Mahabharata — Ashvamedhika Parva, Shloka 293
Adhyāya 42 — Mahābhūta–Indriya–Adhyātma-Vyavasthā
Brahmā’s Instruction on Elements and Faculties
अधिभूतं च संकल्पश्नन्द्रमाश्नाधिदेवतम् । पजञ्चभूतोंका संचालन करनेवाला मन अध्यात्म कहा गया है। संकल्प उसका अधिभूत है और चन्द्रमा उसके अधिष्ठाता देवता माने गये हैं
adhibhūtaṁ ca saṅkalpaś candramāś cādhidaivatam | pañcabhūtānāṁ sañcālana-karaṁ mana adhyātmaṁ kathyate | saṅkalpas tasyādhibhūtaṁ candramās tasyādhiṣṭhātā devatā manyate ||
ဝါယုက ပြောသည်– «ပဉ္စမဟာဘူတ (အကြီးမားဆုံး ဓာတ်ငါးပါး) ကို လှုပ်ရှားစေ၍ ဦးဆောင်ညွှန်ကြားသော စိတ် (manas) ကို ဤအကြောင်းအရာ၌ အဓျာတ္မ (adhyātma) ဟူ၍ သင်ကြားထားသည်။ ၎င်း၏ အဓိဘူတ (adhibhūta) အစိတ်အပိုင်းမှာ သင်္ကల్ప (saṅkalpa) — ဆုံးဖြတ်ချက်/ရည်ရွယ်ချက် ဖြစ်ပြီး၊ လ (Candra) ကို ၎င်း၏ အဓိဒေဝတ (adhidaivata) အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။»
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
It maps the triad adhyātma–adhibhūta–adhidaivata onto the mind: mind is the inner principle (adhyātma), its operative worldly expression is intention/resolve (saṅkalpa) as adhibhūta, and its presiding divine regulator is the Moon (Candramā) as adhidaivata—highlighting that ethical action begins with disciplined intention.
In a didactic discourse within the Aśvamedhika Parva, Vāyudeva explains philosophical correspondences between inner faculties, their functional manifestations, and their presiding deities, using the mind and the Moon as a key example.