Adhyaya 193

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इत्युक्तेऽप्सरसः सर्वाः प्रणिपत्य पुनः पुनः । ऊचुर्नारायणं देवं तद्दर्शनसमीहया

Śrī Mārkaṇḍeya berkata: Setelah hal itu diucapkan, semua apsara bersujud berkali-kali, lalu menyembah dan berkata kepada Dewa Nārāyaṇa, dengan kerinduan untuk memperoleh darśana-Nya.

Verse 2

वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । भगवन्भवता योऽयमुपदेशो हितार्थिना । प्रोक्तः स सर्वो विज्ञातो माहात्म्यं विदितं च ते

Para apsara (Vasantakāmā) berkata: Wahai Bhagavān, ajaran yang Engkau sampaikan demi kesejahteraan kami telah kami fahami sepenuhnya; dan keagungan-Mu juga telah kami ketahui.

Verse 3

यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तं प्रसन्नेनान्तरात्मना । दर्शितेयं विशालाक्षी दर्शयिष्यामि वो जगत्

Apa pun yang Engkau ucapkan dengan batin yang berkenan, wahai Dewi bermata luas, semuanya telah tersingkap kepadaku; dan aku akan memperlihatkan kepada kalian seluruh jagat ini.

Verse 4

तत्रार्थे सर्वभावेन प्रपन्नानां जगत्पते । दर्शयात्मानमखिलं दर्शितेयं यथोर्वशी

Maka demi tujuan itu, wahai Tuhan Pemelihara alam; kepada mereka yang berserah diri dengan segenap jiwa, perlihatkanlah seluruh hakikat diri-Mu, sebagaimana Engkau telah menzahirkan diri kepada Urvaśī.

Verse 5

यदि देवापराधेऽपि नास्मासु कुपितं तव । नमस्ते जगतामीश दर्शयात्मानमात्मना

Walaupun ada kesalahan terhadap para dewa, jika Engkau tidak murka kepada kami, maka salam sujud kepada-Mu, wahai Penguasa segala dunia; perlihatkanlah diri-Mu dengan kudrat-Mu sendiri.

Verse 6

नारायण उवाच । पश्यतेहाखिलांल्लोकान्मम देहे सुराङ्गनाः । मधुं मदनमात्मानं यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छथ

Nārāyaṇa bersabda: Wahai para bidadari, lihatlah di sini segala loka dalam tubuh-Ku; juga Madhu, Madana, Atman-Ku sendiri, dan apa sahaja lagi yang kalian ingin saksikan.

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इत्युक्त्वा भगवान्देवस्तदा नारायणो नृप । उच्चैर्जहास स्वनवत्तत्राभूदखिलं जगत्

Śrī Mārkaṇḍeya berkata: Setelah berkata demikian, wahai Raja, Bhagavān Nārāyaṇa tertawa nyaring; dan di sana seluruh jagat seakan terserlah, bergema oleh bunyi itu.

Verse 8

ब्रह्मा प्रजापतिः शक्रः सह रुद्रैः पिनाकधृक् । आदित्या वसवः साध्या विश्वेदेवा महर्षयः

Brahmā, Prajāpati, Śakra (Indra), serta pemegang Pināka (Śiva) bersama para Rudra; para Āditya, Vasu, Sādhya, Viśvedeवा dan para maharṣi—semuanya terlihat di sana.

Verse 9

नासत्यदस्रावनिलः सर्वशश्च तथाग्नयः । यक्षगन्धर्वसिद्धाश्च पिशाचोरगकिन्नराः

Terlihatlah Nāsaṭya dan Dasra (Aśvin), Anila sang Dewa Angin, serta segala penguasa kayangan dan para Api; juga Yakṣa, Gandharva, Siddha; dan Piśāca, Nāga serta Kinnara.

Verse 10

समस्ताप्सरसो विद्याः साङ्गा वेदास्तदुक्तयः । मनुष्याः पशवः कीटाः पक्षिणः पादपास्तथा

Terlihat semua apsara; segala vidyā—ilmu dan pengetahuan; Weda beserta Vedāṅga dan ajarannya; manusia, haiwan, serangga, burung, dan juga pepohon dalam penglihatan itu.

Verse 11

सरीसृपाश्चाथ सूक्ष्मा यच्चान्यज्जीवसंज्ञितम् । समुद्राः सकलाः शैलाः सरितः काननानि च

Mereka menyaksikan dalam-Nya segala yang melata dan makhluk halus, serta apa jua yang dikenal sebagai makhluk bernyawa—bersama semua samudera, seluruh gunung-ganang, sungai-sungai dan rimba.

Verse 12

द्वीपान्यशेषाणि तथा तथा सर्वसरांसि च । नगरग्रामपूर्णा च मेदिनी मेदिनीपते । देवाङ्गनाभिर्देवस्य देहे दृष्टं महात्मनः

Mereka melihat dalam jasad Dewa Mahātmā itu segala benua dan pulau tanpa tersisa, serta semua tasik; dan bumi yang penuh kota serta desa—wahai Penguasa Bumi—disaksikan oleh para bidadari dalam tubuh Sang Dewa.

Verse 13

नक्षत्रग्रहताराभिः सुसम्पूर्णं नभस्तलम् । ददृशुस्ताः सुचार्वङ्ग्यस्तस्यान्तर्विश्वं रूपिणः

Mereka melihat hamparan langit yang penuh dengan nakshatra, planet dan bintang; para gadis beranggota indah itu menyaksikan seluruh alam semesta di dalam-Nya, Dia yang berwujud Viśvarūpa—rupa-Nya ialah kosmos.

Verse 14

ऊर्ध्वं न तिर्यङ्नाधस्ताद्यदान्तस्तस्य दृश्यते । तमनन्तमनादिं च ततस्तास्तुष्टुवुः प्रभुम्

Tatkala tiada terlihat batas-Nya—bukan di atas, bukan di sisi, bukan di bawah—maka mereka memuji Tuhan itu, Yang Maha Tanpa Batas dan tanpa permulaan.

Verse 15

मदनेन समं सर्वा मधुना च वराङ्गनाः । ससाध्वसा भक्तिपराः परं विस्मयमागताः

Semua gadis jelita itu—bersama Madana dan Madhu—dipenuhi rasa gerun suci, teguh dalam bhakti, lalu tenggelam dalam kehairanan yang tertinggi.

Verse 16

वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । पश्याम नादिं तव देव नान्तं न मध्यमव्याकृतरूपपारम् । परायणं त्वां जगतामनन्तं नताः स्म नारायणमात्मभूतम्

Para Apsara Vasantā dan Kāma berkata: “Wahai Dewa, kami tidak melihat awal-Mu, tidak juga akhir-Mu, bahkan pertengahan pun tiada; seberang rupa-Mu tidak termanifest. Engkaulah perlindungan tertinggi segala jagat, Yang Ananta. Kami menunduk sujud kepada Nārāyaṇa, Sang Ātman bagi semua.”

Verse 17

महीनभोवायुजलाग्नयस्त्वं शब्दादिरूपस्तु परापरात्मन् । त्वत्तो भवत्यच्युते सर्वमेतद्भेदादिरूपोऽसि विभो त्वमात्मन्

Engkaulah bumi, langit, angin, air dan api; Engkaulah segala bentuk yang bermula dengan bunyi—wahai Ātman yang melampaui namun meresapi. Daripada-Mu, wahai Acyuta, semuanya terbit; sebagai perbezaan dan pelbagai ragamnya Engkau tampak—namun Engkaulah Ātman yang meliputi segalanya, wahai Vibhu.

Verse 18

द्रष्टासि रूपस्य परस्य वेत्ता श्रोता च शब्दस्य हरे त्वमेकः । स्रष्टा भवान् सर्वगतोऽखिलस्य घ्राता च गन्धस्य पृथक्शरीरी

Hanya Engkau, wahai Hari, yang menjadi penyaksi rupa, yang mengetahui Yang Tertinggi, dan yang mendengar bunyi. Engkaulah Pencipta, meresapi seluruh wujud; dan Engkaulah penghidu harum, bersemayam dalam tubuh-tubuh yang berbeza.

Verse 19

सुरेषु सर्वेषु न सोऽस्ति कश्चिन्मनुष्यलोकेषु न सोऽस्ति कश्चित् । पश्वादिवर्गेषु न सोऽस्ति कश्चिद्यो नांशभूतस्तव देवदेव

Wahai Dewa segala dewa! Dalam kalangan para dewa tiada seorang pun; dalam alam manusia pun tiada; dalam kalangan haiwan dan segala jenis makhluk pun tiada—yang bukan sebahagian daripada-Mu.

Verse 20

ब्रह्माम्बुधीन्दुप्रमुखानि सौम्य शक्रादिरूपाणि तवोत्तमानि । समुद्ररूपं तव धैर्यवत्सु तेजः स्वरूपेषु रविस्तथाग्निः

Wahai Tuhan yang lemah lembut! Bentuk-bentuk luhur bermula daripada Brahmā, lautan dan bulan—serta rupa seperti Śakra—semuanya manifestasi mulia-Mu. Dalam kalangan yang teguh, rupa-Mu ialah lautan; dalam perwujudan cahaya, rupa-Mu ialah matahari, demikian juga api.

Verse 21

क्षमाधनेषु क्षितिरूपमग्र्यं शीघ्रो बलवत्सु वायुः । मनुष्यरूपं तव राजवेषो मूढेषु सर्वेश्वर पादपोऽसि

Wahai Tuhan sekalian alam! Dalam kalangan yang berharta kesabaran, rupa-Mu yang utama ialah bumi—keteguhan itu sendiri. Dalam kalangan yang kuat dan pantas, Engkau ialah angin—kuasa kelajuan. Apabila Engkau menjelma sebagai manusia, Engkau mengenakan busana raja; dan bagi yang dungu, wahai Penguasa, Engkau berdiri seperti pohon—diam dan tidak berganjak—menanggung kejahilan mereka.

Verse 22

सर्वानयेष्वच्युत दानवस्त्वं सनत्सजातश्च विवेकवत्सु । रसस्वरूपेण जलस्थितोऽसि गन्धस्वरूपं भवतो धरित्र्याम्

Wahai Acyuta! Pada setiap jalan yang menyimpang, Engkau tampak sebagai dorongan laksana daṇava; namun dalam kalangan yang berwawasan, Engkau ialah Sanatsujāta—kebijaksanaan purba yang abadi. Sebagai rasa Engkau bersemayam dalam air, dan sebagai harum Engkau berdiam dalam bumi.

Verse 23

दृश्यस्वरूपश्च हुताशनस्त्वं स्पर्शस्वरूपं भवतः समीरे । शब्दादिकं ते नभसि स्वरूपं मन्तव्यरूपो मनसि प्रभो त्वम्

Engkau ialah rupa yang kelihatan sebagai api; dalam angin yang bergerak, Engkau ialah rupa sentuhan. Bunyi dan medan halusnya ialah rupa-Mu di langit (ākāśa); dan dalam minda, wahai Tuhan, Engkau ialah hakikat yang patut direnungi.

Verse 24

बोधस्वरूपश्च मतौ त्वमेकः सर्वत्र सर्वेश्वर सर्वभूत । पश्यामि ते नाभिसरोजमध्ये ब्रह्माणमीशं च हरं भृकुट्याम्

Wahai Tuhan segala makhluk! Engkau ialah hakikat tunggal dalam pengertian, berwujud kesedaran murni dan hadir di seluruh alam. Aku menyaksikan Brahmā pada teratai pusarmu, dan Īśa—Hara (Śiva) pada dahi di antara keningmu.

Verse 25

तवाश्विनौ कर्णगतौ समस्तास्तवास्थिता बाहुषु लोकपालाः । घ्राणोऽनिलो नेत्रगतौ रवीन्दु जिह्वा च ते नाथ सरस्वतीयम्

Wahai Nātha! Sepasang Aśvin bersemayam pada telingamu; para Lokapāla teguh pada lenganmu. Angin ialah daya penciumanmu; Surya dan Candra menetap pada matamu; dan Dewi Sarasvatī sendiri, wahai Tuhan, adalah lidahmu.

Verse 26

पादौ धरित्री जठरं समस्तांल्लोकान् हृषीकेश विलोकयामः । जङ्घे वयं पादतलाङ्गुलीषु पिशाचयक्षोरगसिद्धसङ्घाः

Kedua kakimu ialah Bumi; perutmu memuat segala alam—demikian kami memandang-Mu, wahai Hṛṣīkeśa. Kami sendiri berada pada betismu, dan pada telapak serta jari kaki ada rombongan piśāca, yakṣa, nāga, dan siddha.

Verse 27

पुंस्त्वे प्रजानां पतिरोष्ठयुग्मे प्रतिष्ठितास्ते क्रतवः समस्ताः । सर्वे वयं ते दशनेषु देव दंष्ट्रासु देवा ह्यभवंश्च दन्ताः

Dalam daya penciptaan kelelakian-Mu, Prajāpati bertakhta pada sepasang bibir-Mu; segala upacara yajña tegak dalam-Mu. Wahai Deva, kami semua berada pada gigi-Mu; pada taring-Mu para dewa berdiam—bahkan gigi itu sendiri ialah kuasa ilahi.

Verse 28

रोमाण्यशेषास्तव देवसङ्घा विद्याधरा नाथ तवाङ्घ्रिरेखाः । साङ्गाः समस्तास्तव देव वेदाः समास्थिताः सन्धिषु बाहुभूताः

Wahai Nātha! Setiap helai rambut-Mu ialah rombongan para dewa; garis-garis pada tapak kaki-Mu ialah para Vidyādhara. Wahai Deva, Veda beserta seluruh aṅga-nya bersemayam sepenuhnya dalam diri-Mu—bernaung pada persendian-Mu, seakan lengan-lengan agung yang menyokong segalanya.

Verse 29

वराहभूतं धरणीधरस्ते नृसिंहरूपं च सदा करालम् । पश्याम ते वाजिशिरस्तथोच्चैस्त्रिविक्रमे यच्च तदाप्रमेयम्

Wahai Tuhan! Kekuatan-Mu yang memikul bumi ialah Varāha; rupa-Mu yang sentiasa menggerunkan ialah Narasiṃha. Kami juga menyaksikan rupa berkepala kuda (Hayagrīva) yang tinggi lagi mulia, serta langkah-Mu yang tidak terukur sebagai Trivikrama.

Verse 30

अमी समुद्रास्तव देव देहे मौर्वालयः शैलधरास्तथामी । इमाश्च गङ्गाप्रमुखाः स्रवन्त्यो द्वीपाण्यशेषाणि वनादिदेशाः

Wahai Dewa! Dalam jasad ilahi-Mu ada lautan-lautan ini, demikian juga banjaran gunung dan gunung-gunung penyangga puncak. Sungai-sungai yang mengalir bermula dengan Gaṅgā, serta seluruh benua, rimba dan wilayah—semuanya bersemayam dalam diri-Mu.

Verse 31

स्तुवन्ति चेमे मुनयस्तवेश देहे स्थितास्त्वन्महिमानमग्र्यम् । त्वामीशितारं जगतामनन्तं यजन्ति यज्ञैः किल यज्ञिनोऽमी

Wahai Īśa! Para muni ini, yang hidup dalam jasad, memuji kemuliaan-Mu yang tertinggi. Engkaulah Pemerintah tanpa akhir bagi segala alam; para pelaksana yajña sesungguhnya menyembah-Mu melalui upacara suci.

Verse 32

त्वत्तोहि सौम्यं जगतीह किंचित्त्वत्तो न रौद्रं च समस्तमूर्ते । त्वत्तो न शीतं च न केशवोष्णं सर्वस्वरूपातिशयी त्वमेव

Wahai Yang memiliki segala rupa! Segala yang lembut di dunia ini lahir daripada-Mu, dan segala yang garang juga daripada-Mu. Wahai Keśava, dingin dan panas bukanlah kuasa yang terpisah; Engkaulah sahaja yang melampaui serta merangkum seluruh bentuk kewujudan.

Verse 33

प्रसीद सर्वेश्वर सर्वभूत सनातनात्मपरमेश्वरेश । त्वन्मायया मोहितमानसाभिर्यत्तेऽपराद्धं तदिदं क्षमस्व

Wahai Sarveśvara, Diri Abadi yang bersemayam dalam semua makhluk, Parameśvara yang melampaui segala tuhan, berkenanlah. Oleh kerana hati kami terpesona oleh māyā-Mu, apa jua kesalahan yang kami lakukan terhadap-Mu, ampunilah semuanya.

Verse 34

किं वापराद्धं तव देवदेव यन्मायया नो हृदयं तवापि । मायाभिशङ्किप्रणतार्तिहन्तर्मनो हि नो विह्वलतामुपैति

Wahai Dewa segala dewa, apakah mungkin ada kesalahan pada-Mu? Dengan māyā-Mu, hati kami bahkan tertarik menjauh daripada-Mu. Wahai Pemusnah derita orang yang berserah diri, kerana gentar akan māyā ini, jiwa kami benar-benar menjadi gundah.

Verse 35

न तेऽपराद्धं यदि तेऽपराद्धमस्माभिरुन्मार्गविवर्तिनीभिः । तत्क्षम्यतां सृष्टिकृतस्तवैव देवापराधः सृजतो विवेकम्

Jika pada-Mu tiada kesalahan dapat melekat, namun jika oleh kami yang menyimpang ke jalan sesat telah berlaku suatu kesalahan terhadap-Mu, maka ampunilah. Wahai Pencipta alam, bahkan ‘kesalahan terhadap Dewa’ ini pun terkait dengan kebijaksanaan membeda yang Engkau kurniakan dalam ciptaan.

Verse 36

नमो नमस्ते गोविन्द नारायण जनार्दन । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

Sembah sujud berulang kepada-Mu—Govinda, Nārāyaṇa, Janārdana. Dengan mengingati Nama-Mu, semoga segala dosa kami musnah tanpa berbaki.

Verse 37

नमोऽनन्त नमस्तुभ्यं विश्वात्मन्विश्वभावन । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

Sembah sujud kepada-Mu, wahai Ananta; sembah sujud kepada-Mu, wahai Ātman alam semesta, wahai Pemelihara alam. Dengan mengingati Nama-Mu, semoga segala dosa kami musnah tanpa berbaki.

Verse 38

वरेण्य यज्ञपुरुष प्रजापालन वामन । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

Wahai Yang Terpuji, wahai Puruṣa yajña, wahai Pelindung segala makhluk, wahai Vāmana—dengan mengingati Nama-Mu, semoga segala dosa kami dihancurkan sepenuhnya.

Verse 39

नमोऽस्तु तेऽब्जनाभाय प्रजापतिकृते हर । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

Sembah sujud kepada-Mu, wahai Padmanābha, wahai Hari yang melaksanakan tugas Prajāpati. Dengan mengingati Nama-Mu, semoga segala dosa kami binasa tanpa berbaki.

Verse 40

संसारार्णवपोताय नमस्तुभ्यमधोक्षज । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

Salam sembah kepada-Mu, wahai Adhokṣaja, bahtera yang menyeberangkan makhluk melintasi lautan saṃsāra. Dengan mengingati Nama-Mu, semoga dosa kami lenyap tanpa sisa.

Verse 41

नमः परस्मै श्रीशाय वासुदेवाय वेधसे । स्वेच्छया गुणयुक्ताय सर्गस्थित्यन्तकारिणे

Sembah bakti kepada Yang Maha Tinggi—Śrīśa, Vāsudeva, Vedhas, Penentu segala—yang dengan kehendak-Nya sendiri menyandang guṇa dan mengadakan penciptaan, pemeliharaan, serta peleburan.

Verse 42

उपसंहर विश्वात्मन्रूपमेतत्सनातनम् । वर्धमानं न नो द्रष्टुं समर्थं चक्षुरीश्वर

Wahai Jiwa alam semesta, tariklah kembali rupa yang kekal ini. Ia semakin mengembang; wahai Īśvara, mata kami tidak lagi mampu memandangnya.

Verse 43

प्रलयाग्निसहस्रस्य समा दीप्तिस्तवाच्युत । प्रमाणेन दिशो भूमिर्गगनं च समावृतम्

Wahai Acyuta, sinar-Mu bagaikan seribu api pada saat pralaya. Dengan keluasan cahayanya, segala arah, bumi dan langit pun diselubungi seluruhnya.

Verse 44

न विद्मः कुत्र वर्तामो भवान्नाथोपलक्ष्यते । सर्वं जगदिऐकस्थं पिण्डितं लक्षयामहे

Kami tidak mengetahui di mana kami berdiri; wahai Nātha, Pelindung, hanya Engkau yang terserlah. Kami menyaksikan seluruh jagat dihimpunkan pada satu tempat, seolah-olah dipadatkan menjadi satu gumpalan.

Verse 45

किं वर्णयामो रूपं ते किं प्रमाणमिदं हरे । माहात्म्यं किं नु ते देव यज्जिह्वाया न गोचरे

Wahai Hari, bagaimana kami dapat menghuraikan rupa-Mu, dan ukuran apakah yang mampu melingkupinya? Wahai Dewa, betapa agungnya kemuliaan-Mu, hingga tidak terjangkau oleh lidah dan tutur kata.

Verse 46

वक्तारो वायुतेनापि बुद्धीनामयुतायुतैः । गुणनिर्वर्णनं नाथ कर्तुं तव न शक्यते

Wahai Nātha, sekalipun ada penutur sebanyak hembusan angin dan akal budi berpuluh juta, tetap tidak mungkin menghitung serta menghuraikan sifat-sifat-Mu hingga sempurna.

Verse 47

तदेतद्दर्शितं रूपं प्रसादः परमः कृतः । छन्दतो जगतामीश तदेतदुपसंहर

Inilah rupa yang telah Engkau perlihatkan—Engkau telah mengurniakan prasāda yang tertinggi. Kini, wahai Īśa, Tuhan sekalian jagat, dengan kehendak-Mu sendiri, tariklah kembali penzahiran ini.

Verse 48

मार्कण्डेय उवाच । इत्येवं संस्तुतस्ताभिरप्सरोभिर्जनार्दनः । दिव्यज्ञानोपपन्नानां तासां प्रत्यक्षमीश्वरः

Mārkaṇḍeya berkata: Demikianlah, setelah dipuji oleh para Apsarā itu, Janārdana—Tuhan—menjadi nyata di hadapan mereka, kerana mereka dikurniai pengetahuan ilahi.

Verse 49

विवेश सर्वभूतानि स्वैरंशैर्भूतभावनः । तं दृष्ट्वा सर्वभूतेषु लीयमानमधोक्षजम्

Pemelihara segala makhluk memasuki semua makhluk melalui bahagian-bahagian-Nya sendiri. Melihat Adhokṣaja melebur ke dalam semua makhluk, mereka pun diliputi rasa takjub dan gerun suci.

Verse 50

विस्मयं परमं चक्रुः समस्ता देवयोषितः । स च सर्वेश्वरः शैलान्पादपान्सागरान्भुवम्

Semua bidadari syurga berasa hairan yang paling besar. Dan Dia, Sarveśvara—yang menghimpun gunung-ganang, pepohon, lautan dan bumi—terus menarik kembali diri-Nya, lalu melebur ke dalam alam semesta.

Verse 51

जलमग्निं तथा वायुमाकाशं च विवेश ह । काले दिक्ष्वथ सर्वात्म ह्यात्मनश्चान्यथापि च

Dia, Sang Sarvātman, memasuki air, api, angin dan angkasa; demikian juga memasuki kala dan segala arah. Sesungguhnya Dia meresapi semuanya sebagai Ātman semesta, dan juga melalui ragam keadaan wujud-Nya sendiri.

Verse 52

आत्मरूपस्थितं स्वेन महिम्ना भावयञ्जगत् । देवदानवरक्षांसि यक्षीविद्याधरोरगाः

Bersemayam dalam rupa-Diri-Nya sendiri, Dia menegakkan dan menzahirkan dunia dengan mahimah-Nya yang hakiki—para dewa, dānava, rākṣasa, yakṣiṇī, vidyādhara serta para nāga.

Verse 53

मनुष्यपशुकीटादिमृगपश्वन्तरिक्षगाः । येऽन्तरिक्षे तथा भूमौ दिवि ये च जलाश्रयाः

Manusia, binatang, serangga dan segala makhluk lain; juga makhluk yang bergerak di angkasa—mereka yang tinggal di langit, demikian juga di bumi, di alam dewa, serta mereka yang berlindung pada perairan.

Verse 54

तान्विवेश स विश्वात्मा पुनस्तद्रूपमास्थितः । नरेण सार्धं यत्ताभिर्दृष्टपूर्वमरिन्दम

Ātman Sejagat memasuki mereka semua; kemudian Baginda kembali menyandang rupa yang sama—wahai penunduk musuh—lalu menzahirkan diri seperti yang pernah dilihat para apsarā itu dahulu, bersama lelaki tersebut.

Verse 55

ताः परं विस्मयं जग्मुः सर्वास्त्रिदशयोषितः । प्रणेमुः साध्वसात्पाण्डुवदना नृपसत्तम

Semua wanita syurga itu dilanda kehairanan yang paling besar; wajah mereka pucat kerana gerun dan takzim—wahai raja yang utama—lalu mereka menunduk bersujud memberi hormat.

Verse 56

नारायणोऽपि भगवानाह तास्त्रिदशाङ्गनाः

Kemudian Bhagavān Nārāyaṇa pun bertitah kepada para bidadari itu.

Verse 57

नारायण उवाच । नीयतामुर्वशी भद्रा यत्रासौ त्रिदशेश्वरः । भवतीनां हितार्थाय सर्वभूतेष्वसाविति

Nārāyaṇa bertitah: “Bawalah Urvaśī yang mulia ke tempat Tuhan para dewa berada. Demi kebaikanmu, ketahuilah bahawa Dia hadir di dalam semua makhluk.”

Verse 58

ज्ञानमुत्पादितं भूयो लयं भूतेषु कुर्वता । तद्गच्छध्वं समस्तोऽयं भूतग्रामो मदंशकः

“Sekali lagi pengetahuan telah dibangkitkan, dan peleburan ke dalam unsur-unsur juga telah dilakukan. Maka pergilah; seluruh himpunan makhluk ini adalah sebahagian daripada-Ku.”

Verse 59

अहमद्यात्मभूतस्य वासुदेवस्य योगिनः । अस्मात्परतरं नास्ति योऽनन्तः परिपथ्यते

Aku ialah Atman batin bagi Vāsudeva, sang yogin; tiada yang lebih tinggi daripada ini. Dia Yang Tidak Berpenghujung disedari sebagai sandaran tertinggi.

Verse 60

तमजं सर्वभूतेशं जानीत परमं पदम् । अहं भवत्यो देवाश्च मनुष्याः पशवश्च ये । एतत्सर्वमनन्तस्य वासुदेवस्य वै कृतम्

Ketahuilah Dia, Yang Tidak Dilahirkan, Tuhan segala makhluk, sebagai kediaman tertinggi. Aku, kamu para bidadari, para dewa, manusia dan binatang—semuanya ini sesungguhnya karya Vāsudeva Yang Maha Tanpa Akhir.

Verse 61

एवं ज्ञात्वा समं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । सपश्वादिगुणं चैव द्रष्टव्यं त्रिदशाङ्गनाः

Dengan mengetahui demikian, wahai para bidadari, pandanglah semuanya dengan sama rata—dewa, asura dan manusia; juga makhluk seperti binatang dan lainnya, beserta pelbagai sifatnya.

Verse 62

मार्कण्डेय उवाच । इत्युक्तास्तेन देवेन समस्तास्ताः सुरस्त्रियः । प्रणम्य तौ समदनाः सवसन्ताश्च पार्थिव

Mārkaṇḍeya berkata: “Wahai raja, setelah ditegur demikian oleh dewa itu, semua wanita surga itu menunduk sujud kepada kedua-duanya; dan setelah kesombongan mereka ditundukkan, mereka pun beredar.”

Verse 63

आदाय चोर्वशीं भूयो देवराजमुपागताः । आचख्युश्च यथावृत्तं देवराजाय तत्तथा

Kemudian, dengan membawa Urvaśī kembali, mereka menghadap raja para dewa dan melaporkan kepadanya segala yang telah berlaku, tepat sebagaimana terjadinya.

Verse 64

मार्कण्डेय उवाच । तथा त्वमपि राजेन्द्र सर्वभूतेषु केशवम् । चिन्तयन्समतां गच्छ समतैव हि मुक्तये

Mārkaṇḍeya bersabda: “Wahai raja yang utama, engkau juga hendaklah merenungi Keśava dalam segala makhluk. Berjalanlah dengan kesamarataan jiwa, kerana kesamarataan itulah yang membawa kepada moksha.”

Verse 65

राजन्नेवं विशेषेण भूतेषु परमेश्वरम् । वासुदेव कथं दोषांल्लोभादीन्न प्रहास्यसि

Wahai raja, apabila engkau melihat dengan nyata Parameśvara Vāsudeva hadir dalam segala makhluk, bagaimana mungkin engkau tidak menanggalkan cela seperti ketamakan dan seumpamanya?

Verse 66

सर्वभूतानि गोविन्दाद्यदा नान्यानि भूपते । तदा वैरादयो भावाः क्रियतां न तु पुत्रक

Wahai bhūpati, apabila semua makhluk difahami tiada lain selain Govinda, maka perasaan seperti permusuhan dan seumpamanya janganlah dipupuk—wahai anakku, jangan sekali-kali.

Verse 67

इति पश्य जगत्सर्वं वासुदेवात्मकं नृप । एतदेव हि कृष्णेन रूपमाविष्कृतं नृप

Maka demikianlah, wahai nṛpa, pandanglah seluruh jagat sebagai berjiwa Vāsudeva. Wahai raja, inilah hakikat rupa yang telah dinyatakan oleh Kṛṣṇa.

Verse 68

परमेश्वरेति यद्रूपं तदेतत्कथितं तव । जन्मादिभावरहितं तद्विष्णोः परमं पदम्

Hakikat yang disebut “Parameśvara” itulah yang telah dihuraikan kepadamu. Ia bebas daripada keadaan seperti kelahiran dan seumpamanya; itulah Paramapada, kediaman tertinggi Viṣṇu.

Verse 69

संक्षेपेणाथ भूपाल श्रूयतां यद्वदामि ते । यन्मतं पुरुषः कृत्वा परं निर्वाणमृच्छति

Wahai pelindung bumi, dengarlah secara ringkas apa yang kukatakan: dengan menerima faham ini, seseorang mencapai nirvāṇa yang tertinggi.

Verse 70

सर्वो विष्णुसमासो हि भावाभावौ च तन्मयौ । सदसत्सर्वमीशोऽसौ महादेवः परं पदम्

Sesungguhnya, secara ringkas segala-galanya adalah Viṣṇu; baik wujud mahupun tiada, semuanya meresapi-Nya. Dialah Tuhan bagi yang nyata dan yang tidak nyata; Dia, Mahādeva, ialah martabat tertinggi.

Verse 71

भवजलधिगतानां द्वन्द्ववाताहतानां सुतदुहितृकलत्रत्राणभारार्दितानाम् । विषमविषयतोये मज्जतामप्लवानां भवति शरणमेको विष्णुपोतो नराणाम्

Bagi manusia yang terjatuh ke lautan bhava, dipukul angin pertentangan, dan ditindih beban melindungi anak lelaki, anak perempuan serta pasangan—yang sedang tenggelam dalam air berbahaya objek-deria tanpa perahu—hanya satu perlindungan: “bahtera” Viṣṇu.

Verse 193

अध्याय

Bab (Adhyāya).