକ ଶତ୍ରୁକୁ ଚିହ୍ନି ଜ୍ଞାନରେ ଯତ୍ନ କର।

Verse 45

ज्ञानाद्धि त्यजते सर्वं त्यागाद्बुद्धिर्विरज्यते / वैराग्याच्छुध्यते चापि शुद्धः सत्त्वेन मुच्यते

ଜ୍ଞାନରୁ ସେ ସବୁକିଛି ତ୍ୟାଗ କରେ; ତ୍ୟାଗରୁ ବୁଦ୍ଧି ରାଗରହିତ ହୁଏ; ବୈରାଗ୍ୟରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସତ୍ତ୍ୱରେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

Verse 46

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि रागं भूतापहारिणम् / अभिष्वङ्गाय योगः स्याद्विषयेष्ववशात्मनः

ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ହରିନେଇଥିବା ରାଗକୁ କହିବି; ବିଷୟରେ ଅବଶ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଆସକ୍ତି ହିଁ ଯୋଗ ହୋଇଯାଏ।

Verse 47

अनिष्टमिष्टमप्रीतिप्रीतितापविषादनम् / दुःखलाभे न तापश्च सुखानुस्मरणं तथा

ଅନିଷ୍ଟ-ଇଷ୍ଟରେ ଅପ୍ରୀତି-ପ୍ରୀତି, ତାହାରୁ ତାପ ଓ ବିଷାଦ; ଦୁଃଖ ଲାଭେ ମଧ୍ୟ ତାପ ନ ହେବା, ଏବଂ ସୁଖର ଅନୁସ୍ମରଣ—(ଏହି ଲକ୍ଷଣ)।

Verse 48

इत्येष वैषयो रागः संभूत्याः कारणं स्मृतः / ब्रह्मादौ स्थावरान्ते वै संसारेह्यादिभौतिके

ଏହିପରି ବିଷୟାସକ୍ତି (ବୈଷୟ ରାଗ) ଜନ୍ମର କାରଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ବ୍ରହ୍ମାଦିରୁ ସ୍ଥାବରାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଆଦିଭୌତିକ ସଂସାରରେ।

Verse 49

अज्ञानपूर्वकं तस्मादज्ञानं तु विवर्जयेत् / यस्य चार्षे न प्रमाणं शिष्टाचारं तथैव च

ଏହେତୁ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଜ୍ଞାନକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଯାହାର ପାଇଁ ଋଷି-ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ, ଶିଷ୍ଟାଚାର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 50

वर्णाश्रमविरुद्धो यः शिष्टशास्त्रविरोधकः / एष मार्गो हि निरये तिर्य्यग्योनौ च कारणम्

ଯେ ଵର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମବିରୋଧୀ ଏବଂ ଶିଷ୍ଟଶାସ୍ତ୍ରବିରୋଧକ—ସେହି ପଥ ନିଶ୍ଚୟ ନରକ ଓ ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନିର କାରଣ।

Verse 51

तिर्य्यग्यो निगतं चैव कारणं तत्त्ररुच्यते / त्रिविधो यातनास्थाने तिर्य्यग्योनौ च षड्विधे

ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନିକୁ ଯିବାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ କୁହାଯାଇଛି; ଯାତନାସ୍ଥାନରେ ତାହା ତିନି ପ୍ରକାର, ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନିରେ ଛଅ ପ୍ରକାର।

Verse 52

कारणे विषये चैव प्रतिघातस्तु सर्वशः / अनैश्वर्यं तु तत्सर्वं प्रतिघातात्मकं स्मृतम्

କାରଣରେ ଓ ବିଷୟରେ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରତିଘାତ (ବାଧା) ହୁଏ; ସେହି ସମସ୍ତ ଅନୈଶ୍ୱର୍ୟ ପ୍ରତିଘାତାତ୍ମକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 53

इत्येषा तामसी वृत्तिर्भूतादीनां चतुर्विधा / सत्त्वस्थमात्रकं चित्तं यथासत्त्वं प्रदर्शनात्

ଏହିପରି ଭୂତାଦିଙ୍କ ତାମସୀ ବୃତ୍ତି ଚାରି ପ୍ରକାର। ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ଚିତ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱାନୁସାରେ ପ୍ରକାଶ କରେ।

Verse 54

तत्त्वानां च यथातत्त्वं दृष्ट्वा वै तत्त्वदर्शनात् / सत्त्वक्षेत्रज्ञनानात्वमेतन्नानार्थदर्शनम्

ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶନରେ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଯଥାତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖିଲେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ନାନାତ୍ୱ ଜଣାଯାଏ—ଏହାହିଁ ନାନାର୍ଥଦର୍ଶନ।

Verse 55

नानात्वदर्शनं ज्ञानं ज्ञानाद्वै योग उच्यते / तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च

ନାନାତ୍ୱଦର୍ଶନ ହିଁ ଜ୍ଞାନ; ଜ୍ଞାନରୁ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ। ସେହିଦ୍ୱାରା ବଦ୍ଧର ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତର ମୋକ୍ଷ ହୁଏ।

Verse 56

संसारे विनिवृत्ते तु मुक्तो लिङ्गेन मुच्यते / निःसंबन्धो ह्यचैतन्यः स्वात्मन्येवावतिष्ठते

ସଂସାରରୁ ବିନିବୃତ୍ତ ହେଲେ ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ଲିଙ୍ଗ (ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହ) ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ସେ ନିଃସମ୍ବନ୍ଧ, ଅଚେତନ୍ୟ-ସଦୃଶ ହୋଇ ସ୍ୱାତ୍ମାରେ ହିଁ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।

Verse 57

स्वात्मन्यवस्थितश्चापि विरूपाख्येन लिख्यते / इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं समासाज्ज्ञान मोक्षयोः

ସ୍ୱାତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ‘ବିରୂପ’ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ଓ ମୋକ୍ଷର ଲକ୍ଷଣ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା।

Verse 58

स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मोक्षो वै तत्त्वदर्शिभिः / पूर्वं वियोगो ज्ञानेन द्वितीये रागसंक्षयात्

ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀମାନେ ମୋକ୍ଷକୁ ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ବିୟୋଗ, ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଗକ୍ଷୟରୁ।

Verse 59

तृष्णाक्ष यात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षकारणम् / लिङ्गाभावात्तु कैवल्यं कैवल्यात्तु निरञ्जनम्

ତୃଷ୍ଣାକ୍ଷୟ ହେଉଛି ତୃତୀୟ ମୋକ୍ଷକାରଣ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ଲିଙ୍ଗାଭାବରୁ କୈବଲ୍ୟ, କୈବଲ୍ୟରୁ ନିରଞ୍ଜନତା।

Verse 60

निरञ्जनत्वाच्छुद्धस्तु नितान्यो नैव विद्यते / अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वैराग्यं दोषदर्शनात्

ନିରଞ୍ଜନତ୍ୱରୁ ସେ ଶୁଦ୍ଧ; ତାଙ୍କ ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନିତ୍ୟ ସତ୍ତା ନାହିଁ। ଏହାପରେ ଦୋଷଦର୍ଶନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବୈରାଗ୍ୟ କହିବି।

Verse 61

दिव्ये च मानुषे चैव विषये पञ्चलक्षणे / अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः कर्त्तव्यो दोषदर्शनात्

ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନୁଷ—ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣ ବିଷୟମାନଙ୍କରେ ଦୋଷ ଦେଖି ନ ଦ୍ୱେଷ, ନ ଆସକ୍ତି—ଏହା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।

Verse 62

तपप्रीतिविषादानां कार्यं तु परिवर्जनम् / एवं वैराग्यमास्थाय शरीरी निर्ममो भवेत्

ତପ, ପ୍ରୀତି ଓ ବିଷାଦ—ଏମାନଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ବୈରାଗ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ କଲେ ଶରୀରୀ ନିର୍ମମ ହୁଏ।

Verse 63

अनित्यमशिवं दुःखमिति वुद्ध्यानुचिन्त्य च / विशुद्धं कार्यकरणं सत्त्वस्यातिनिषैवया

ଏହା ‘ଅନିତ୍ୟ, ଅଶିବ ଓ ଦୁଃଖରୂପ’ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିରେ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତନ କଲେ, ଅତିଶୟ ସାଧନାରେ ସତ୍ତ୍ୱର କାର୍ଯ୍ୟ-କରଣ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 64

परिपक्वकषायो हि कृत्स्नान्दोषान्प्रपश्यति / ततः प्रयाणकाले हि दोषैर्नैमित्तिकैस्तथा

ଯାହାର କଷାୟ ପରିପକ୍ୱ, ସେ ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖେ; ପରେ ପ୍ରୟାଣକାଳରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ନୈମିତ୍ତିକ ଦୋଷକୁ ଦେଖେ।

Verse 65

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः / स शरीरमुपाश्रित्य कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै

ଦେହରେ ପ୍ରକୁପିତ ଉଷ୍ମା ତୀବ୍ର ବାୟୁଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସେହି ଶରୀରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ରୋକି ଦିଏ।

Verse 66

प्राणक्थानानि भिन्दन्हि छिन्दन्मर्माण्यतीत्य च / शैत्यात्प्रकुपितो वायुरूर्द्ध्वं तूत्क्रमते ततः

ସେ ପ୍ରାଣସ୍ଥାନକୁ ଭେଦି, ମର୍ମକୁ ଛେଦି ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଶୈତ୍ୟରେ ପ୍ରକୁପିତ ବାୟୁ ତେବେ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରେ।

Verse 67

स चायं सर्वभूतानां प्राणस्थानेष्ववस्थितः / समासात्संवृते ज्ञाने संचृत्तेषु च कर्मसु

ଏହି ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ପ୍ରାଣସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଶୀଘ୍ରେ ଜ୍ଞାନ ଆବୃତ ହେଲେ ଓ କର୍ମ ସଂକୁଚିତ ହେଲେ।

Verse 68

स जीवो नाभ्यधिष्ठानः कर्मभिः स्वैः पुराकृतैः / अष्टाङ्गप्रणवृत्तिं वै स विच्यावयते पुनः

ସେ ଜୀବ ନାଭି-ଆଧାରରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇ, ନିଜ ପୂର୍ବକୃତ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରାଣ-ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ପୁନଃ ବିଚଳିତ କରେ।

Verse 69

शरीरं प्रजहन्सोंऽते निरुच्छ्वासस्ततो भवेत् / एवं प्राणैः परित्यक्तो मृत इत्यभिधीयते

ଶେଷରେ ସେ ଶରୀରକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଶ୍ୱାସ ନିରୋଧ ହୁଏ; ଏଭଳି ପ୍ରାଣଦ୍ୱାରା ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହେଲେ ‘ମୃତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 70

यथेह लोके स्वप्ने तं नीयमानमितस्ततः / रञ्जनं तद्विधेयस्य ते तान्यो न च विद्यते

ଏହି ଲୋକରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ତାକୁ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ନେଇଯାଯାଏ ଯେପରି, ସେପରି କର୍ମାଧୀନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ଭୋଗ-ରଞ୍ଜନ; ତାହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 71

नृष्णाक्षयस्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम् / शब्दाद्ये विषये दोषदृष्टिर्वै पञ्चलक्षणे

ତୃତୀୟଟି ‘ତୃଷ୍ଣାକ୍ଷୟ’—ଏହାକୁ ମୋକ୍ଷର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଶବ୍ଦାଦି ବିଷୟରେ ଦୋଷଦୃଷ୍ଟି ରହିବା ପାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ।

Verse 72

अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः प्रीतितापविवर्जनम् / वैराग्यकारणं ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च

ଦ୍ୱେଷର ଅଭାବ, ଆସକ୍ତି ନ ଥିବା, ଏବଂ ପ୍ରୀତି ଓ ତାପରୁ ମୁକ୍ତ ରହିବା—ଏଗୁଡ଼ିକ ବୈରାଗ୍ୟର କାରଣ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିମାନଙ୍କ ଲୟର ମଧ୍ୟ କାରଣ।

Verse 73

अष्टौ प्रकृतयो ज्ञेयाः पूर्वोक्ता वै यथाक्रमम् / अव्यक्ताद्यास्तु विज्ञेया भूतान्ताः प्रकृतेर्भवाः

ପୂର୍ବୋକ୍ତ କ୍ରମାନୁସାରେ ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକୃତି ଜ୍ଞେୟ। ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଭୂତାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଏସବୁ ପ୍ରକୃତିଜନ୍ୟ।

Verse 74

वर्णाश्रमाचारयुक्तः शिष्टः शास्त्राविरोधनः / वर्णाश्रमाणां धर्मो ऽयं देवस्थानेषु कारणम्

ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମାଚାରଯୁକ୍ତ, ଶିଷ୍ଟ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରବିରୋଧହୀନ ହେବା—ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମମାନଙ୍କର ଏହି ଧର୍ମ ଦେବସ୍ଥାନରେ କାରଣ (ଆଧାର) ହୁଏ।

Verse 75

ब्रह्मादीनि पिशाचान्तान्यष्टौ स्थानानि देवता / ऐश्वर्यमाणिमाद्यं हि कारणं ह्यष्टलक्षणम्

ବ୍ରହ୍ମାଦିରୁ ପିଶାଚାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ (ବର୍ଗ) ଅଛି। ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଅଣିମା ଆଦି—ଏହା ଅଷ୍ଟଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ କାରଣତତ୍ତ୍ୱ।

Verse 76

निमित्तमप्रतीघाते दृष्टे शब्दादिलक्षणे / अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम्

ଅପ୍ରତିଘାତରେ ନିମିତ୍ତ, ଶବ୍ଦାଦି ଲକ୍ଷଣରେ ଦୃଷ୍ଟ (ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ)—ଏହି ଅଷ୍ଟ ରୂପ ପ୍ରାକୃତ, ଯଥାକ୍ରମ।

Verse 77

क्षेत्रज्ञेष्वनुसज्जन्ते गुणमात्रत्मकानि तु / प्रावृट्काले पृथग्मेघं पश्यन्तीव सचक्षुषः

ଗୁଣମାତ୍ରସ୍ୱରୂପ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନଙ୍କରେ ଅନୁସଜ୍ଜିତ ହୁଅନ୍ତି; ଯେପରି ବର୍ଷାକାଳେ ଚକ୍ଷୁଷ୍ମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ମେଘ ଦେଖନ୍ତି।

Verse 78

पश्यन्त्येवं विधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा / खादतश्चान्नपानानि योनीः प्रविशतस्तथा

ଏପରି ସିଦ୍ଧମାନେ ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ଷୁରେ ଜୀବକୁ ଦେଖନ୍ତି; ସେ ଅନ୍ନପାନ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଏବଂ ଯୋନିମାନେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ।

Verse 79

तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च धावतो ऽपि यथाक्रमम् / जीवः प्राणस्तथा लिङ्गं करणं च चतुष्टयम्

ସେ ତିର୍ୟକ୍, ଊର୍ଧ୍ୱ ଓ ଅଧଃ—ଯଥାକ୍ରମେ ଧାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ଜୀବ, ପ୍ରାଣ, ଲିଙ୍ଗ ଓ କରଣ—ଏହି ଚାରି ନାମରେ କୁହାଯାଏ।

Verse 80

पर्यायवाचकैः शब्दैरेकार्थैः सो ऽभिलष्यते / व्यक्ताव्यक्तप्रमाणो ऽयं स वै भुङ्क्ते तु कृत्स्नशः

ଏକାର୍ଥକ ପର୍ୟାୟଶବ୍ଦମାନେ ତାହାକୁ ହିଁ ସୂଚାନ୍ତି; ଏହି ଜୀବ ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରମାଣରେ ଥାଇ ସମସ୍ତକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୋଗ କରେ।

Verse 81

अव्यक्तानुग्रहान्तं च क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं च यत् / एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्वा ज्ञानाद्वै विप्रमुच्यते

ଯାହା ଅବ୍ୟକ୍ତର ଅନୁଗ୍ରହ-ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଛି ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ—ଏହିପରି ଜାଣି, ଶୁଚି ହୋଇ, ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

Verse 82

नष्टं चैव यथा तत्त्वं तत्त्वानां तत्त्वदर्शने / यथेष्टं परिनिर्याति भिन्ने देहे सुनिर्वृते

ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶନରେ ଯେପରି ତତ୍ତ୍ୱ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ସେପରି ଦେହ ଭିନ୍ନ ହେଲେ, ସୁନିର୍ବୃତିରେ, ସେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ।

Verse 83

भिद्यते करणं चापि ह्यव्यक्तज्ञानिनस्ततः / मुक्तो गुणशरीरेण प्रणाद्येन तु सर्वशः

ତେବେ ଅବ୍ୟକ୍ତଜ୍ଞାନୀଙ୍କର କରଣ ମଧ୍ୟ ଭିଦ୍ୟତେ; ସେ ଗୁଣ-ଶରୀରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରଣାଦି (ପ୍ରାଣନାଦ) ରେ ଲୀନ ହୁଏ।

Verse 84

नान्यच्छरीरमादत्ते दग्धे वीजे यथाङ्कुरः / ज्ञानी च सर्वसंसाराविज्ञशारीरमानसः

ଦଗ୍ଧ ବୀଜରୁ ଯେପରି ଅଙ୍କୁର ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଅନ୍ୟ ଶରୀର ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଶରୀର-ମନ ସଂସାର ଅଜ୍ଞାନରୁ ମୁକ୍ତ ଥାଏ।

Verse 85

ज्ञानाच्चतुर्द्दशाबुद्धः प्रकृतिस्थो निवर्तते / प्रकृतिं सत्यमित्याहुर्विकारो ऽनृतमुच्यते

ଜ୍ଞାନରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅବସ୍ଥାର ବୋଧ ପାଇ, ପ୍ରକୃତିସ୍ଥ ଜୀବ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ; ପ୍ରକୃତିକୁ ‘ସତ୍ୟ’ କୁହନ୍ତି, ତାହାର ବିକାରକୁ ‘ଅନୃତ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 86

असद्भावो ऽनृतं ज्ञेयं सद्भावः सत्य मुच्यते / अनामरूपं क्षेत्रज्ञनामरूपं प्रचक्षते

ଅସଦ୍ଭାବକୁ ‘ଅନୃତ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ସଦ୍ଭାବ ‘ସତ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ; କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ନାମ-ରୂପରହିତ, ଏବଂ (କ୍ଷେତ୍ର) ନାମ-ରୂପଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

Verse 87

यस्मात्क्षेत्रं विजानाति तत्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते / क्षेत्रं प्रत्ययते यस्मात्क्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते

ଯେହେତୁ ସେ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଜାଣେ, ସେହିପାଇଁ ସେ ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଯାହାଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସାକ୍ଷାତ୍କାର) ହୁଏ, ସେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ‘ଶୁଭ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 88

क्षेत्रज्ञः स्मर्यते तस्मात्क्षेत्रं तज्ज्ञैर्विभाष्यते / क्षेत्रं त्वत्प्रत्ययं दृष्टं क्षेत्रज्ञः प्रत्ययः सदा

ତେଣୁ ସେ ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘କ୍ଷେତ୍ର’କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ହେ ଦ୍ରଷ୍ଟା! କ୍ଷେତ୍ର ତୁମ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଦିଶେ; କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସଦା ପ୍ରତ୍ୟୟସ୍ୱରୂପ।

Verse 89

क्षपणात्कारणाच्चैव क्षतत्राणात्तथैव च / भोज्यत्वविषयत्वाच्च क्षेत्रं क्षेत्रविदो विदुः

କ୍ଷୟ କରାଇବାରୁ, କାରଣ ହେବାରୁ, ଏବଂ କ୍ଷତିରୁ ରକ୍ଷା କରିବାରୁ; ଭୋଗ୍ୟ ଓ ବିଷୟ ହେବାରୁ—କ୍ଷେତ୍ରବିଦମାନେ ଏହାକୁ ‘କ୍ଷେତ୍ର’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 90

महदाद्यं विशेषान्तं सर्वैरूप्यं विलक्षणम् / विकारलक्षणं तद्वै सो ऽक्षरः क्षरमेति च

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ବିଶେଷାନ୍ତ (ସ୍ଥୂଳଭୂତ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସର୍ବରୂପ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯାହା ବିଲକ୍ଷଣ ଦିଶେ, ସେ ଵିକାର-ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ; ସେଇ ‘ଅକ୍ଷର’ ମଧ୍ୟ କ୍ଷରଭାବକୁ ଯାଏ।

Verse 91

तमेवानुविकारं तु यस्माद्वै क्षरते पुनः / तस्माच्च कारणाच्चैव ज्ञरमित्यभिधीयते

ଏହି ଏକେ, ଯେହେତୁ ବିକାରକୁ ଅନୁସରି ପୁନଃପୁନଃ କ୍ଷୟ ହୁଏ—ସେଇ କାରଣରୁ ଏହାକୁ ‘ଜ୍ଞର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 92

संसारे नरकेभ्यश्च त्रायते पुरुषं च यत् / दुःखत्राणात्पुनश्चापि क्षेत्रमित्यभिधीयते

ଯାହା ସଂସାର ଓ ନରକମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ପୁରୁଷକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଏବଂ ଦୁଃଖରୁ ତ୍ରାଣ ଦିଏ—ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ‘କ୍ଷେତ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 93

सुखदुःखमहंभावाद्भोज्यमित्यभिधीयते / अचेतनत्वाद्विषयस्तद्विधर्मा विभुः स्मृतः

ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଓ ‘ମୁଁ’ ଭାବର ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ତାହାକୁ ‘ଭୋଜ୍ୟ/ଭୋଗ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଚେତନ ଥିବାରୁ ସେଇ ବିଷୟ; ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଧର୍ମବାନ୍ ବିଭୁ ସ୍ମୃତ।

Verse 94

न क्षीयते न क्षरति विकारप्रसृतं तु तत् / अक्षरं तेन वाप्युक्तम क्षीणत्वात्तथैव च

ତାହା କ୍ଷୀଣ ହୁଏନି, କ୍ଷରିତ ମଧ୍ୟ ହୁଏନି; ତଥାପି ବିକାରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସୃତ ଭାବେ ଦିଶେ। ତେଣୁ ତାହାକୁ ‘ଅକ୍ଷର’ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ତାହା ଅକ୍ଷୀଣ।

Verse 95

यस्मात्पूर्यनुशेते च तस्मात्पुरुष उच्यते / पुरप्रत्ययिको यस्मात्पुरुषेत्यभिधीयते

ଯେହେତୁ ସେ ‘ପୁରୀ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଦେହ-ନଗରରେ ଅନୁଶୟନ/ନିବାସ କରେ, ସେହିପାଇଁ ‘ପୁରୁଷ’ କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ‘ପୁର’ ପ୍ରତ୍ୟୟର ଆଧାର ଯେହେତୁ ସେ, ତେଣୁ ମଧ୍ୟ ‘ପୁରୁଷ’ ଭାବେ ଅଭିଧୀୟତେ।

Verse 96

पुरुषं कथयस्वाथ कथितो ऽज्ञैर्विभाष्यते / शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञाता ज्ञानविवर्जितः

‘ପୁରୁଷଙ୍କୁ କହ’ ବୋଲି କୁହାଗଲେ ଅଜ୍ଞମାନେ ତାଙ୍କୁ ନାନା ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ସେ ଶୁଦ୍ଧ, ନିରଞ୍ଜନ-ପ୍ରଭାସ୍ୱରୂପ; ସେ ଜ୍ଞାତା, ତଥାପି (ବିଷୟଗତ) ଜ୍ଞାନରହିତ।

Verse 97

अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा बद्धो मुक्तो गतःस्थितः / नैर्हेतुकात्त्वनिर्देश्यादहस्तस्मिन्न विद्यते

ସେ ‘ଅଛି’ ‘ନାହିଁ’, ‘ଅନ୍ୟ’ ବୋଲି; ‘ବଦ୍ଧ’ ‘ମୁକ୍ତ’, ‘ଗତ’ ‘ସ୍ଥିତ’ ବୋଲି—ଏପରି କଥା ତାହାରେ ଲାଗୁ ହୁଏନି। କାରଣ ସେ ହେତୁରହିତ ଓ ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ; ତାହାରେ କୌଣସି ‘ହସ୍ତ’ (ଧରିବା ଆଧାର) ନାହିଁ।

Verse 98

शुद्धत्वान्न तु दृश्यो वै द्रष्टृत्वात्समदर्शनः / आत्मप्रत्ययकारित्वादन्यूनं वाप्यहेतुकम्

ଶୁଦ୍ଧତ୍ୱରୁ ସେ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ; ଦ୍ରଷ୍ଟା ହେବାରୁ ସମଦର୍ଶୀ। ଆତ୍ମପ୍ରତ୍ୟୟର କାରଣ ହେବାରୁ ସେ ନ୍ୟୁନ ନୁହେଁ, ଅହେତୁକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 99

भावग्राह्यमनुमानाच्चिन्तयन्न प्रमुह्यते / यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्थं दर्शनात्मकम्

ଅନୁମାନରେ ଭାବଗ୍ରାହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ଜନ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଦର୍ଶନସ୍ୱରୂପ, ଶାନ୍ତାର୍ଥ ଜ୍ଞାତାକୁ ଦେଖେ।

Verse 100

दृश्यादृश्येषु निर्देश्यं तदा तद्दुर्द्धरं वरम् / विज्ञाता न च दृश्येत वृथक्त्वेनेह सर्वशः

ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟରେ ଯେତେବେଳେ ତାହାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରାଯାଏ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ ଧରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଧର ହୁଏ। ଜ୍ଞାତା ଏଠାରେ ସର୍ବଥା ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 101

स्वेनात्मना तथात्मानं कारणात्मा नियच्छति / प्रकृतौ कारणे तत्र स्वात्मन्येवोपतिष्ठति

କାରଣାତ୍ମା ନିଜ ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ସେଠାରେ କାରଣରୂପ ପ୍ରକୃତିରେ ସେ ନିଜ ସ୍ୱାତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ହିଁ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।

Verse 102

अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा इहामुत्रेति वा पुनः / एकत्वं वा पृथक्वं वा क्षेत्रज्ञः पुरुषो ऽपि वा

‘ଅଛି’ କି ‘ନାହିଁ’, ‘ସେ ଅନ୍ୟ’, ‘ଏଠି କି ପରଲୋକରେ’—ପୁଣି ‘ଏକତ୍ୱ କି ପୃଥକତ୍ୱ’—ଏପରି ବିକଳ୍ପରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ (ବିଚାରିତ ହୁଏ)।

Verse 103

आत्मा वा स निरात्मा वा चेतनो ऽचेतनो ऽपि वा / कर्त्ता वा सो ऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव च

ସେ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ କିମ୍ବା ଅନାତ୍ମା; ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ମଧ୍ୟ। ସେ କର୍ତ୍ତା ଓ ଅକର୍ତ୍ତା; ଭୋକ୍ତା ଓ ଭୋଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଟେ।

Verse 104

यद्गत्वा न निवर्त्तन्ते क्षेत्रज्ञं तु निरञ्जनम् / अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यं वादहेतुभिः

ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ପୁନଃ ଫେରା ନାହିଁ—ସେ ନିରଞ୍ଜନ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ। ସେ ଅବାଚ୍ୟ, କାରଣ ତାହାର କଥନ ହୁଏ ନାହିଁ; ବାଦ-ହେତୁଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଗ୍ରାହ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 105

अप्रतर्क्यमचिन्त्यत्वादवा येत्वाच्च सर्वशः / नालप्य वचसा तत्त्वमप्राप्य मनसा सह

ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ଅପ୍ରତର୍କ୍ୟ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଏବଂ ସର୍ବଥା ଅବିଜ୍ଞେୟ। ବାଣୀରେ ତାହା କୁହାଯାଏ ନାହିଁ; ମନସା ସହିତ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 106

क्षेत्रज्ञे निर्गुणे शुद्धे शान्ते क्षीणे निरञ्जने / व्यपेतसुखदुःखे च निरुद्धे शान्तिमागते

ଯେତେବେଳେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ନିର୍ଗୁଣ, ଶୁଦ୍ଧ, ଶାନ୍ତ, କ୍ଷୀଣ ଓ ନିରଞ୍ଜନ ହୁଏ; ଏବଂ ସୁଖଦୁଃଖ-ବିୟୁକ୍ତ, ନିରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—

Verse 107

निरात्मके पुनस्तस्मिन्वाच्यावाच्यं न विद्यते / एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः

କିନ୍ତୁ ସେହି ନିରାତ୍ମ (ନିର୍ବିଶେଷ) ଅବସ୍ଥାରେ ବାଚ୍ୟ-ଅବାଚ୍ୟ ଭେଦ ନାହିଁ। ପୁନଃ ସେଠାରୁ ହିଁ ସଂହାର ଓ ବିସ୍ତାର—ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ—ଏହି ଦୁଇ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 108

सृज्यते ग्रसते चैव व्यक्तौ पर्यवतिष्ठते / क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्गे प्रवर्त्तते

ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଓ ଲୟରେ ଗ୍ରସିତ ହୁଏ; ବ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଅଧିଷ୍ଠିତ ସବୁ ପୁନଃ ସର୍ଗରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 109

अधिष्ठानं प्रपद्येत तस्यान्ते बुद्धिपूर्वकम् / साधर्म्यवैधर्म्यकृतः संयोगो विदितस्तयोः / अनादिमांश्च संयोगो महापुरुषजः स्मृतः

ତାହାର ଅନ୍ତେ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ଅଧିଷ୍ଠାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ। ସାଧର୍ମ୍ୟ ଓ ବୈଧର୍ମ୍ୟରୁ ହୋଇଥିବା ଉଭୟଙ୍କ ସଂଯୋଗ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ସଂଯୋଗ ଅନାଦି ଏବଂ ମହାପୁରୁଷଜନ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 110

यावच्च सर्गप्रति सर्गकालस्तावज्जगत्तिष्ठति संनिरुध्य / पूर्वं हि तस्यैव च बुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थंमेव

ଯେତେଦିନ ସର୍ଗ-ପ୍ରତିସର୍ଗର କାଳ ରହେ, ସେତେଦିନ ଜଗତ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ତାହାର ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ସେଇ ପୁରୁଷାର୍ଥ ମାତ୍ର ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 111

एषा निसर्गप्रतिसर्गपूर्वा प्राधानिकी चेश्वरकारिता वा / अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति

ଏହା ନିସର୍ଗ-ପ୍ରତିସର୍ଗ ପୂର୍ବକ ଶକ୍ତି—ପ୍ରାଧାନିକ ହେଉ କି ଈଶ୍ୱରକୃତ ହେଉ। ଏହା ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ; ଅଭିମାନପୂର୍ବକ ଜଗତକୁ ଭୟଭୀତ କରି ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 112

इत्येष प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः / उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कालं ज्ञात्वा प्रमुच्यते

ଏହିପରି ଏହା ତୃତୀୟ, ହେତୁଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ, ପ୍ରାକୃତ ସର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଗଲା। ଏଥିରେ ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ କାଳକୁ ଜାଣି ମନୁଷ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 113

इत्येष प्रतिसर्गो वस्त्रिविदः कीर्त्तितो मया / विस्तरेणानुपूर्व्याच भूयः किं वर्त्तयाम्यहम्

ଏହିପରି, ହେ ସୂତ, ମୁଁ ପ୍ରତିସର୍ଗକୁ କୀର୍ତ୍ତନ କଲି। ଏବେ ବିସ୍ତାରେ ଓ କ୍ରମେ ପୁନଃ ମୁଁ କ’ଣ କହିବି?