Shloka 97
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा बद्धो मुक्तो गतःस्थितः / नैर्हेतुकात्त्वनिर्देश्यादहस्तस्मिन्न विद्यते
Transliteration
astināstīti so 'nyo vā baddho mukto gataḥsthitaḥ / nairhetukāttvanirdeśyādahastasminna vidyate
Translation
ସେ ‘ଅଛି’ ‘ନାହିଁ’, ‘ଅନ୍ୟ’ ବୋଲି; ‘ବଦ୍ଧ’ ‘ମୁକ୍ତ’, ‘ଗତ’ ‘ସ୍ଥିତ’ ବୋଲି—ଏପରି କଥା ତାହାରେ ଲାଗୁ ହୁଏନି। କାରଣ ସେ ହେତୁରହିତ ଓ ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ; ତାହାରେ କୌଣସି ‘ହସ୍ତ’ (ଧରିବା ଆଧାର) ନାହିଁ।
Word by Word
अस्तिexists
अस्ति:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
नास्तिdoes not exist
नास्ति:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootन + √अस् (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद; निषेधयुक्त
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरणार्थक-अव्यय
सःhe/that (one)
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अन्यःother/different
अन्यः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
वाor
वा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्यय
बद्धःbound
बद्धः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootबद्ध (कृदन्त-प्रातिपदिक; √बन्ध् (धातु) + क्त)
Formभूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
मुक्तःliberated
मुक्तः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमुक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; √मुच् (धातु) + क्त)
Formभूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
गतःgone
गतः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootगत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √गम् (धातु) + क्त)
Formभूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
स्थितःstanding/abiding
स्थितः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √स्था (धातु) + क्त)
Formभूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
नैः-हेतुकात्because it is causeless
नैः-हेतुकात्:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootनिः (उपसर्ग/अव्यय-पूर्वपद) + हेतुक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—अव्ययीभावः (निःहेतुक = causeless)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषार्थक-अव्यय
अनिर्देश्यात्because it is indescribable
अनिर्देश्यात्:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootअनिर्देश्य (प्रातिपदिक; अ-निर्देश्य)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; नञ्-तत्पुरुषः
अहस्तस्मिन्in the handless (one)
अहस्तस्मिन्:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअहस्त (प्रातिपदिक; अ-हस्त)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन; नञ्-तत्पुरुषः
नnot
न:
Pratiṣedha (प्रतिषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय
विद्यतेis found/exists
विद्यते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√विद् (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; भावे (exists/is found)