Adhyaya 42
Adhyāya 42 — Mahābhūta–Indriya–Adhyātma-Vyavasthā (Brahmā’s Instruction on Elements and Faculties)
Upa-parva: Āśvamedhika-parva — Adhyātma–Indriya–Bhūta Nirdēśa (Philosophical Instruction Unit)
Brahmā outlines a metaphysical-psychological inventory: the five mahābhūtas arise from ahaṃkāra; beings become confused within these elements and their corresponding sensory qualities (sound, touch, form, taste, smell) and activity. At dissolution (pralaya), the gross composite resolves back into its sources, while the wise who are ‘smṛtimant’ (mindful/retentive) are described as not collapsing into confusion. The discourse enumerates prāṇa-vāyus, the eightfold world (vāṅ–manas–buddhi with the regulated faculties), and the eleven indriyas (five cognitive, five action, plus manas), emphasizing that conquest of the ‘indriya-grāma’ precedes brahma-prakāśa (illumination of Brahman). It then classifies births into four modes (aṇḍaja, udbhijja, saṃsvedaja, jarāyuja) and presents a systematic adhyātma–adhibhūta–adhidaivata correspondence for elements and faculties (e.g., ākāśa–śrotra–śabda with diśas; agni/jyotis–cakṣus–rūpa with sūrya; etc.). The chapter culminates in a restraint methodology: by nirodha of indriyas and withdrawal from compulsive objects, the inner ‘adhyātma-agni’ is kindled; overcoming kāma and krodha, the practitioner sees the Self in the self, perceiving the supreme principle as the luminous heart of all beings, praised by diverse classes of entities.
Chapter Arc: यज्ञोत्तर शान्ति के बीच ऋषि-उपदेश का द्वार खुलता है—अहंकार से पंचमहाभूत, इन्द्रियाँ और उनके विषय कैसे प्रकट होते हैं, यह रहस्य सुनाया जाता है। → श्रोता को संसार-बंधन की जड़ दिखाई जाती है: पंचमहाभूतों में ही शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्ध के विषयों का आकर्षण, और उनसे चित्त का मोह। फिर प्रलय-क्षण का स्मरण कराकर बताया जाता है कि महाभूतों के विनाश के समय भी धीर पुरुष किस प्रकार भय के पार देखते हैं। → एक परमात्मा का बहुरूपत्व दीप से दीप जलने के दृष्टान्त द्वारा उद्घाटित होता है—एक ही सत्ता अनेक रूपों में यत्र-तत्र प्रकाशित है; वही धाता-विधाता, सर्वतोमुख, सर्वभूत-हृदय में महानात्मा रूप से प्रकाशमान है। → अध्यात्म-अधिभूत-अधिदैवत की त्रिविध व्याख्या से इन्द्रिय-विषय-देवता का मानचित्र स्पष्ट किया जाता है (जैसे पृथ्वी-नासिका-गन्ध-वायु; तेज-नेत्र-रूप-सूर्य)। अंततः निवृत्ति-मार्ग का संकेत मिलता है—लोभ, लोभजन्य कर्म और फल की असारता समझकर ‘बहिरात्मा’ जीवन से हटकर अन्तर्मुखी साधना की ओर लौटना। → प्राणियों की विविध योनियों (जरायुज आदि) का उल्लेख आगे के विस्तृत जीव-सृष्टि-वर्गीकरण और उससे जुड़ी वैराग्य-दृष्टि की ओर संकेत करता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्राता बछ। अं द्विचत्वारिशोड ध्याय: अहंकारसे पञज्च महाभूतों और इन्द्रियोंकी सृष्टि, अध्यात्म, अधिभूत और कक लड़ अब तथा निवृत्तिमार्गका उपदेश ब्रह्मोवाच अहंकारात् प्रसूतानि महाभूतानि पड्च वै । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्व पठचमम्,ब्रद्माजीने कहा--महर्षिगण! अहंकारसे पृथ्वी, वायु, आकाश, जल और पाँचवाँ तेज >-ये पञ्च महाभूत उत्पन्न हुए हैं
ဗြဟ္မာက မိန့်တော်မူသည်— «အဟင်္ကာရ (ahaṅkāra) ဟူသော ‘ငါ’ ဟု ခံယူစိတ်မှပင် မဟာဘူတ ငါးပါး—မြေ၊ လေ၊ အာကာသ၊ ရေ၊ နှင့် ငါးမြောက်အဖြစ် မီး/အလင်း—တို့ ပေါ်ပေါက်လာသည်»။ ဤသင်ကြားချက်တွင် ကမ္ဘာဓာတ်ဗေဒကို စိတ်နှင့် ဓမ္မ၏ မြေပုံတစ်ခုအဖြစ် ချထားသည်။ ‘ငါ’ ပြုလုပ်ခြင်း၏ အတွင်းသဘောတရားမှ ဓာတ်လောက ပေါ်ထွန်းလာပုံကို သိမြင်ခြင်းအားဖြင့်၊ ပစ္စည်းဓာတ်များနှင့် ကိုယ်ကိုယ်တိုင် တစ်သားတည်းဟု ချိတ်ဆက်နေမှုမှ လွတ်ကင်းရန်၊ နိဗ္ဗတ္တိ (nivṛtti) ဟူသော ပြန်လည်ဆုတ်ခွာရာ လမ်းကို လမ်းညွှန်ပေးသည်။
Verse 2
तेषु भूतानि मुहान्ति महाभूतेषु पजचसु । शब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च,इन्हीं पञ्च महाभूतोंमें अर्थात् इनके शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध नामक विषयोंमें समस्त प्राणी मोहित रहते हैं
ဝါယုဒေဝက မိန့်သည်— «သတ္တဝါတို့သည် မဟာဘူတ ငါးပါးနှင့် ပတ်သက်၍ မောဟဖြစ်ကြသည်။ ထိုဓာတ်များမှ ပေါ်ထွန်းလာသော အာရုံဝတ္ထုများ—အသံ၊ ထိတွေ့မှု၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်၊ အရသာ၊ အနံ့—နှင့် ထိုအာရုံဝတ္ထုများက လှုံ့ဆော်သော လုပ်ရပ်များတွင်လည်း မက်မောစွဲလမ်းနေကြသည်»။
Verse 3
महाभूतविनाशान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते । सर्वप्राणभूतां धीरा महदशभ्युद्यते भयम्,धैर्यशाली महर्षियो! महाभूतोंका नाश होते समय जब प्रलयका अवसर आता है, उस समय समस्त प्राणियोंको महान् भय प्राप्त होता है
ဝါယုက မိန့်သည်— «ပျက်ကွက်ခြင်း နီးကပ်လာ၍ မဟာဘူတတို့ အဆုံးသို့ ရောက်သောအခါ၊ ပရလယကာလသည် တံခါးဝ၌ ရပ်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုအခါ သတ္တဝါအားလုံးတွင် ကြီးမားသော ကြောက်ရွံ့မှု ပေါ်ထွန်းလာသည်။ သို့ရာတွင် ပညာရှိတို့သည် တည်ငြိမ်ရမည်—ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားပျက်ကွက်မှုကို ထိတ်လန့်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ခွဲခြားသိမြင်မှုဖြင့် ရင်ဆိုင်ရမည်»။
Verse 4
यद् यस्माज्जायते भूतं तत्र तत् प्रविलीयते । लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम्,जो भूत जिससे उत्पन्न होता है, उसका उसीमें लय हो जाता है। ये भूत अनुलोमक्रमसे एकके बाद एक प्रकट होते हैं और विलोमक्रमसे इनका अपने-अपने कारणमें लय होता है
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် မည်သည့်အရင်းအမြစ်မှ ပေါ်ပေါက်လာသနည်း၊ နောက်ဆုံးတွင် ထိုအရင်းအမြစ်ထဲသို့ပင် ပြန်လည်ပျော်ဝင်သွားသည်။ ဓာတ်တို့သည် ဖန်ဆင်းခြင်း၏ ရှေ့သို့သွားသော အစဉ်လိုက်ဖြင့် တစ်ဆင့်ပြီးတစ်ဆင့် ပေါ်ထွန်းလာကြပြီး၊ ပြန်လှန်အစဉ်လိုက်ဖြင့် မိမိတို့၏ အကြောင်းရင်းထဲသို့ ပြန်လည်လျောဝင်သွားကြသည်»။
Verse 5
ततः प्रलीने सर्वस्मिन् भूते स्थावरजड्मे । स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन,इस प्रकार सम्पूर्ण चराचर भूतोंका लय हो जानेपर भी स्मरणशक्तिसे सम्पन्न धीर-हृदय योगी पुरुष कभी नहीं लीन होते
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «လှုပ်ရှားသည့်အရာ၊ မလှုပ်ရှားသည့်အရာ၊ အင်နတ်သောအရာတို့အပါအဝင် သတ္တဝါအားလုံး ပျော်ဝင်သွားသော်လည်း၊ မှန်ကန်သော သတိမှတ်မိခြင်း (smṛti) ရှိသော တည်ကြည်သည့် ပညာရှိတို့သည် မည်သည့်အခါမျှ မပျော်ဝင်ကြ။ ကမ္ဘာပျက်ကွက်သည့် မဟာပျော်ဝင်ကာလ၌ပင် သတိနှင့် ခွဲခြားသိမြင်မှု၌ အခြေချထားသော ယောဂီသည် ကိုယ်ခန္ဓာရှိခြင်း၏ ကံကြမ္မာထဲသို့ မလှိုင်းဆွဲခံရ»။
Verse 6
शब्द: स्पर्शस्तथा रूप॑ रसो गन्धक्षु पञजचम: । क्रिया: करणनित्या: स्युरनित्या मोहसंज्ञिता:,शब्द, स्पर्श, रूप, रस और पाँचवाँ गन्ध तथा इनको ग्रहण करनेकी क्रियाएँ--ये कारणरूपसे (अर्थात् सूक्ष्म मनःस्वरूप होनेके कारण) नित्य हैं; अतः इनका भी प्रलयकालमें लय नहीं होता। जो (स्थूल पदार्थ) अनित्य हैं उनको मोहके नामसे पुकारा जाता है
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «အသံ၊ ထိတွေ့မှု၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်၊ အရသာ၊ ပဉ္စမဖြစ်သော အနံ့—နှင့် ထိုအာရုံတို့ကို သိမြင်ဖမ်းယူသည့် အာရုံလုပ်ဆောင်ချက်များသည် အကြောင်းရင်းဘက် (သိမ်မွေ့သောအဆင့်) နှင့် ဆက်နွယ်သဖြင့် တည်မြဲသည်။ ထို့ကြောင့် ပျော်ဝင်ကာလ၌ပင် ကြမ်းတမ်းသောအရာများကဲ့သို့ မပျောက်ကွယ်မပျော်ဝင်။ မတည်မြဲ၍ ကြမ်းတမ်းသောအရာများကို “မောဟ” ဟု ခေါ်ကြသည်—ယာယီကို အမှန်ဟု စိတ်ကို လှည့်ဖြားသောကြောင့်»။
Verse 7
लोभप्रजनसम्भूता निर्विशेषा हाकिंचना: । मांसशोणितसंघाता अन्योन्यस्योपजीविन:
«လောဘမှ ပေါက်ဖွား၍ မျိုးပွားလိုသည့် အာရုံတဏှာက မောင်းနှင်သဖြင့်၊ သူတို့အားလုံး မခြားနားတူညီကြပြီး အမှန်တကယ် တန်ဖိုးရှိသည့်အရာ မရှိကြ။ အသားနှင့် သွေး၏ စုပေါင်းတစ်ခုသာဖြစ်၍၊ တစ်ဦးကိုတစ်ဦး လုယူစားသောက်ကာ အသက်ရှင်ကြ—အပြန်အလှန် အမြတ်ထုတ်ခြင်းဖြင့်သာ တည်တံ့ကြသည်»။
Verse 8
प्राणापानावुदानश्च॒ समानो व्यान एव च,प्राण, अपान, उदान, समान और व्यान--ये पाँच वायु नियतरूपसे शरीरके भीतर निवास करते हैं; अतः ये सूक्ष्म हैं। मन, वाणी और बुद्धिके साथ गिननेसे इनकी संख्या आठ होती है। ये आठ इस जगतके उपादान कारण हैं
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «ပရာဏ၊ အပာဏ၊ ဥဒါဏ၊ သမာဏ၊ နှင့် ဗျာဏ—ဤအသက်လေငါးပါးသည် ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း သတ်မှတ်ထားသည့်ပုံစံဖြင့် နေထိုင်ကြသဖြင့် သိမ်မွေ့သည်။ ထို့တို့နှင့်အတူ စိတ် (မနစ်)၊ ဝါဏီ (စကား) နှင့် ဗုဒ္ဓိ (ဉာဏ်) ကိုပါ ရေတွက်လျှင် အရေအတွက်သည် ရှစ် ဖြစ်လာသည်။ ဤရှစ်ပါးသည် ဤလောက၏ အခြေခံပစ္စည်းအဖြစ် တည်သော အုပ်ဒါနအကြောင်းတရားများ ဖြစ်သည်»။
Verse 9
अन्तरात्मनि चाप्येते नियता: पठच वायव: । वाड्मनोबुद्धिभि: सार्द्धमिदमष्टात्मके जगत्,प्राण, अपान, उदान, समान और व्यान--ये पाँच वायु नियतरूपसे शरीरके भीतर निवास करते हैं; अतः ये सूक्ष्म हैं। मन, वाणी और बुद्धिके साथ गिननेसे इनकी संख्या आठ होती है। ये आठ इस जगतके उपादान कारण हैं
ဝါယုဒေဝက ပြောသည်– «ကိုယ်တွင်းရှိ အတွင်းအတ္တ (ကိုယ်ခန္ဓာတည်ရှိသည့် ဇီဝ) အတွင်း၌ ဤအသက်ရှင်လေငါးပါး—ပရာဏ၊ အပါဏ၊ ဥဒါဏ၊ သမာဏ၊ ဝျာဏ—တို့သည် စည်းကမ်းတကျ နေထိုင်ကြသည်။ ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်းကန့်သတ်ထားသဖြင့် အလွန်သိမ်မွေ့ကြ၏။ ထို့တို့ကို ဝါက် (စကား)၊ မန (စိတ်) နှင့် ဗုဒ္ဓိ (ဉာဏ်) တို့နှင့် တွဲရေတွက်လျှင် အရေအတွက် ရှစ်ပါး ဖြစ်လာသည်။ ဤရှစ်ပါးသည် ဤလောကကို ဖွဲ့စည်းပေါ်ထွန်းစေသော အခြေခံပစ္စည်းအကြောင်းတရား ဖြစ်သည်»။
Verse 10
त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसना वाक् च संयता: । विशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश्चाव्यभिचारिणी,जिसकी त्वचा, नासिका, कान, आँख, रसना और वाक्--ये इन्द्रियाँ वशमें हों, मन शुद्ध हो और बुद्धि एक निश्चयपर स्थिर रहनेवाली हो तथा जिसके मनको उपर्युक्त इन्द्रियादिरूप आठ अग्नियाँ संतप्त न करती हों, वह पुरुष उस कल्याणमय ब्रह्मको प्राप्त होता है, जिससे बढ़कर दूसरा कोई नहीं है
ဝါယုက ပြောသည်– «ထိတွေ့မှု (အရေပြား)၊ အနံ့ (နှာခေါင်း)၊ ကြားနာမှု (နား)၊ မြင်ကွင်း (မျက်စိ) တို့နှင့်အတူ လျှာနှင့် ဝါက် (စကား) ကို ထိန်းချုပ်ထားသူ၊ စိတ်သည် သန့်စင်ပြီး၊ ဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ) သည် ရွေးချယ်ထားသော ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခု၌ မလှုပ်မယှက် တည်ကြည်သူ—ထိုသူသည် မင်္ဂလာရှိသော ဗြဟ္မကို ရောက်ရှိ၏။ ထိုထက် မြင့်မားသည့်အရာ မရှိ»။
Verse 11
अष्टौ यस्याग्नयो होते न दहने मन: सदा । स तद् ब्रह्म शुभं याति तस्माद् भूयो न विद्यते,जिसकी त्वचा, नासिका, कान, आँख, रसना और वाक्--ये इन्द्रियाँ वशमें हों, मन शुद्ध हो और बुद्धि एक निश्चयपर स्थिर रहनेवाली हो तथा जिसके मनको उपर्युक्त इन्द्रियादिरूप आठ अग्नियाँ संतप्त न करती हों, वह पुरुष उस कल्याणमय ब्रह्मको प्राप्त होता है, जिससे बढ़कर दूसरा कोई नहीं है
ဝါယုက ပြောသည်– «အတွင်းရှိ “မီး” ရှစ်ပါးသည် စိတ်ကို အစဉ်မပြတ် မလောင်ကျွမ်းစေသောသူ—အာရုံများကို ထိန်းချုပ်ထား၍ စိတ်သန့်စင်ပြီး ဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ) သည် ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခု၌ တည်ကြည်နေသောသူ—ထိုသူသည် မင်္ဂလာရှိသော ဗြဟ္မကို ရောက်ရှိ၏။ ထိုထက် မြင့်မားသည့်အရာ မရှိ»။
Verse 12
एकादश च यान्याहुरिन्द्रियाणि विशेषतः । अहंकारात् प्रसूतानि तानि वक्ष्याम्यहं द्विजा:,द्विजवरो! अहंकारसे उत्पन्न हुई जो मनसहित ग्यारह इन्द्रियाँ बतलायी जाती हैं, उनका अब विशेषरूपसे वर्णन करूँगा, सुनो
ဝါယုက ပြောသည်– «နှစ်ကြိမ်မွေးဖွားသူတို့အနက် အကောင်းဆုံးသော ဒွိဇာတို့၊ အဟင်္ကာရ (အတ္တခံယူမှု) မှ ပေါက်ဖွားသည်ဟု ဆိုကြသော အာရုံအင်္ဂါများ—မန (စိတ်) ကိုပါဝင်သည့် အင်္ဂါတစ်ဆယ့်တစ်ပါးကို ယခု ငါ အသေးစိတ် ဖော်ပြမည်။ နားထောင်ကြလော့»။
Verse 13
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्नवा नासिका चैव पठचमी । पादौ पायुरुपस्थश्व हस्तौ वागू दशमी भवेत्,कान, त्वचा, आँख, रसना, पाँचवीं नासिका तथा हाथ, पैर, गुदा, उपस्थ और वाक्-- यह दस इन्द्रियोंका समूह है। मन ग्यारहवाँ है। मनुष्यको पहले इस समुदायपर विजय प्राप्त करना चाहिये। तत्पश्चात् उसे ब्रह्मका साक्षात्कार होता है
ဝါယုဒေဝက ပြောသည်– «ကြားနာမှု၊ ထိတွေ့မှု၊ မြင်ကွင်း၊ အရသာ၊ အနံ့—ဤတို့သည် အာရုံခံ အင်္ဂါငါးပါး ဖြစ်သည်။ လက်၊ ခြေ၊ အနောက်ပေါက်၊ လိင်အင်္ဂါနှင့် ဝါက် (စကား) တို့သည် လုပ်ဆောင်မှု အင်္ဂါငါးပါး ဖြစ်၍ ထို့ကြောင့် စုစုပေါင်း တစ်ဆယ် ဖြစ်သည်။ မန (စိတ်) ကို တစ်ဆယ့်တစ်ပါးဟု ကြေညာသည်။ လူသည် ဤအစုအဖွဲ့တစ်ခုလုံးကို အရင်ဆုံး အနိုင်ယူရမည်; ထို့နောက်မှသာ ဗြဟ္မကို တိုက်ရိုက် သိမြင်နိုင်သည်»။
Verse 14
इन्द्रियग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत् । एत॑ ग्रामं जयेत् पूर्व ततो ब्रह्म प्रकाशते,कान, त्वचा, आँख, रसना, पाँचवीं नासिका तथा हाथ, पैर, गुदा, उपस्थ और वाक्-- यह दस इन्द्रियोंका समूह है। मन ग्यारहवाँ है। मनुष्यको पहले इस समुदायपर विजय प्राप्त करना चाहिये। तत्पश्चात् उसे ब्रह्मका साक्षात्कार होता है
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «ဤ ‘အင်္ဒြိယတို့၏ အစုအဝေး’ ဟူသည် စွမ်းအင်ဆယ်ပါးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး စိတ်သည် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးမြောက် ဖြစ်၏။ ဤအစုအဝေးတစ်ခုလုံးကို အရင်ဆုံး အနိုင်ယူရမည်။ ထို့နောက်မှသာ ဘြဟ္မန် (Brahman) သည် ထင်ရှားစွာ တောက်ပပေါ်လွင်လာ၏»။
Verse 15
बुद्धीन्द्रियाणि पठ्चाहु: पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । श्रोत्रादीन््यपि पज्चाहुर्बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः,इन इन्द्रियोंमें पाँच ज्ञानेन्द्रिय हैं और पाँच कर्मेन्द्रिय। वस्तुतः कान आदि पाँच इन्द्रियोंको ज्ञानेन्द्रिय कहते हैं और उनसे भिन्न शेष जो पाँच इन्द्रियाँ हैं, वे कर्मन्द्रिय कहलाती हैं। मनका सम्बन्ध ज्ञानेन्द्रिय और कर्मेन्द्रिय--दोनोंसे है और बुद्धि बारहवीं है
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «အသိပညာဆိုင်ရာ အင်္ဒြိယ ငါးပါးနှင့် လုပ်ဆောင်မှုဆိုင်ရာ အင်္ဒြိယ ငါးပါး ရှိသည်ဟု ဆိုကြ၏။ အမှန်အားဖြင့် နားကြားခြင်း (နား) မှ စ၍ ငါးပါးကို အသိပညာအင်္ဒြိယဟု ခေါ်ကြသည်၊ အကြောင်းမှာ ၎င်းတို့သည် ခွဲခြားသိမြင်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုငါးပါးနှင့် မတူသည့် ကျန်ငါးပါးကို လုပ်ဆောင်မှုအင်္ဒြိယဟု သိကြ၏»။
Verse 16
अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि यानि तु । उभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिस्तु द्वादशी भवेत्,इन इन्द्रियोंमें पाँच ज्ञानेन्द्रिय हैं और पाँच कर्मेन्द्रिय। वस्तुतः कान आदि पाँच इन्द्रियोंको ज्ञानेन्द्रिय कहते हैं और उनसे भिन्न शेष जो पाँच इन्द्रियाँ हैं, वे कर्मन्द्रिय कहलाती हैं। मनका सम्बन्ध ज्ञानेन्द्रिय और कर्मेन्द्रिय--दोनोंसे है और बुद्धि बारहवीं है
ဝါယုဒေဝက ဆက်လက်ရှင်းလင်းသည်– «ဤစွမ်းအင်တို့အနက် လုပ်ဆောင်မှုနှင့် ဆက်စပ်သော အခြားအရာများလည်း ရှိပြီး ၎င်းတို့၏ သဘာဝမှာ အဓိကအားဖြင့် မကွာခြား။ စိတ်သည် အသိပညာနှင့် လုပ်ဆောင်မှု နှစ်ဖက်လုံးတွင် လည်ပတ်ကာ အသိပညာအင်္ဒြိယနှင့် လုပ်ဆောင်မှုအင်္ဒြိယတို့ကို ချိတ်ဆက်ပေးသည်ဟု သိရမည်။ ထို့ပြင် ဉာဏ် (buddhi) သည် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးမြောက်ဟု ရေတွက်၏»။
Verse 17
इत्युक्तानीन्द्रियाण्येतान्येकादश यथाक्रमम् । मन्यन्ते कृतमित्येवं विदित्वा तानि पण्डिता:,इस प्रकार क्रमश: ग्यारह इन्द्रियोंका वर्णन किया गया। इनके तत्त्वको अच्छी तरह जाननेवाले विद्वान् अपनेको कृतार्थ मानते हैं
ထို့ကြောင့် အာရုံခံနှင့် လုပ်ဆောင်မှုဆိုင်ရာ စွမ်းအင် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးကို အစဉ်လိုက် ဖော်ပြပြီးပြီ။ ၎င်းတို့၏ အမှန်တရားကို ထင်ရှားစွာ ခွဲခြားသိမြင်သော ပညာရှိတို့သည် မိမိတို့ကို ရည်မှန်းချက် ပြည့်စုံသူဟု ယူဆကြ၏။
Verse 18
अत: परं प्रवक्ष्यामि सर्व विविधमिन्द्रियम् । आकाशं प्रथम भूत॑ श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «ယခုမှစ၍ အင်္ဒြိယစနစ်ကို အမျိုးမျိုးစုံစုံ ပြည့်စုံစွာ ငါရှင်းလင်းမည်။ အာကာသ (ākāśa) သည် ဓာတ်တို့အနက် ပထမဓာတ်ဟု ကြေညာထားပြီး၊ ကြားနာခြင်း (နား) ကို ၎င်းနှင့် ကိုက်ညီသော အတွင်းပိုင်း ဝိညာဉ်ဆိုင်ရာ စွမ်းအင်ဟု ဆိုကြ၏»။
Verse 19
द्वितीयं मारुतो भूत त्वगध्यात्मं च विश्रुता
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «သင်သည် အစဉ်အတိုင်း ဒုတိယဖြစ်၍ လေမှ မွေးဖွားလာသူ ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် အရေပြားနှင့် ဆက်နွယ်သော အတွင်းရေးရာ (အဓျာတ္မ) — ထိတွေ့အာရုံ၏ သဘောတရားကြောင့် ထင်ရှားကျော်ကြား၏»။
Verse 20
तृतीयं ज्योतिरित्याहुश्नक्षुरध्यात्ममुच्यते
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «‘တတိယအလင်း’ ဟု ဆိုကြ၏။ ထိုအရာကို အတွင်းရေးရာမြင်ကွင်း (အဓျာတ္မ) ဟု ခေါ်သည်—ပြင်ပအာရုံများကို ကျော်လွန်၍ အတ္တကို မြင်သိစေသော ထိုးထွင်းသိမြင်မှုဖြစ်၏»။
Verse 21
चतुर्थमापो विज्ञेयं जिह्दा चाध्यात्ममुच्यते
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «စတုတ္ထသဘောတရားကို ရေဟု သိမှတ်လော့။ လျှာသည်လည်း အတွင်းရေးရာ (အဓျာတ္မ) အစိတ်အပိုင်းဟု ဆိုကြ၏»။
Verse 22
पृथिवी पज्चमं भूत॑ घ्राणश्वाध्यात्ममुच्यते
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «မြေသည် ပဉ္စမဓာတ်ဟု ဆိုကြ၏။ အနံ့သည်လည်း ထိုဓာတ်နှင့် ကိုက်ညီသော အတွင်းရေးရာသဘောတရားဟု ကြေညာကြ၏»။
Verse 23
एषु पञ्चसु भूतेषु त्रिषु यश्च विधि: स्मृता:,इन पाँच भूतोंमें अध्यात्म, अधिभूत और अधिदैवरूप तीन भेद माने गये हैं
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «ဤဓာတ်ငါးပါးနှင့် ပတ်သက်၍ ထုံးတမ်းအစဉ်အလာသည် သုံးမျိုးခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသည်—အတွင်းရေးရာ (အဓျာတ္မ)၊ ဓာတ်/ဖြစ်ပေါ်သဘော (အဓိဘူတ)၊ နှင့် အုပ်စိုးသည့် နတ်ဘုရားသဘော (အဓိဒೈဝ) ဟူ၍ ဖြစ်၏»။
Verse 24
अत: परं प्रवक्ष्यामि सर्व विविधमिन्द्रियम् । पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिन:
ဝါယုက ပြောသည်– «ယခုမှစ၍ အင်ဒြိယ (အာရုံခံစွမ်းအား) ကို အမျိုးမျိုးကွဲပြားသည့် အင်္ဂါရပ်များအတိုင်း ဆက်လက်ရှင်းပြမည်။ သစ္စာကိုမြင်သော ဗြာဟ္မဏ ပညာရှိတို့က ‘ခြေ’ ကို အဓျာတ္မ (အတွင်းအတ္တ) အလင်းဖြင့် နားလည်ရမည်ဟု ဆိုကြသည်»။
Verse 25
अधिकभ्मूतं तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदेवतम् अब कर्मन्द्रियोंसे सम्बन्ध रखनेवाले विविध विषयोंका निरूपण किया जाता है। तत्त्वदर्शी ब्राह्मण दोनों पैरोंको अध्यात्म कहते हैं और गन्तव्य स्थानको उनके अधिभूत तथा विष्णुको उनके अधिदैवत बतलाते हैं || २४ $ ।। अवाग्गतिरपानकश्न पायुरध्यात्ममुच्यते
ဝါယုက ပြောသည်– «ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း အောက်သို့ရွေ့လျားသည့် လမ်းကြောင်း—အပာန (apāna) ဟုခေါ်သော အသက်ဓာတ်စီးကြောင်း—နှင့်အတူ နောက်ဘက်ပိုင်းနှင့် အနုစ (anus) ကို အဓျာတ္မ (ကိုယ်-ဝိညာဉ်အတွင်းခံ အခြေခံ) ဟု ခေါ်ကြသည်»။ ဤသင်ကြားမှုတွင် ကိုယ်ခန္ဓာလုပ်ဆောင်ချက်များကို အဓိပ္ပါယ်ကြီးမားသော စနစ်တစ်ရပ်နှင့် ချိတ်ဆက်၍ အတွင်းစည်းကမ်းနှင့် မှန်ကန်သော ဉာဏ်ပညာသည် ကောသမိက စည်းကမ်းနှင့် မည်သို့ညီညွတ်သည်ကို နားလည်စေသည်။
Verse 26
प्रजन: सर्वभूतानामुपस्थो<ध्यात्ममुच्यते
ဝါယုက ပြောသည်– «သတ္တဝါအားလုံးကို မွေးဖွားစေသော မျိုးပွားစွမ်းအားကို ‘ဥပသ္ထ’ (upastha) ဟု ခေါ်ကြပြီး၊ အတွင်းရေးရာ ခွဲခြမ်းသုံးသပ်မှုတွင် ၎င်းကို အဓျာတ္မ၏ သဘောတရားတစ်ရပ်ဟု ဆိုကြသည်»။
Verse 27
हस्तावध्यात्ममित्याहुरध्यात्मविदुषो जना:
ဝါယုဒေဝက ပြောသည်– «အတွင်းအတ္တကို သိမြင်သော ပညာရှိတို့က ‘လက်များ’ ကို အဓျာတ္မ—အတွင်းရေးရာနှင့် ဝိညာဉ်ဆိုင်ရာ အဓိပ္ပါယ်—၏ နယ်ပယ်တွင် ပါဝင်သည်ဟု ကြေညာကြသည်»။
Verse 28
वैश्वदेवी ततः पूर्वा वागध्यात्ममिहोच्यते
ဝါယုက ပြောသည်– «အရင်ဆုံးမှာ ဝိုင်ရှ္ဝဒေဝီ (Vaiśvadevī) ဟုခေါ်သော စကြဝဠာဆိုင်ရာ ဒေဝီပုံသဏ္ဍာန် ရှိသည်။ ထို့နောက် ဤသင်ကြားမှုတွင် စကား (vāg) ကို အဓျာတ္မ—အတွင်းရေးရာနှင့် ဝိညာဉ်ဆိုင်ရာ—အနက်ဖြင့် ဖော်ပြကြသည်»။
Verse 29
अध्यात्मं मन इत्याहु: पञ्चभूतात्मचारकम्
ဝါယုဒေဝက မိန့်ကြားတော်မူသည်– «အတွင်းဝိညာဉ်ရေးရာ (အဓျာတ္မ) ဟူသည် စိတ်ပင် ဖြစ်ကြောင်းကို သူတို့က ဆိုကြ၏။ ထိုစိတ်သည် မဟာဘူတ ငါးပါးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ကိုယ်တော်အတွင်း၌ လှုပ်ရှား၍ လုပ်ဆောင်နေ၏»။
Verse 30
अहंकारस्तथाध्यात्मं सर्वसंसारकारकम्
ဝါယုက မိန့်ကြားတော်မူသည်– «အဟင်္ကာရ (ငါဟုခံယူသော အတ္တစိတ်) သည်လည်း အဓျာတ္မ ဖြစ်၍၊ လောကသံသရာ အလုံးစုံကို ဖြစ်ပေါ်စေသော အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏»။
Verse 31
अभिमानो<धिभूतं च रुद्रस्तत्राधिदेवतम् । सम्पूर्ण संसारको जन्म देनेवाला अहंकार अध्यात्म है और अभिमान उसका अधिभूत तथा रुद्र उसके अधिष्ठाता देवता हैं || ३० $ ।। अध्यात्म बुद्धिरित्याहु: षडिन्द्रियविचारिणी
ဝါယုက မိန့်ကြားတော်မူသည်– «အဓျာတ္မ ဟူသည် ဗုဒ္ဓိ (ဆုံးဖြတ်သိမြင်မှု) ဖြစ်ကြောင်းကို သူတို့က ဆိုကြ၏။ ထိုဗုဒ္ဓိသည် အင်္ဒြိယ ခြောက်ပါးအားဖြင့် စဉ်းစားဆင်ခြင်တတ်၏»။
Verse 32
त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थ नोपपद्यते
ဝါယုက မိန့်ကြားတော်မူသည်– «သတ္တဝါတို့အတွက် သွားရာအခြေအနေ သုံးမျိုးသာ ရှိ၏။ စတုတ္ထတစ်မျိုး မဖြစ်သင့် မပေါ်ထွန်းနိုင်»။
Verse 33
स्थलमापस्तथा55काशं जन्म चापि चतुर्विधम् | अण्डजोद्धिज्जसंस्वेदजरायुजमथापि च
ဝါယုဒေဝက မိန့်ကြားတော်မူသည်– «မြေ၊ ရေ၊ အာကာသ ဟူသော နယ်ပယ်တို့ ရှိ၏။ မွေးဖွားခြင်းသည်လည်း လေးမျိုးရှိသည်– ဥမှပေါက်သောသူ၊ မြေမှပင်ပေါက်သကဲ့သို့ ဖြစ်သောသူ၊ ချွေး/စိုစွတ်မှုမှ ဖြစ်သောသူ၊ နှင့် သားအိမ်မှ မွေးသောသူ»။
Verse 34
चतुर्धा जन्म इत्येतद् भूतग्रामस्य लक्ष्यते । प्राणियोंके रहनेके तीन ही स्थान हैं--जल, थल और आकाश। चौथा स्थान सम्भव नहीं है। देहधारियोंका जन्म चार प्रकारका होता है--अण्डज, उद्धिज्ज, स्वेदजण और जरायुज। समस्त भूत-समुदायका यह चार प्रकारका ही जन्म देखा जाता है || ३२-३३ ३ || अपराण्यथ भूतानि खेचराणि तथैव च
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «သတ္တဝါအစုအဝေးတစ်လုံးလုံး၏ မွေးဖွားမှုသည် လေးမျိုးဖြစ်ကြောင်း တွေ့မြင်ရသည်။ အသက်ရှိသတ္တဝါတို့၏ နေထိုင်ရာသည် ရေ၊ မြေ၊ ကောင်းကင် ဟူသော သုံးနေရာသာ ဖြစ်နိုင်ပြီး စတုတ္ထနေရာ မဖြစ်နိုင်။ ထို့အတူ ကိုယ်ခန္ဓာရှိသတ္တဝါတို့၏ မွေးဖွားမှုလည်း လေးမျိုးရှိသည်– ဥမှပေါက်သော၊ အပင်ကဲ့သို့ ပေါက်ထွက်သော၊ ချွေး/စိုထိုင်းအပူမှ ဖြစ်ပေါ်သော၊ နှင့် အမြှေးပါသော သားအိမ်မှ မွေးသော။ ထို့ကြောင့် သတ္တဝါအစုအဝေးတစ်လုံးလုံးတွင် ဤလေးမျိုးသော မွေးဖွားမှုသာ မြင်တွေ့ရသည်»။
Verse 35
स्वेदजा: कृमय: प्रोक्ता जन्तवश्न॒ यथाक्रमम्
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «ချွေးမှ ဖြစ်ပေါ်သော သတ္တဝါတို့ကို ပိုးကောင်များနှင့် အလွန်သေးငယ်သော သတ္တဝါတူများဟု ကြေညာကြသည်—ဤသို့ အစဉ်အလာအတိုင်း သတ္တဝါအမျိုးအစားများကို ဖော်ပြထားသည်»။
Verse 36
भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात्
«ကာလ၏ လှည့်ပြောင်းမှုအတွင်း မြေကို ခွဲဖောက်၍ ထွက်ပေါ်လာသော သတ္တဝါတို့…»
Verse 37
द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «ခြေနှစ်ချောင်းရှိသော သတ္တဝါများ၊ ခြေများစွာရှိသော သတ္တဝါများ၊ ထို့ပြင် တိရစ္ဆာန်ကဲ့သို့ အလျားလိုက် သွားလာသော သတ္တဝါများလည်း ရှိသည်»။
Verse 38
द्विविधा खलु विज्ञेया ब्रह्मययोनि: सनातनी
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «ထာဝရသော ဗြဟ္မန်၏ မူလအရင်းအမြစ်သည် အမျိုးနှစ်ပါးရှိကြောင်း အမှန်တကယ် သိမှတ်လော့»။
Verse 39
विविध कर्म विज्ञेयमिज्या दानं च तन्मखे
ဝါယုက ပြောသည်– «ဓမ္မကံသည် အမျိုးမျိုးရှိကြောင်း သိလော့။ အထူးသဖြင့် ထိုယဇ်ပူဇော်ပွဲ၌ ပြုလုပ်သော ပူဇော်ကန်တော့ခြင်း (ယဇ်ပူဇော်ခြင်း) နှင့် ဒါနပေးကမ်းခြင်းတို့ ဖြစ်သည်»။
Verse 40
एतदू यो वेत्ति विधिवद् युक्त: स स्याद् द्विजर्षभा:
အို ဒွိဇတို့အနက် အမြတ်ဆုံးရေ—ဤအရာကို သတ်မှတ်ထားသည့် နည်းလမ်းအတိုင်း မှန်ကန်စွာ သိမြင်၍ စည်းကမ်းတကျ စိတ်ဓာတ်ဖြင့် လက်တွေ့ကျင့်သုံးသူသည် တရားလမ်း၌ အမှန်တကယ် တည်ငြိမ်ပေါင်းစည်းလာကာ ဓမ္မအတိုင်း လုပ်ဆောင်ရန် သင့်တော်သူ ဖြစ်လာသည်။
Verse 41
यथावदध्यात्मविधिरेष व: कीर्तितो मया
«သင့်တော်သော အစဉ်အလာအတိုင်း၊ အတွင်းအတ္တ (အဓျာတ္မ) ၏ စည်းကမ်းကျင့်ဝတ်ကို သင်တို့အား ငါ ယခု ဖော်ပြပြီးပြီ—သင်ကြားသင့်သကဲ့သို့ပင်»။
Verse 42
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्ष महाभूतानि पञच च । सर्वाण्येतानि संधाय मनसा सम्प्रधारयेत्,इन्द्रियों, उनके विषयों और पञ्च महाभूतोंकी एकताका विचार करके उसे मनमें अच्छी तरह धारण कर लेना चाहिये इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि गुरुशिष्यसंवादे द्विचत्वारिंशो5ध्याय:
ဝါယုက ပြောသည်– «အင်္ဒြိယများ၊ ၎င်းတို့၏ အာရုံအရာများနှင့် မဟာဘူတ ငါးပါးကို တစ်စုတစ်စည်းတည်း ချိတ်ဆက်၍ ၎င်းတို့၏ တစ်ရပ်တည်းဖြစ်မှုကို စိတ်ဖြင့် ဆင်ခြင်ကာ ထိုသဘောကို စိတ်ထဲတွင် ခိုင်မြဲစွာ ထိန်းသိမ်းရမည်။ ဤသင်ခန်းစာ၏ အဓိကမှာ အတွင်းရေးရာ စည်းကမ်းဖြစ်သည်—အာရုံအတွေ့အကြုံနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ ဓာတ်အခြေခံကို တစ်ခုတည်းသော သတိသဘောအဖြစ် ပေါင်းစည်းနိုင်သည့်အခါမှ စိတ်သည် များစွာသော အရာအသေးအဖွဲများထဲသို့ မပြန့်ကျဲဘဲ တည်ငြိမ်လာသည်»။
Verse 43
क्षीणे मनसि सर्वस्मिन् न जन्मसुखमिष्यते । ज्ञानसम्पन्नसत्त्वानां तत् सुखं विदुषां मतम्,मनके क्षीण होनेके साथ ही सब वस्तुओंका क्षय हो जानेपर मनुष्यको जन्मके सुख (लौकिक सुख-भोग आदि) की इच्छा नहीं होती। जिनका अन्तःकरण ज्ञानसे सम्पन्न होता है, उन विद्वानोंको उसीमें सुखका अनुभव होता है
ဝါယုက ပြောသည်– «စိတ်သည် အကုန်ခန်းသွားသောအခါ—စိတ်နှင့်အတူ လောကီအထောက်အပံ့အားလုံး ပျက်စီးသွားသည်ဟု မြင်သိလာသောအခါ—မွေးဖွားခြင်းနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာရှိခြင်းနှင့် ဆက်နွယ်သော ပျော်ရွှင်မှုများကို မလိုလားတော့ပေ။ အတွင်းစိတ်သည် အမှန်တရား၏ ဉာဏ်ဖြင့် ပြည့်ဝသူတို့အတွက် ပညာရှိတို့က ထိုဉာဏ်တရားကိုယ်တိုင်ကိုပင် ‘သုခ’ ဟု သတ်မှတ်ကြသည်»။
Verse 44
अतः: पर प्रवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम् । निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृुदुना दारुणेन च,महर्षियो! अब मैं मनकी सूक्ष्म भावनाको जाग्रत् करनेवाली कल्याणमयी निवृत्तिके विषयमें उपदेश देता हूँ, जो कोमल और कठोर भावसे समस्त प्राणियोंमें रहती है
ထို့ကြောင့် ယခုမှစ၍ စိတ်၏ အနုမြူသဘောထားများကို နိုးကြားစေသော မင်္ဂလာရှိသည့် «နိဝတ္တိ» (nivṛtti) ကို ထပ်မံရှင်းလင်းမည်။ ၎င်းသည် သတ္တဝါအားလုံးအတွင်း တည်ရှိ၍ တစ်ခါတစ်ရံ နူးညံ့သဘောဖြင့်၊ တစ်ခါတစ်ရံ တင်းကြပ်သဘောဖြင့် ပေါ်ထွန်းသည်။
Verse 45
गुणागुणमनासड्रमेकचर्यमनन्तरम् । एतद् ब्रह्ममयं वृत्तमाहुरेकपदं सुखम्,जहाँ गुण होते हुए भी नहींके बराबर हैं, जो अभिमानसे रहित और एकानाचर्यसे युक्त है तथा जिसमें भेद-दृष्टिका सर्वथा अभाव है, वही ब्रह्ममय बर्ताव बतलाया गया है, वही समस्त सुखोंका एकमात्र आधार है
ဝါယုက ပြောသည်– «ဂုဏ်တို့၏ လှုပ်ရှားမှုသည် ရှိသော်လည်း မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၍၊ စိတ်သည် အဟင်္ကာရ၏ ဖမ်းဆီးမှုမှ လွတ်ကင်းကာ၊ တစ်ကိုယ်တည်း စည်းကမ်းတကျ ကျင့်ကြံနေထိုင်ပြီး၊ ကွဲပြားမှုကို မြင်သည့်အာရုံ မကျန်တော့သည့် ထိုနေထိုင်ပုံကို ‘ဗြဟ္မပြည့်ဝသော’ အကျင့်ဟု ခေါ်ကြသည်။ ဤတစ်ခုတည်းသာ စုခ၏ တစ်ခုတည်းသော ခြေရာ—ကောင်းကျိုးချမ်းသာအားလုံး၏ သေချာသော အခြေခံဖြစ်သည်»။
Verse 46
विद्वान् कूर्म इवाज्रानि कामान् संहृत्य सर्वश: । विरजा: सर्वतो मुक्तो यो नर: स सुखी सदा,जैसे कछुआ अपने अंगोंको सब ओरसे समेट लेता है, उसी प्रकार जो विद्वान् मनुष्य अपनी सम्पूर्ण कामनाओंको सब ओरसे संकुचित करके रजोगुणसे रहित हो जाता है, वह सब प्रकारके बन्धनोंसे मुक्त एवं सदाके लिये सुखी हो जाता है
ဝါယုက ပြောသည်– «လိပ်က မိမိ၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများကို အရပ်ရပ်မှ ဆုတ်သိမ်းသကဲ့သို့၊ ပညာရှိသူသည်လည်း ဆန္ဒအလိုဆန္ဒအားလုံးကို အရပ်ရပ်မှ စုဆောင်းကာ ထိန်းချုပ်သည်။ ရဇသ (rajas) မှ ကင်းလွတ်၍ ချည်နှောင်မှုအမျိုးမျိုးမှ လွတ်မြောက်သော ထိုသူသည် အမြဲပျော်ရွှင်နေ၏»။
Verse 47
कामानात्मनि संयम्य क्षीणतृष्ण: समाहित: । सर्वभूतसुहनम्मित्रो ब्रह्म भूयाय कल्पते,जो कामनाओंको अपने भीतर लीन करके तृष्णासे रहित, एकाग्रचित तथा सम्पूर्ण प्राणियोंका सुह्ृद् और मित्र होता है, वह ब्रह्मप्राप्तिका पात्र हो जाता है
ဝါယုက ပြောသည်– «ဆန္ဒများကို မိမိအတ္တ (Self) ထဲသို့ ပြန်လည်စုဆောင်းကာ ထိန်းချုပ်ပြီး၊ တဏှာခြောက်သွေ့သွား၍၊ စိတ်တည်ငြိမ်စုစည်းကာ၊ သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် ကောင်းကြံသူ မိတ်ဆွေဖြစ်နေသူသည် ဗြဟ္မန်၏ အခြေအနေသို့ ရောက်ရန် သင့်တော်သူ ဖြစ်လာသည်—အမြင့်ဆုံးသော ဝိညာဉ်ရေး အောင်မြင်မှုသို့»။
Verse 48
इन्द्रियाणां निरोधेन सर्वेषां विषयैषिणाम् । मुनेर्जनपदत्यागादध्यात्माग्नि: समिध्यते,विषयोंकी अभिलाषा रखनेवाली समस्त इन्द्रियोंको रोककर जनसमुदायके स्थानका परित्याग करनेसे मुनिका अध्यात्मज्ञानरूपी तेज अधिक प्रकाशित होता है
ဝါယုက ပြောသည်– အာရုံဝတ္ထုများကို လိုက်လံရှာဖွေသော အင်္ဒြိယအားလုံးကို ထိန်းချုပ်၍၊ မုနိသည် လူစုလူဝေးရှိရာ အရပ်များ၏ ဆူညံမှုမှ ဆုတ်ခွာသဖြင့်၊ အတွင်းပိုင်း အဓျာတ္မပညာ၏ မီးတောက်သည် လောင်ကျွမ်းကာ ပိုမိုတောက်ပလာသည်။
Verse 49
यथाग्निरिन्धनैरिद्धों महाज्योति: प्रकाशते । तथेन्द्रियनिरोधेन महानात्मा प्रकाशते,जैसे ईंधन डालनेसे आग प्रज्वलित होकर अत्यन्त उद्दीप्त दिखायी देती है, उसी प्रकार इन्द्रियोंका निरोध करनेसे परमात्माके प्रकाशका विशेष अनुभव होने लगता है
လောင်စာဖြင့် မီးကို ထည့်တင်လျှင် မီးသည် တောက်ပစွာ လောင်ကျွမ်း၍ မဟာရောင်ခြည်ဖြင့် ထင်ရှားသကဲ့သို့၊ အာရုံများကို ထိန်းချုပ်တားဆီးလျှင် မဟာအတ္တ (အတ္တမြတ်) သည် ထင်ရှားပေါ်လွင်လာ၍ ၎င်း၏ အလင်းကို ပိုမိုသိသာစွာ ခံစားရ၏။
Verse 50
यदा पश्यति भूतानि प्रसन्नात्मा55त्मनो हृदि । स्वयंज्योतिस्तदा सूक्ष्मात् सूक्ष्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम्,जिस समय योगी प्रसन्नचित्त होकर सम्पूर्ण प्राणियोंको अपने अन्तःकरणमें स्थित देखने लगता है, उस समय वह स्वयंज्योति:स्वरूप होकर सूक्ष्मसे भी सूक्ष्म सर्वोत्तम परमात्माको प्राप्त होता है
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်—ယောဂီသည် စိတ်ကြည်လင်၍ ငြိမ်းချမ်းသည့်အခါ၊ သတ္တဝါအားလုံးကို မိမိအတ္တ၏ နှလုံးအတွင်း၌ တည်ရှိနေသည်ဟု မြင်တွေ့လာလျှင်၊ ထိုအခါ မိမိအလင်းဖြင့် ကိုယ်တိုင်တောက်ပလျက် အလွန်အမင်း သေးငယ်သည့်အရာထက်ပင် သေးငယ်သော အမြင့်ဆုံး ပရမတ္တကို ရောက်ရှိ၏။
Verse 51
अग्नी रूपं पय: स्रोतो वायु: स्पर्शनमेव च । मही पड़कधरं घोरमाकाशश्रवर्णं तथा
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်—“မီးသည် ရုပ်သဏ္ဌာန်၏ သဘောတရား၊ ရေသည် စီးဆင်းသော လှိုင်းကြောင်း၊ လေသည် ထိတွေ့မှုကိုယ်တိုင်ဖြစ်၏။ မြေသည် အလေးအနက်ကို ထမ်းဆောင်၍ ကြောက်မက်ဖွယ်လည်း ဖြစ်နိုင်၏။ အာကာသသည် ကြားနာမှု၏ အခြေခံဖြစ်၏။”
Verse 52
रोगशोकसमाविदष्टं पज्चस्रोत:समावृतम् पजञ्चभूतसमायुक्तं नदद्वारं द्विदिवतम्
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်—“ဤကိုယ်ခန္ဓာရှိသတ္တဝါသည် ရောဂါနှင့် ဝမ်းနည်းခြင်းတို့ကြောင့် ကိုက်ခဲနှိပ်စက်ခံရ၏။ အာရုံအတွေ့အကြုံ၏ စီးကြောင်းငါးပါးဖြင့် ဝန်းရံပိတ်ဆို့ထားပြီး၊ မဟာဓာတ်ငါးပါးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားကာ၊ ကိုယ်ခန္ဓာ၏ တံခါးကိုးပေါက်ကို ပိုင်ဆိုင်၏။ ထို့ပြင် ဆန့်ကျင်သည့် လှုံ့ဆော်မှုနှစ်မျိုးကြားတွင် ဆွဲငင်ခံရ၍ နှစ်ဘက်သို့ မောင်းနှင်ခံရ၏။”
Verse 53
रजस्वलमथादृशथ्यं त्रिगुणं च त्रिधातुकम् । संसर्गाभिरतं मूढं शरीरमिति धारणा
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်—“ကိုယ်ခန္ဓာကို ရာဂနှင့် မသန့်ရှင်းမှုတို့ဖြင့် အညစ်အကြေးကပ်နေသောအရာ၊ မတည်မြဲ၍ မြင်ကွင်းအားဖြင့် လှည့်စားတတ်သောအရာဟု ဆင်ခြင်ပါ။ ၎င်းသည် ဂုဏ်သုံးပါးနှင့် ကိုယ်ဓာတ်သုံးပါးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး၊ ထိတွေ့မှုနှင့် ပေါင်းသင်းဆက်ဆံမှုကို မိုက်မဲစွာ စွဲလမ်းနေ၏။ ဤသို့သော ဓာရဏာ (တည်ကြည်သော ဆင်ခြင်မှု) သည် စွဲလမ်းမှုကို လျော့ပါးစေ၍ စိတ်ကို ဓမ္မသို့ လှည့်ပေး၏။”
Verse 54
अग्नि जिसका रूप है, रुधिर जिसका प्रवाह है, पवन जिसका स्पर्श है, पृथ्वी जिसमें हाड़-मासं आदि कठोर रूपमें प्रकट है, आकाश जिसका कान है, जो रोग और शोकसे चारों ओरसे घिरा हुआ है, जो पाँच प्रवाहोंसे आवृत है, जो पाँच भूतोंसे भलीभाँति युक्त है, जिसके नौ द्वार हैं, जिसके दो (जीव और ईश्वर) देवता हैं, जो रजोगुणमय, अदृश्य (नाशवान), (सुख, दुःख और मोहरूप) तीन गुणोंसे तथा वात, पित्त और कफ--इन तीन धातुओंसे युक्त है, जो संसर्गमें रत और जड है, उसको शरीर समझना चाहिये || ५१-- ५३ ।। दुश्चर॑ सर्वलोके5स्मिन् सत्त्वं प्रति समाश्रितम् । एतदेव हि लोकेडस्मिन् कालचक्रं प्रवर्तते,जिसका सम्पूर्ण लोकमें विचरण करना दुः:खद है, जो बुद्धिके आश्रित है, वही इस लोकमें कालचक्र है
ဝါယုက ပြောသည်– «မီးကို ရုပ်သဏ္ဌာန်အဖြစ်ယူထား၍၊ သွေးကို စီးဆင်းသော လှိုင်းအဖြစ်ယူထား၍၊ လေကို ထိတွေ့မှုအဖြစ်ယူထားသော အရာ; မြေဓာတ်သည် အရိုးနှင့် အသားကဲ့သို့ ခိုင်မာသော အရာအဖြစ် ထင်ရှားနေသော အရာ; အာကာသကို “နား” အဖြစ်ထားသော အရာ; ရောဂါနှင့် ဝမ်းနည်းခြင်းတို့က ပတ်လည်ကာရံထားသော အရာ; စီးကြောင်းငါးပါးဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားသော အရာ; ဓာတ်ငါးပါးဖြင့် ကောင်းစွာဖွဲ့စည်းထားသော အရာ; တံခါးကိုးပေါက်ရှိသော အရာ; နတ်နှစ်ပါး—ဇီဝအတ္တနှင့် အရှင်—ရှိသော အရာ; ရဇဂုဏ်အလွန်များ၍ မမြင်နိုင်၊ ပျက်စီးလွယ်သော အရာ; သုံးဂုဏ်—ပျော်ရွှင်မှု၊ နာကျင်မှု၊ မောဟ—နှင့် ကိုယ်ခန္ဓာသုံးဓာတ်—ဝါတ၊ ပိတ္တ၊ ကဖ—တို့နှင့် ချည်နှောင်ထားသော အရာ; ထိတွေ့မှုကို နှစ်သက်၍ အင်အားမဲ့သော အရာ—ဤအရာကို “ကိုယ်ခန္ဓာ” ဟု နားလည်ရမည်။ ထို့ပြင် ဤလောကတစ်လျှောက် ဖြတ်သန်းရန် ခက်ခဲ၍ စိတ်/ဉာဏ်ကို အားထားသော အရာ—အဲဒါပင် ဤလောက၌ လှည့်ပတ်နေသော ကာလ၏ စက်ဝိုင်း (Time-wheel) ဖြစ်သည်»။
Verse 55
एतन्महार्णवं घोरमगाध॑ मोहसंज्ञितम् । विक्षिपेत् संक्षिपेच्चैव बोधयेत् सामरं जगत्,यह कालचक्र घोर अगाध और मोह नामसे कहा जानेवाला बड़ा भारी समुद्ररूप है। यह देवताओंके सहित समस्त जगत्का संक्षेप और विस्तार करता है तथा सबको जगाता है
“ဤကာလစက်ဝိုင်းသည် ‘မောဟ’ ဟု ခေါ်သော ကြောက်မက်ဖွယ်၊ အနက်မရှိမဆုံးသော မဟာသမုဒ္ဒရာတစ်စင်းပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် သတ္တဝါတို့ကို အပြင်သို့ ပစ်လွှတ်ပြီး နောက်တဖန် ပြန်လည် ဆွဲခေါ်တတ်၏။ နတ်တို့နှင့်အတူ လောကတစ်ခုလုံးကို ချဲ့ထွင်လည်းကောင်း ချုံ့သိမ်းလည်းကောင်း ပြုလုပ်ပြီး သတ္တဝါအားလုံးကို နိုးကြားစေ၍ လှုပ်ရှားမှုနှင့် အတွေ့အကြုံသို့ တိုက်တွန်း၏။”
Verse 56
काम क्रोधं भयं लोभमभिद्रोहमथानृतम् । इन्द्रियाणां निरोधेन सदा त्यजति दुस्त्यजान्,सदा इन्द्रियोंके निरोधसे मनुष्य काम, क्रोध, भय, लोभ, द्रोह और असत्य--इन सब दुस्तयज अवगुणोंको त्याग देता है
ဝါယုက ပြောသည်– “အာရုံငါးပါးကို အမြဲတမ်း ထိန်းချုပ်ခြင်းအားဖြင့် လူသည် စွန့်ပစ်ရန် ခက်ခဲသော အပြစ်အနာအဆာများ—ကာမ, ဒေါသ, ကြောက်ရွံ့မှု, လောဘ, မကောင်းကြံမှု, နှင့် မုသာ—တို့ကို စွန့်လွှတ်နိုင်သည်။”
Verse 57
यस्यैते निर्जिता लोके त्रिगुणा: पजचधातव: । व्योम्नि तस्य परं स्थानमानन्त्यमथ लभ्यते,जिसने इस लोकमें तीन गुणोंवाले पाउ्चभौतिक देहका अभिमान त्याग दिया है, उसे अपने हृदयाकाशमें परब्रह्मरूप उत्तम पदकी उपलब्धि होती है--वह मोक्षको प्राप्त हो जाता है
ဝါယုက ပြောသည်– “ဤလောက၌ နေထိုင်စဉ် သုံးဂုဏ်ဖြင့် လွှမ်းမိုးနေသော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းငါးပါးကို အနိုင်ယူပြီးသူအတွက်၊ အတွင်းကောင်းကင်—နှလုံးအာကာသ—အတွင်း၌ အမြင့်ဆုံး၊ အကန့်အသတ်မရှိသော နေရာတော်ကို ရရှိလာသည်။ ဂုဏ်တို့နှင့် ချည်နှောင်ထားသော ကိုယ်ခန္ဓာကို ‘ငါ’ ဟု သတ်မှတ်ခြင်းကို စွန့်လွှတ်ပြီးသူသည် ဗြဟ္မသဘောတူ အမြင့်ဆုံးအခြေအနေသို့ ရောက်၏—ဤသည်ပင် မောက္ခ ဖြစ်သည်။”
Verse 58
पज्चेन्द्रियमहाकूलां मनोवेगमहोदकाम् । नदीं मोहद्वदां तीर्त्वा कामक्रोधावुभौ जयेत्
ဝါယုက ပြောသည်– “အာရုံငါးပါးကို ကမ်းပါးကြီးများအဖြစ်ထားပြီး စိတ်၏ အရှိန်ကဲ့သို့ မြန်ဆန်စွာ စီးဆင်းသော ရေကြီးများရှိသည့် မောဟမြစ်ကို ဖြတ်ကျော်ပြီးနောက် ကာမနှင့် ဒေါသ နှစ်ပါးလုံးကို အနိုင်ယူရမည်။”
Verse 59
स सर्वदोषनिर्मुक्तस्तत: पश्यति तत्परम् | जिसमें पाँच इन्द्रियरूपी बड़े कगारे हैं, जो मनोवेग-रूपी महान् जलराशिसे भरी हुई है और जिसके भीतर मोहमय कुण्ड है, उस देहरूपी नदीको लाँधकर जो काम और क्रोध-- दोनोंको जीत लेता है, वही सब दोषोंसे मुक्त होकर परब्रह्म परमात्माका साक्षात्कार करता है || ५८ $ || मनो मनसि संधाय पश्यन्नात्मानमात्मनि
ဝါယုက ပြောသည်– «အပြစ်အနာအဆာ အားလုံးမှ လွတ်မြောက်သော် ထိုသူသည် အမြင့်ဆုံးသော သတ္တဝါတရားကို မြင်ရ၏။ စိတ်ကို စိတ်အတွင်း၌ တည်စေ၍—အတွင်းသို့ ပြန်လှည့်ကာ တည်ငြိမ်စေသော်—အတ္တကို အတ္တအတွင်း၌ မြင်ရ၏»။
Verse 60
एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस्ततस्तत:
ဝါယုက ပြောသည်– «တစ်ပါးတည်းလည်းကောင်း အများအပြားလည်းကောင်း အရုပ်အဆင်းများကို ခံယူကာ အခါအလိုက် အမျိုးမျိုးသောပုံစံဖြင့် ငါသည် ထပ်ခါထပ်ခါ ပေါ်ထွန်း၏»။
Verse 61
ध्रुवं पश्यति रूपाणि दीपादू् दीपशतं यथा । जैसे एक दीपसे सैकड़ों दीप जला लिये जाते हैं, उसी प्रकार एक ही परमात्मा यत्र-तत्र अनेक रूपोंमें उपलब्ध होता है। ऐसा निश्चय करके ज्ञानी पुरुष निःसन्देह सब रूपोंको एकसे ही उत्पन्न देखता है || ६० ई ।। स वै विष्णुश्न मित्रश्न वरुणो5ग्नि: प्रजापति:,वास्तवमें वही परमात्मा विष्णु, मित्र, वरुण, अग्नि, प्रजापति, धाता, विधाता, प्रभु, सर्वव्यापी, सम्पूर्ण प्राणियोंका हृदय तथा महान् आत्माके रूपमें प्रकाशित है
ဝါယုက ပြောသည်– «ပညာရှိသည် ပုံသဏ္ဌာန်တို့သည် တစ်ခုတည်းမှ ပေါက်ဖွားလာကြောင်းကို သေချာစွာ မြင်၏—မီးအိမ်တစ်လုံးမှ မီးအိမ်တစ်ရာကို ထွန်းညှိနိုင်သကဲ့သို့။ ဤယုံကြည်ချက်ကို ထိန်းထားလျက် အမျိုးမျိုးသော ပေါ်ထွန်းမှုအားလုံးကို တူညီသော အရင်းအမြစ်၏ ထင်ဟပ်မှုဟု သိမြင်၏။ အမြင့်ဆုံးသော အတ္တသည် ဗိဿဏု၊ မိတ္တရ၊ ဝရုဏ၊ အဂ္နိ၊ ပရဇာပတိ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဓာတೃ၊ ဝိဓာတೃ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ အရှင်သခင်နှင့် အလုံးစုံသို့ ပျံ့နှံ့သူအဖြစ်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါအားလုံး၏ နှလုံးသားအဖြစ်လည်းကောင်း၊ မဟာအတ္တအဖြစ်လည်းကောင်း ထွန်းလင်းပေါ်လွင်၏»။
Verse 62
सहि धाता विधाता च स प्रभु: सर्वतोमुख: । ह्ृदयं सर्वभूतानां महानात्मा प्रकाशते,वास्तवमें वही परमात्मा विष्णु, मित्र, वरुण, अग्नि, प्रजापति, धाता, विधाता, प्रभु, सर्वव्यापी, सम्पूर्ण प्राणियोंका हृदय तथा महान् आत्माके रूपमें प्रकाशित है
ဝါယုက ပြောသည်– «သူတစ်ပါးတည်းသာ ထောက်တည်သူလည်းကောင်း စီမံခန့်ခွဲသူလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သူသည် အရပ်ရပ်သို့ မျက်နှာမူသော အရှင်သခင် အာဏာရှင်ဖြစ်၏။ သတ္တဝါအားလုံး၏ နှလုံးသားအဖြစ် မဟာအတ္တအဖြစ် ထွန်းလင်းပေါ်လွင်၏။ အမှန်တကယ် ထိုအမြင့်ဆုံးသော အဖြစ်တရားတစ်ခုတည်းကိုပင် ဗိဿဏု၊ မိတ္တရ၊ ဝရုဏ၊ အဂ္နိ၊ ပရဇာပတိ ဟူသော သန့်ရှင်းသော နာမများစွာဖြင့် ခေါ်ဆိုကြသော်လည်း သူသည် တစ်ပါးတည်း၊ အလုံးစုံသို့ ပျံ့နှံ့၍ သတ္တဝါတိုင်းအတွင်း၌ တည်ရှိနေ၏»။
Verse 63
त॑ं विप्रसंघाश्न सुरासुराश्न यक्षा: पिशाचा: पितरो वयांसि । रक्षोगणा भूतगणाश्न सर्वे महर्षयश्चैव सदा स्तुवन्ति,ब्राह्मणसमुदाय, देवता, असुर, यक्ष, पिशाच, पितर, पक्षी, राक्षस, भूत और सम्पूर्ण महर्षि भी सदा उस परमात्माकी स्तुति करते हैं
ဝါယုက ပြောသည်– «ထိုအမြင့်ဆုံးသော အရှင်ကို ဗြာဟ္မဏအစုအဝေးတို့ကလည်းကောင်း၊ ဒေဝတားနှင့် အသူရတို့ကလည်းကောင်း၊ ယက္ခနှင့် ပိသာစတို့ကလည်းကောင်း၊ ပိတရတို့နှင့် ငှက်တို့တောင်လည်းကောင်း၊ ရက္ခသအုပ်စုများနှင့် သတ္တဝါအစုအဝေးများအားလုံးကလည်းကောင်း၊ မဟာရိသိတို့အားလုံးကလည်းကောင်း အစဉ်မပြတ် ချီးမွမ်းကြ၏»။
Verse 186
अधिभूतं तथा शब्दो दिशस्तत्राधिदैवतम् । अब समस्त ज्ञानेन्द्रियोंके भूत, अधिभूत आदि विविध विषयोंका वर्णन किया जाता है। आकाश पहला भूत है। कान उसका अध्यात्म (इन्द्रिय), शब्द उसका अधिभूत (विषय) और दिशाएँ उसकी अधिदैवत (अधिष्ठातृ देवता) हैं
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «ဤအကြောင်းအရာ၌ အသံသည် အဓိဘူတ (adhibhūta) ဖြစ်၍၊ အရပ်ဒిశများသည် အဓိဒೈဝတ (adhidaivata) ဟူသော အုပ်စိုးသည့် သာသနာတော်ဘုရားသဘော ဖြစ်သည်»။ ထို့နောက် သင်ကြားချက်သည် အာရုံနှင့် အာရုံကွင်းတို့ကို တစ်ခုချင်းစီ ချိတ်ဆက်ဖော်ပြသည်– အာကာသ (ākāśa) အတွက် နားသည် အဓျာတ်မ (adhyātma) ဟူသော အတွင်းအခြေခံ; အသံသည် အဓိဘူတ ဟူသော အပြင်ဘက်အရာဝတ္ထု; အရပ်ဒిశများသည် ထိုဒေသကို စီမံအုပ်ချုပ်သည့် အဓိဒေဝတ ဖြစ်ကြောင်းတည်း။
Verse 196
स्प्रष्टव्यमधिभूतं च विद्युत् तत्राधिदेवतम् । वायु दूसरा भूत है। त्वचा उसका अध्यात्म तथा स्पर्श उसका अधिभूत सुना गया है और विद्युत् उसका अधिदैवत है
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «လေဓာတ်သည် ကြမ်းတမ်းသော ဓာတ်များအနက် ဒုတိယဓာတ်ဖြစ်၏။ ၎င်း၏ အဓျာတ်မ (adhyātma) ဟူသော အတွင်းအခြေခံမှာ အသားအရေဖြစ်ပြီး၊ အဓိဘူတ (adhibhūta) ဟူသော အပြင်ဘက်အာရုံကွင်းမှာ ထိတွေ့မှုဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အုပ်စိုးသည့် အဓိဒೈဝတ (adhidaivata) သည် လျှပ်စစ်—မိုးကြိုးဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် တစ်ခုတည်းသော သဘောတရားကို အတွင်း၊ အပြင်နှင့် ဘုရားသဘောအုပ်ချုပ်မှုဟူ၍ သုံးမျိုးဖြင့် နားလည်ရမည်»။
Verse 213
अधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदेवतम् । जलको चौथा भूत समझना चाहिये। रसना उसका अध्यात्म, रस उसका अधिभूत और चन्द्रमा उसका अधिदैवत कहा जाता है
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «ဤနေရာ၌ အရသာ (rasa) သည် အဓိဘူတ (adhibhūta) ဟူသော အပြင်ဘက်အရာဝတ္ထုအဖြစ် နားလည်ရမည်၊ စိုးမ (Soma) — လဖြစ်သောသူ — သည် အဓိဒೈဝတ (adhidaivata) ဟူသော အုပ်စိုးသည့် သာသနာတော်ဘုရားဖြစ်သည်»။ ဤအကြောင်းအရာ၌ ရေဓာတ်ကို ကြမ်းတမ်းသော ဓာတ်များအနက် စတုတ္ထဓာတ်ဟု ယူရမည်။ လျှာသည် ၎င်း၏ အဓျာတ်မ (adhyātma) ဖြစ်၍၊ အရသာသည် အဓိဘူတ ဖြစ်ကာ၊ လကို အဓိဒైဝတ ဟု ကြေညာထားသည်။
Verse 226
अधिभूतं तथा गन्धो वायुस्तत्राधिदैवतम् । पृथ्वी पाँचवाँ भूत है। नासिका उसका अध्यात्म, गन्ध उसका अधिभूत और वायु उसका अधिदैवत कहा जाता है
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «ဤနေရာ၌ အနံ့သည် အဓိဘူတ (adhibhūta) ဟု ကြေညာထားပြီး၊ ဝါယု—လေဘုရား—သည် ထိုအရာ၏ အဓိဒೈဝတ (adhidaivata) ဖြစ်သည်»။ ဤသင်ကြားချက်သည် အနံ့ခံအာရုံကို အတွင်းအခြေခံ၊ အပြင်ဘက်အရာဝတ္ထုနှင့် ဘုရားသဘောအုပ်စိုးမှု ဟူသော သုံးမျိုးအတွင်း ထားရှိသည်။ ထို့ကြောင့် မြေဓာတ်—ပဉ္စမဓာတ်—အတွက် နှာခေါင်းသည် အဓျာတ်မ၊ အနံ့သည် အဓိဘူတ၊ ဝါယုသည် အဓိဒဲဝတ ဟု ဆိုကြသည်။
Verse 253
अधिकभूतं विसर्गश्न मित्रस्तत्राधिदेवतम् निम्न गतिवाला अपान एवं गुदा अध्यात्म कहा गया है और मलत्याग उसका अधिभूत तथा मित्र उसके अधिदेवता हैं
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «ဤလုပ်ဆောင်ချက်အတွက် အပြင်ဘက်ထုတ်လွှတ်ခြင်း—အညစ်အကြေးစွန့်ခြင်း—သည် အဓိဘူတ (adhibhūta) ဖြစ်ပြီး၊ မိတ္တရ (Mitra) သည် အဓိဒေဝတာ (adhidevatā) ဟူသော အုပ်စိုးသည့် ဘုရားသဘောဖြစ်သည်»။ အောက်သို့ ဆင်းသည့် အသက်ဓာတ်လှိုင်းသည် အပာန (Apāna) ဖြစ်၍၊ ၎င်း၏ အဓျာတ်မ (adhyātma) အတွင်းနေရာကို ဂူဒ (anus) ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့ကြောင့် အညစ်အကြေးစွန့်ခြင်းသည် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပေါ်ထွက်မှုဖြစ်ပြီး၊ မိတ္တရသည် ထိုစည်းကမ်းတရားကို စောင့်ရှောက်သည့် ဒေဝတဖြစ်သည်။
Verse 266
अधिभूतं तथा शुक्र दैवतं च प्रजापति: । सम्पूर्ण प्राणियोंको उत्पन्न करनेवाला उपस्थ अध्यात्म है और वीर्य उसका अधिभूत तथा प्रजापति उसके अधिष्ठाता देवता कहे गये हैं
ဝါယုက ပြောသည်– «ဤအကြောင်းအရာ၌ မျိုးပွားအင်္ဂါ (upastha) ကို အတွင်းသဘောတရား အဓျာတ္မ (adhyātma) ဟူ၍ သင်ကြားထားပြီး၊ ပြည့်စုံသော သက်ရှိများကို မွေးဖွားစေသော အရင်းအမြစ်ဟူ၍ ဆိုသည်။ ၎င်း၏ အဓိဘူတ (adhibhūta) သဘောတရားမှာ သုက္ကရ/ဗီရျ (śukra/vīrya) — မျိုးရည် ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကို အုပ်စိုးသော အဓိဒေဝတ (adhidaivata) သည် ပရာဇာပတိ (Prajāpati) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဖန်ဆင်းခြင်းကို အတွင်းစွမ်းအား၊ ရုပ်ဝတ္ထုအခြေခံ၊ နှင့် ဒေဝအုပ်ချုပ်မှုတို့၏ ကိုက်ညီမှုဖြင့် ရှင်းလင်းထားသည်။»
Verse 273
अधिभूतं च कर्माणि शक्रस्तत्राधिदेवतम् । अध्यात्मतत्त्वको जाननेवाले पुरुष दोनों हाथोंको अध्यात्म बतलाते हैं। कर्म उनके अधिभूत और इन्द्र उनके अधिदेवता हैं
ဝါယုက ပြောသည်– «ကမ္မ (လုပ်ရပ်များ) သည် အဓိဘူတ (adhibhūta) — ပျက်စီးနိုင်သော ရုပ်ဝတ္ထုလောက၏ အကွက်အဝန်းဟူ၍ နားလည်ရမည်။ ထိုအကွက်အဝန်း၌ သက္က (Śakra) အင်ဒြ (Indra) သည် အဓိဒေဝတာ (adhidevatā) အဖြစ် အုပ်စိုးသူ ဖြစ်သည်။ အတ္တ၏ သဘောတရားကို သိမြင်သူတို့က လက်နှစ်ဖက်ကို အဓျာတ္မ (adhyātma) — အတွင်းဝိညာဉ်သဘောတရားဟူ၍ ရှင်းပြကြသည်။ ထို့ကြောင့် လုပ်ရပ်များသည် ရုပ်ဝတ္ထုကဏ္ဍ၌ ကျရောက်ပြီး၊ အင်ဒြသည် ဒေဝအုပ်ချုပ်သူအဖြစ် စောင့်ကြည့်ထိန်းညှိနေသည်။»
Verse 286
वक्तव्यमधिभूतं च वह्निस्तत्राधिदेवतम् । विश्वकी देवी पहली वाणी यहाँ अध्यात्म कही गयी है। वक्तव्य उसका अधिभूत तथा अग्नि उसका अधिदैवत है
ဝါယုက ပြောသည်– «ပြောဆိုရမည့်အရာသည် အဓိဘူတ (adhibhūta) — ကိုယ်ခန္ဓာရှိဘဝအဆင့်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုအကြောင်းအရာ၌ မီး (အဂ္နိ Agni) သည် အဓိဒေဝတ (adhidaivata) အဖြစ် အုပ်စိုးသည်။ ဤနေရာတွင် ပထမဓမ္မဝါဏီ (Vāk) ကို အဓျာတ္မ (adhyātma) ဟူ၍ ကြေညာထားသည်။ ပြောဆိုရမည့်အရာသည် ၎င်း၏ အဓိဘူတ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီး၊ အဂ္နိသည် ၎င်း၏ အဓိဒေဝတ ဖြစ်သည်။»
Verse 293
अधिभूतं च संकल्पश्नन्द्रमाश्नाधिदेवतम् । पजञ्चभूतोंका संचालन करनेवाला मन अध्यात्म कहा गया है। संकल्प उसका अधिभूत है और चन्द्रमा उसके अधिष्ठाता देवता माने गये हैं
ဝါယုက ပြောသည်– «ပဉ္စမဟာဘူတ (အကြီးမားဆုံး ဓာတ်ငါးပါး) ကို လှုပ်ရှားစေ၍ ဦးဆောင်ညွှန်ကြားသော စိတ် (manas) ကို ဤအကြောင်းအရာ၌ အဓျာတ္မ (adhyātma) ဟူ၍ သင်ကြားထားသည်။ ၎င်း၏ အဓိဘူတ (adhibhūta) အစိတ်အပိုင်းမှာ သင်္ကల్ప (saṅkalpa) — ဆုံးဖြတ်ချက်/ရည်ရွယ်ချက် ဖြစ်ပြီး၊ လ (Candra) ကို ၎င်း၏ အဓိဒေဝတ (adhidaivata) အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။»
Verse 313
अधिकभूतं तु मन्तव्यं ब्रह्मा तत्राधिदेवतम् । पाँच इन्द्रियों और छठे मनको जाननेवाली बुद्धिको अध्यात्म कहते हैं। मन्तव्य उसका अधिभूत और ब्रह्मा उसके अधिदेवता हैं
ဝါယုက ပြောသည်– «စဉ်းစားရမည့် အရာဝတ္ထုသည် အဓိဘူတ (adhibhūta) — ကိုယ်ခန္ဓာဓာတ်နှင့် အရာဝတ္ထုတို့၏ လောကအဆင့်တွင် ပါဝင်ကြောင်း သိထားလော့။ ထိုအရာ၏ အဓိဒေဝတာ (adhidevatā) သည် ဘြဟ္မာ (Brahmā) ဖြစ်သည်။ အာရုံငါးပါးနှင့် ခြောက်မြောက်အဖြစ် စိတ်ကို သိမြင်နိုင်သော ခွဲခြားသိမြင်ဉာဏ် (buddhi) ကို အဓျာတ္မ (adhyātma) — အတွင်းဝိညာဉ်သဘောတရားဟူ၍ ခေါ်ကြသည်။ ထိုအတွင်းသဘောတရားအတွက် စဉ်းစားရမည့်အရာသည် ၎င်း၏ အဓိဘူတ ဖြစ်ပြီး၊ ဘြဟ္မာသည် ၎င်း၏ အဓိဒေဝတာ အဖြစ် ရပ်တည်သည်။»
Verse 343
अण्डजानि विजानीयात् सर्वाश्वैव सरीसूपान् इनके अतिरिक्त जो दूसरे आकाशचारी प्राणी हैं तथा जो पेटसे चलनेवाले सर्प आदि हैं, उन सबको भी अण्डज जानना चाहिये
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «မြွေတို့ကဲ့သို့ လှုပ်ရှားလျှောလျှောသွားလာသော သတ္တဝါအပေါင်းတို့ကို ‘အဏ္ဍဇ’ (ဥမှပေါက်ဖွားသူ) ဟု သိမှတ်ရမည်။ ထို့အတူ ကောင်းကင်၌ လှုပ်ရှားသွားလာသော အခြားသတ္တဝါတို့ကိုလည်း ဥမှပေါက်ဖွားသည့် အမျိုးအစားတွင် ပါဝင်သည်ဟု မှတ်ယူရမည်»။
Verse 356
जन्म द्वितीयमित्येतज्जघन्यतरमुच्यते । पसीनेसे उत्पन्न होनेवाले जू आदि कीट और जन्तु स्वेदज कहे जाते हैं। यह क्रमशः दूसरा जन्म पहलेकी अपेक्षा निम्न स्तरका कहा जाता है
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «ဤအရာကို ‘ဒုတိယမွေးဖွားခြင်း’ ဟု ခေါ်ကြပြီး၊ မွေးဖွားမှုအဆင့်စဉ်တွင် ပို၍ နိမ့်ကျသည့်အဖြစ်ဟု ဆိုကြသည်။ ချွေးမှ ပေါက်ဖွားသော သတ္တဝါများ—ဥပမာ လိပ်ပြာမဟုတ်၊ လိပ်ပြာမဟုတ်—လိပ် (lice) နှင့် အလားတူ သေးငယ်သော ပိုးမွှားတို့ကို ‘ဆွေဒဇ’ (swedaja) ဟု ခေါ်သည်»။
Verse 363
उद्धिज्जानि च तान्याहुर्भूतानि द्विजसत्तमा: । द्विजवरो! जो पृथ्वीको फोड़कर समयपर उत्पन्न होते हैं, उन प्राणियोंको उद्धिज्ज कहते हैं
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «အို၊ ဒွိဇတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသူရေ၊ ရှင်သန်သတ္တဝါတို့ထဲမှ အချိန်တော်တော်မီ မြေကြီးကို ဖောက်ထွက်၍ ပေါ်ထွန်းလာသောသူတို့ကို ပညာရှိရသီတို့က ‘ဥဒ္ဘိဇ္ဇ’ (udbhijja) ဟု ခေါ်ကြသည်»။
Verse 383
तप: कर्म च यत्पुण्यमित्येष विदुषां नयः । ब्राह्मणत्वका सनातन हेतु दो प्रकारका जानना चाहिये--तपस्या और पुण्यकर्मका अनुष्ठान; यही दिद्वानोंका निश्चय है
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «တပဿ (အတိအကျ စည်းကမ်းတကျ သာသနာကျင့်စဉ်) နှင့် ကုသိုလ်ကံကို ဆောင်ရွက်ခြင်း—ဤသည်ကား ပညာရှိတို့၏ အတည်ပြုထားသော နည်းလမ်းဖြစ်သည်။ စစ်မှန်သော ဗြာဟ္မဏဖြစ်ခြင်း၏ အနန္တအကြောင်းရင်းမှာ နှစ်ပါးရှိသည်ဟု သိမှတ်လော့—စည်းကမ်းတကျ တပဿနှင့် ကုသိုလ်ဖြစ်စေသော သမ္မာကံကို ဆောင်ရွက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်»။
Verse 393
जातस्याध्ययन पुण्यमिति वृद्धानुशासनम् | कर्मके अनेक भेद हैं, उनमें पूजा, दान और यज्ञमें हवन करना--ये प्रधान हैं। वृद्ध पुरुषोंका कथन है कि द्विजोंके कुलमें उत्पन्न हुए पुरुषके लिये वेदोंका अध्ययन करना भी पुण्यका कार्य है
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «သင့်လျော်သော အဆင့်အတန်း၌ မွေးဖွားသူအတွက် သာသနာပညာကို လေ့လာခြင်းသည်ပင် ကုသိုလ်တရားဖြစ်သည်ဟု အကြီးအကဲတို့ သင်ကြားကြသည်။ ကံအမျိုးမျိုးရှိသော်လည်း ပူဇော်ခြင်း၊ ဒါနပြုခြင်း၊ ယဇ်ပူဇော်ရာတွင် ဟဝန် (မီးထဲသို့ အဟုတိ) ဆက်ကပ်ခြင်းတို့သည် အဓိကဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ဒွိဇမျိုးရိုး၌ မွေးဖွားသော ယောက်ျားအတွက် ဝေဒများကို စည်းကမ်းတကျ လေ့လာခြင်းလည်း ကုသိုလ်ကံတစ်ရပ်ဟု ပညာရှိတို့က ထိန်းသိမ်းဆိုကြသည်»။
Verse 403
विमुक्त: सर्वपापेभ्य इति चैव निबोधत । द्विजवरो! जो मनुष्य इस विषयको विधिपूर्वक जानता है, वह योगी होता है तथा उसे सब पापोंसे छुटकारा मिल जाता है। इसे भलीभाँति समझो
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «ဤအရာကို ကောင်းကောင်းသိမှတ်လော့– အပြစ်အားလုံးမှ လွတ်မြောက်နိုင်၏။ အို ဒွိဇအထက်မြတ်သော ပုဏ္ဏားရေ၊ ဤအကြောင်းကို သတ်မှတ်ထားသည့် နည်းလမ်းအတိုင်း မှန်ကန်စွာ နားလည်သူသည် ယောဂီဖြစ်လာပြီး ထိုကြောင့် အပြစ်အကုန်လုံးမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကို ရရှိ၏။ ဤကို ထင်ရှားစွာ ဆုပ်ကိုင်လော့»။
Verse 413
ज्ञानमस्य हि धर्मज्ञा: प्राप्त ज्ञानवतामिह । इस प्रकार मैंने तुम लोगोंसे अध्यात्मविधिका यथावत् वर्णन किया। धर्मज्ञजन! ज्ञानी पुरुषोंको इस विषयका सम्यक् ज्ञान होता है
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «ဓမ္မကို အမှန်တကယ်သိသူတို့နှင့် ဤလောက၌ ဉာဏ်အလင်းကို ရရှိပြီးသူတို့သည် ဤအကြောင်းကို ထင်ရှားစွာ သိမြင်ထားကြ၏။ ထို့ကြောင့် ငါသည် သင်တို့အား အဓိယာတ္မဝိဓိ—ဝိညာဉ်ရေး စည်းကမ်းနည်းလမ်းကို အစဉ်လိုက် မှန်ကန်စွာ ရှင်းပြပြီးပြီ။ အို ဓမ္မသိသူတို့၊ ပညာရှိတို့သည် ဤဘာသာရပ်ကို မှန်ကန်ပြည့်စုံစွာ နားလည်ကြ၏»။
Verse 593
सर्ववित् सर्वभूतेषु विन्दत्यात्मानमात्मनि । जो मनको हृदयकमलमें स्थापित करके अपने भीतर ही ध्यानके द्वारा आत्मदर्शनका प्रयत्न करता है, वह सम्पूर्ण भूतोंमें सर्वज्ञ होता है और उसे अन्तःकरणमें परमात्मतत्त्वका अनुभव हो जाता है
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «စိတ်ကို နှလုံးပန်းကြာအတွင်း၌ တည်စေပြီး၊ အတွင်းသမာဓိဖြင့် ကိုယ်အတွင်းရှိ အတ္တကို မြင်တွေ့ရန် ကြိုးပမ်းသူသည် သတ္တဝါအားလုံးအပေါ်၌ အလုံးစုံသိမြင်သူ ဖြစ်လာ၏။ ထို့ပြင် အတွင်းကရဏ (နှလုံး-စိတ်) အတွင်း၌ ပရမတ္တမန်၏ အမြင့်ဆုံးသော သတ္တဝါတရားကို တိုက်ရိုက် အတွေ့အကြုံရ၏»။
Verse 736
बहिरात्मान इत्येते दीना: कृषणजीविन: । लोभ, लोभपूर्वक किये जानेवाले कर्म और उन कर्मोसे उत्पन्न समस्त फल समानभावसे वास्तवमें कुछ भी नहीं है। शरीरके बाह्य अंग रक्त-मांसके संघात आदि एक- दूसरेके सहारे रखनेवाले हैं। इसीलिये ये दीन और कृपण माने गये हैं
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «အပြင်ခန္ဓာကိုယ်ကို အတ္တဟု ထင်ယူသူတို့သည် သနားဖွယ်ကောင်း၍ ကပ်စေးနည်းဖြင့် အသက်ရှင်ကြ၏။ လောဘ၊ လောဘကြောင့် ပြုလုပ်သော ကမ္မများနှင့် ထိုကမ္မများမှ ပေါ်ထွက်လာသော အကျိုးရလဒ်အားလုံးကို—တန်းတူမြင်ကွင်းဖြင့် ကြည့်လျှင်—အမှန်တကယ် ဘာမျှမဟုတ်။ ခန္ဓာ၏ အပြင်အင်္ဂါများသည် သွေးနှင့် အသား၏ စုပေါင်းအစုအဝေးသာဖြစ်ပြီး တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အားထားနေကြသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့ကို ဆင်းရဲနိမ့်ကျ၍ စိတ်သေးသိမ်သူဟု သတ်မှတ်ကြ၏»။
Verse 2036
अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदेवतम् । तीसरे भूतका नाम है तेज। नेत्र उसका अध्यात्म, रूप उसका अधिभूत और सूर्य उसका अधिदैवत कहा जाता है
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «နောက်တစ်ဆင့် ‘အဓိဘူတ’ (အပြင်ဘက်/ဓာတ်ပိုင်း) အဖြစ်မှာ ရူပ (ပုံသဏ္ဌာန်) ဖြစ်၏။ ထိုနေရာ၌ ‘အဓိဒေဝတ’ (အုပ်စိုးသော ဒေဝတ) အဖြစ်မှာ နေမင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် တတိယဓာတ်—တေဇ (အလင်း/မီး)—အတွက် ‘အဓိယာတ္မ’ (အတွင်းအခြေ) ဟူသည် မျက်စိ၊ ‘အဓိဘူတ’ ဟူသည် ရူပ၊ ‘အဓိဒေဝတ’ ဟူသည် နေမင်းဟု သင်ကြားထားသည်»။
Verse 3736
जरायुजानि भूतानि विकृतान्यपि सत्तमा: । श्रेष्ठ ब्राह्मणो! दो पैरवाले, बहुत पैरवाले एवं टेढ़े-मेढ़े चलनेवाले तथा विकृत रूपवाले प्राणी जरायुज हैं
ဝါယုက ပြောသည်– «အကောင်းဆုံးသော သတ္တဝါတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသူ၊ အထူးကောင်းမြတ်သော ဗြာဟ္မဏာရေ။ သားအိမ်မှ မွေးဖွားသော (jarāyuja) သတ္တဝါတို့သည် ရုပ်သဏ္ဌာန်ကွဲပြားခြင်း၊ ပုံပျက်ခြင်းရှိသော်လည်း jarāyuja ဟူ၍ပင် သတ်မှတ်ကြသည်။ ထိုအမျိုးအစားတွင် ခြေ၂ချောင်းရှိသူများ၊ ခြေများစွာရှိသူများ၊ လှည့်ကွေ့ကာ မညီညာသဖြင့် လှုပ်ရှားသွားလာသူများနှင့် ရုပ်ရည်ပုံသဏ္ဌာန်မပြည့်စုံသူများ ပါဝင်သည်»။
Frequently Asked Questions
The tension is between outward-driven life (sense-impulse, craving, and reactive emotion) and disciplined inward governance; the chapter frames ethical stability as contingent on restraining the indriyas and reducing kāma–krodha that destabilize judgment.
Systematic self-knowledge—understanding elements, faculties, and their correspondences—combined with indriya-nirodha leads to a clarified mind in which the Self is recognized as the luminous ground present in all beings.
Yes: the text repeatedly associates conquest of the indriya-grāma and the exhaustion of mental turbulence with brahma-prakāśa and a state described as freedom from further return—an archetypal mokṣa-oriented result rather than a ritual reward.