Shloka 3
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
पुरान्तद्व्यणुकाद्यानां संपूर्णे कल्पसंक्षये / उपस्थिते महाघोरे ह्यप्रत्यक्षे तु कस्यचित्
Transliteration
purāntadvyaṇukādyānāṃ saṃpūrṇe kalpasaṃkṣaye / upasthite mahāghore hyapratyakṣe tu kasyacit
Translation
କଳ୍ପର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷୟ ହୋଇ ମହାଘୋର ପ୍ରଳୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଦ୍ୱ୍ୟଣୁକାଦି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ମଧ୍ୟ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହା କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନୁହେଁ।
Word by Word
पुराformerly; earlier
पुरा:
Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootपुरा (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)
अन्तof the end
अन्त:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootअन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); एकवचन (singular) — समासे पूर्वपद (as prior member in compound)
तत्of that
तत्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); एकवचन — समासे (in compound)
द्व्यणुकof the dyads (two-atom aggregates)
द्व्यणुक:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootद्वि + अणुक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); बहुवचन — समासान्त-प्रातिपदिक (dvigu compound base)
आद्यbeginning with
आद्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootआद्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); बहुवचन — ‘आदि’ अर्थे (beginning with)
संपूर्णेwhen complete; in the completed state
संपूर्णे:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeAdjective
Rootसंपूर्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन — विशेषण (qualifier)
कल्पसंक्षयेat the dissolution of the aeon
कल्पसंक्षये:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeNoun
Rootकल्प + संक्षय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन — षष्ठी-तत्पुरुष (kalpasya saṃkṣayaḥ)
उपस्थितेwhen (it) has come; when present
उपस्थिते:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeAdjective
Rootउप + √स्था (धातु) → उपस्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (past participle); पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन — ‘उपस्थिते’ (when present/occurred)
महाघोरेin the very terrible (time/state)
महाघोरे:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeAdjective
Rootमहā + घोर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन — कर्मधारय (mahān ca saḥ ghoraḥ)
हिindeed; for
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle; emphatic/causal)
अप्रत्यक्षेwhen not manifest; in the unperceived (state)
अप्रत्यक्षे:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeAdjective
Rootअ + प्रत्यक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन — नञ्-समास (negation)
तुbut; however
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; अव्यय-निपात (contrastive particle)
कस्यचित्of someone; of anything
कस्यचित्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); एकवचन — अनिश्चित (indefinite: ‘of someone/anything’)