Shloka 21
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
भूतादिर्ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः / महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः
Transliteration
bhūtādirgrasate cāpi mahānvai buddhilakṣaṇaḥ / mahānātmā tu vijñeyaḥ saṃkalpo vyavasāyakaḥ
Translation
ଭୂତାଦି ‘ମହାନ୍’କୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରସେ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିଲକ୍ଷଣ। ସେ ମହାନାତ୍ମାକୁ ସଂକଳ୍ପ ଓ ବ୍ୟବସାୟ (ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ) ରୂପେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Word by Word
भूत-आदिःBhūtādi
भूत-आदिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
ग्रसतेabsorbs
ग्रसते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√ग्रस् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात (conjunction: and)
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसम्भावना/समुच्चयार्थक-निपात (particle: also/even)
महान्Mahat (the Great principle)
महान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; ‘Mahat’ (cosmic intellect principle)
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (particle: indeed)
बुद्धि-लक्षणःcharacterized by intellect
बुद्धि-लक्षणः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक) + लक्षण (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; predicate adjective of ‘महान्’
महान्-आत्माthe great self
महान्-आत्मा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमहत् (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; ‘the great self’ (i.e., Mahat)
तुbut
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषार्थक-निपात (particle: but/indeed)
विज्ञेयःshould be known
विज्ञेयः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि-√ज्ञा (धातु)
Formतव्यत्/यत्-प्रत्यय (gerundive/future passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; ‘is to be known’
संकल्पःvolition/intention
संकल्पः:
Pratijna (प्रतीज्ञा/समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootसंकल्प (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; in apposition/predicate
व्यवसाय-कःdecisive/determining
व्यवसाय-कः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootव्यवसाय (प्रातिपदिक) + क (प्रातिपदिक-प्रत्यय)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; adjective ‘decisive/determining’ qualifying ‘संकल्पः’/‘महानात्मा’