Shloka 19
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वमावृत्य तिष्ठति / तत्र शब्दं गुमं तस्य भूतदिर्ग्रसते पुनः
Transliteration
śabdamātraṃ tadākāśaṃ sarvamāvṛtya tiṣṭhati / tatra śabdaṃ gumaṃ tasya bhūtadirgrasate punaḥ
Translation
ସେ ଆକାଶ ଶବ୍ଦମାତ୍ର ରୂପେ ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ସେଠାରେ ତାହାର ଗୁଢ଼ ଶବ୍ଦକୁ ପୁନଃ ତାମସ ଭୂତାଦି ଗ୍ରସେ।
Word by Word
शब्द-मात्रम्mere sound (only sound)
शब्द-मात्रम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशब्द (प्रातिपदिक) + मात्र (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय/तत्पुरुष-प्राय; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; ‘mere sound’ qualifying ‘आकाशम्’
तत्-आकाशम्that ether/space
तत्-आकाशम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + आकाश (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; ‘that ether’
सर्वम्everything
सर्वम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; object of gerund ‘आवृत्य’
आवृत्यhaving covered
आवृत्य:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootआ-√वृ (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्यय (gerund/absolutive); ‘having covered’
तिष्ठतिstands/remains
तिष्ठति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√स्था (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; parasmaipada
तत्रthere/in that (state)
तत्र:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (locative adverb)
शब्दम्sound
शब्दम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootशब्द (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन
गुणम्quality/attribute
गुणम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootगुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; apposition to ‘शब्दम्’
तस्यof that
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; genitive singular
भूत-आदिःBhūtādi (the elemental principle)
भूत-आदिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; ‘the beginning/source of elements’
ग्रसतेabsorbs
ग्रसते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√ग्रस् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; ‘swallows/absorbs’
पुनःagain
पुनः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formपुनरावृत्तिवाचक-अव्यय (adverb: again)