Shloka 4
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
अन्ते द्रुमस्य संप्राप्ते पश्चिमास्य मनोस्तदा / अन्ते कलियुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते
Transliteration
ante drumasya saṃprāpte paścimāsya manostadā / ante kaliyuge tasminkṣīṇe saṃhāra ucyate
Translation
ତେବେ ମନୁଙ୍କ ଏହି ପଶ୍ଚିମ (ଶେଷ) କାଳରେ ‘ଦ୍ରୁମ’ର ଅନ୍ତ ଆସିଲେ, ଏବଂ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା କଳିଯୁଗର ଶେଷରେ—ଏହାକୁ ‘ସଂହାର’ କୁହାଯାଏ।
Word by Word
अन्तेat the end
अन्ते:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeNoun
Rootअन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन
द्रुमस्यof the tree
द्रुमस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootद्रुम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); एकवचन
संप्राप्तेwhen reached; upon arrival
संप्राप्ते:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeAdjective
Rootसम् + प्र + √आप् (धातु) → संप्राप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (past participle); पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन — ‘संप्राप्ते’ (when attained/arrived)
पश्चिमof the last
पश्चिम:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootपश्चिम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); एकवचन — समासे पूर्वपद (as prior member)
अस्यof this
अस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); एकवचन — समासे (in compound)
मनॊःof Manu
मनॊः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootमनु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); एकवचन
तदाthen
तदा:
Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)
अन्तेat the end
अन्ते:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeNoun
Rootअन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन
कलियुगेin the Kali age
कलियुगे:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeNoun
Rootकलि + युग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन — षष्ठी-तत्पुरुष (kaleḥ yugaṃ)
तस्मिन्in that (time)
तस्मिन्:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन
क्षीणेwhen ended; when exhausted
क्षीणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeAdjective
Root√क्षि (धातु) → क्षीण (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (past participle); पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन — ‘क्षीणे’ (when exhausted/ended)
संहारःdissolution; destruction
संहारः:
Karta (कर्ता/प्रथमा)
TypeNoun
Rootसंहार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा (1st/nominative); एकवचन
उच्यतेis said; is called
उच्यते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलट् (present); कर्मणि प्रयोग (passive); प्रथमपुरुष (3rd person); एकवचन