Adhyaya 7

Verse 1

अर्जुन उवाच । महीसागरमाहात्म्यमद्भुतं कीर्तितं त्वया । विस्मयः परमो मह्यं प्रहर्षश्चोपजायते

अर्जुन म्हणाला—आपण महीसागराचे अद्भुत माहात्म्य वर्णिले; त्यामुळे माझ्या अंतःकरणात परम विस्मय आणि हर्ष उत्पन्न होतो।

Verse 2

तदहं विस्तराच्छ्रोतुमिदमिच्छामि नारद । कस्य यज्ञे मही ग्लाना वह्नितापाभितापिता

म्हणून, हे नारद, हे सर्व मला विस्ताराने ऐकावयास इच्छा आहे। कोणाच्या यज्ञात पृथ्वी ग्लान झाली व अग्नीच्या तीव्र तापाने संतप्त झाली?

Verse 3

नारद उवाच । महादाख्यानमाख्यास्ये यथा जाता महीनदी । श्रृण्वन्नेतां कथां पुण्यां पुण्यमाप्स्यसि पांडव

नारद म्हणाले—‘मही’ नावाची नदी जशी उत्पन्न झाली, ते महान आख्यान मी सांगतो। हे पांडव, ही पुण्यकथा ऐकशील तर तुला पुण्य प्राप्त होईल.

Verse 4

पुराभूद्भूपतिर्भूमाविन्द्रद्युम्न इति श्रुतः । वदान्यः सर्वधर्मज्ञो मान्यो मानयिता प्रभुः

प्राचीन काळी पृथ्वीवर इंद्रद्युम्न नावाचा एक भूपती प्रसिद्ध होता। तो दानशूर, सर्वधर्मज्ञ, स्वतः मान्य आणि इतरांना मान देणारा खरा प्रभू होता.

Verse 5

उचितज्ञो विवेकस्य निवासो गुणसागरः । न तदस्ति धरापृष्ठे नगरं ग्रामपत्तनम्

तो योग्यतेचा जाणकार, विवेकाचा निवास आणि गुणांचा सागर होता. धरतीवर असे कोणतेही नगर, ग्राम किंवा पत्तन नव्हते…

Verse 6

तदीयपूर्तधर्मस्य चिह्नेन न यदंकितम् । कन्यादानानि बहुधा ब्राह्मेण विधिना व्यधात्

त्याच्या पूर्तधर्माच्या (लोकहित कार्यांच्या) चिन्हांनी न अंकित असे कोणतेही स्थान नव्हते. त्याने ब्राह्म-विधीनुसार अनेक प्रकारे कन्यादाने केली.

Verse 7

भूपालोऽसौ ददौ दानमासहस्राद्धनार्थिनाम् । दशमीदिवसे रात्रौ गजपृष्ठेन दुन्दुभिः

त्या भूपालाने धनार्थी याचकांना—हजारापर्यंत—दान देऊन तृप्त केले. दशमीच्या रात्री हत्तीच्या पाठीवरून दुंदुभी वाजवून नगरात घोष केला।

Verse 8

ताड्यते तत्पुरे प्रातः कार्यमेकादशीव्रतम् । यज्वना तेन भूपेन विच्छिन्नं सोमपायिनाम्

त्या नगरी सकाळी दुंदुभी वाजवली—“एकादशी-व्रत करावे.” यज्ञकर्ता त्या राजाने सोमपान करणाऱ्यांची प्रथा तेव्हा थांबविली (विच्छिन्न केली).

Verse 9

स्वरणैरास्तृता दर्भैर्द्व्यंगुलोत्सेधिता मही । गंगायां सिकता धारा वर्षतो दिवि तारकाः

भूमी सुवर्णवर्ण दर्भांनी आच्छादित होती व दोन बोटे उंच उठलेली होती. गंगेत वाळूची धारा वाहत होती आणि आकाशात तारे जणू वर्षत होते.

Verse 10

शक्या गणयितुं प्राज्ञैस्तदीयं सुकृतं न तु । ईदृशैः सुकृतैरेष तेनैव वपुषा नृपः

प्राज्ञ लोक अनेक गोष्टी मोजू शकतात; पण त्याच्या पुण्याचे परिमाण नाही. अशा अद्भुत पुण्यांनी तो राजा त्याच देहाने दिव्यत्वास प्राप्त झाला.

Verse 11

धाम प्रजापतेः प्राप्तो विमानेन कुरूद्वह । बुभुजे स तदा भोगान्दुर्लभानमरैरपि

हे कुरुवर्य, तो विमानाने प्रजापतीच्या धामास पोहोचला. तेव्हा त्याने अमरांनाही दुर्लभ असे भोग उपभोगले.

Verse 12

अथ कल्पशतस्यांते व्यतीते तं महीपतिम् । प्राह प्रजापतिः सेवावसरायातमात्मनः

मग शंभर कल्पांच्या शेवटी काळ लोटल्यावर, सेवेच्या नियत वेळी आपल्या जवळ आलेल्या त्या राजाला प्रजापती म्हणाले।

Verse 13

ब्रह्मोवाच । इंद्रद्युम्न द्रुतं गच्छ धरापृष्ठं नृपोत्तम । न स्तातव्यं मदीयेद्य लोके क्षणमपि त्वया

ब्रह्मा म्हणाले—हे इंद्रद्युम्न, हे नृपोत्तम, त्वरेने पृथ्वीपृष्ठावर जा। आज माझ्या लोकात तू क्षणभरही थांबू नकोस।

Verse 14

इंद्रद्युम्न उवाच । कस्माद्ब्रह्मन्नितो भूमौ मां प्रेषयसि सम्प्रति । सति पुण्ये मदीये तु बहुले वद कारणम्

इंद्रद्युम्न म्हणाला—हे ब्रह्मन्, आता मला इथून भूमीवर का पाठवितोस? माझे पुण्य अजूनही पुष्कळ असताना कारण सांग।

Verse 15

ब्रह्मोवाच । न पुण्यं केवलं राजन्गुप्तं स्वर्गस्य साधकम् । विना निष्कल्मषां कीर्ति त्रिलोकीतलविस्तृताम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे राजन्, केवळ पुण्य—विशेषतः जे गुप्त राहते—स्वर्गसाधन होत नाही, जर त्रिलोकीत पसरलेली निष्कलंक कीर्ती नसेल।

Verse 16

तव कीर्तिसमुच्छेदः सांप्रतं वसुधातले । संजातश्चिरकालेन गत्वा तां कुरु नूतनाम्

दीर्घ काळ लोटल्याने आता वसुधातलावर तुझ्या कीर्तीचा क्षय झाला आहे। तेथे जाऊन ती पुन्हा नवी कर।

Verse 17

यदि वांछा महीपाल मम धामनि संस्थितौ

हे महीपाल! जर तू माझ्या धामात स्थिर होऊन वास करण्याची इच्छा धरितोस…

Verse 18

इन्द्रद्युम्न उवाच । मदीयं सुकृतं ब्रह्मन्कथं भूमौ भवेदिति । किं कर्तव्यं मया नैतन्मम चेतसि तिष्ठति

इन्द्रद्युम्न म्हणाला— हे ब्रह्मन्! माझे सुकृत पृथ्वीवर कसे (नष्ट वा बदल) होईल? मी काय करावे? हे माझ्या चित्तात स्थिर होत नाही।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । बलवानेष भूपाल कालः कलयति स्वयम्

ब्रह्मा म्हणाले— हे भूपाल! हा काळ अत्यंत बलवान आहे; तोच स्वतः सर्वांना मर्यादा व अंतापर्यंत नेतो।

Verse 20

ब्रह्मांडान्यपि मां चैव गणना का भवादृशाम् । तदेतदेव मन्येऽहं तव भूपाल सांप्रतम्

असंख्य ब्रह्मांडांची—आणि माझीही—गणना तुझ्यासारख्याला कशी शक्य? हे भूपाल! सध्या तुझी अवस्था अशीच आहे, असे मी मानतो।

Verse 21

यत्कीर्तिमात्मनो व्यक्तिं नीत्वाभ्येहि पुनर्दिवम् । शुश्रुवानिति वाचं स ब्रह्मणः पृथिवीपतिः

आपली कीर्ती व आत्मपरिचय घेऊन पुन्हा स्वर्गास ये— अशी ब्रह्मांची वाणी ऐकून पृथिवीपति राजा विस्मयाने स्तब्ध झाला।

Verse 22

पश्यतिस्म तथात्मानं महीतलमुपागतम् । कांपिल्यनगरे भूयः पप्रच्छात्मानमात्मना

तेव्हा त्याने स्वतःलाच पृथ्वीवर अवतरलेला पाहिला. पुन्हा कांपिल्य नगरीत येऊन त्याने मनातल्या मनात स्वतःविषयीच विचारणा केली.

Verse 23

नगरं स तदा देशमप्राक्षीदिति विस्मितः । जना ऊचुः । न जानीमो वयं भूपमिंद्रद्युम्नं न तत्पुरम्

तो विस्मित होऊन त्याने त्या नगराविषयी व त्या देशाविषयी विचारले. लोक म्हणाले—“हे राजन्, आम्हाला इंद्रद्युम्न राजा माहीत नाही, आणि त्याचे ते नगरही माहीत नाही.”

Verse 24

यत्त्वं पृच्छसि भो भद्र कञ्चित्पृच्छ चिरायुषम् । इन्द्रद्युम्न उवाच । कः संप्रति धरापृष्ठे चिरायुः प्रथितो जनाः

“हे भद्र, तू हे विचारत असशील तर दीर्घायुषी म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या कोणास तरी विचार.” इंद्रद्युम्न म्हणाला—“आता या धरापृष्ठावर ‘चिरायु’ म्हणून लोकांत कोण प्रसिद्ध आहे?”

Verse 25

पृथिवीजयराज्येस्मिन्यत्र प्रबूत मा चिरम् । जना ऊचुः । श्रूयते नैमिषारण्ये सप्तकल्पस्मरो मुनिः

या पृथ्वीविजयाच्या राज्यात, जिथे तू (तुझ्या मते) फार पूर्वी नाही तर अलीकडेच राज्य केलेस, लोक म्हणाले—“नैमिषारण्यात सात कल्पांचे स्मरण ठेवणारा एक मुनि आहे, असे ऐकिवात आहे.”

Verse 26

मार्कंडेय इति ख्यातस्तं गत्वा पृच्छ संशयम् । तथोपदिष्टस्तैर्गत्वा तत्र तं मुनिपुंगवम्

तो ‘मार्कंडेय’ या नावाने प्रसिद्ध आहे; त्याच्याकडे जाऊन तुझा संशय विचार. त्यांच्या सांगण्याप्रमाणे तो तेथे गेला आणि त्या मुनिश्रेष्ठाचे दर्शन घेतले.

Verse 27

निशम्य प्रणिपत्याह नृपः स्वहृदयस्थितम् । इंद्रद्युम्न उवाच । चिरायुर्भगवान्भूमौ विश्रुतः सांप्रतं ततः

हे ऐकून राजा नमस्कार करून, हृदयात निश्चित केलेलेच वचन बोलला। इंद्रद्युम्न म्हणाला—“म्हणून ‘चिरायु’ भगवान आता पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाले आहेत।”

Verse 28

पृच्छाम्यहं भवान्वेत्ति इंद्रद्युम्नं नृपं न वा

मी तुम्हाला विचारतो—तुम्हाला राजा इंद्रद्युम्न माहीत आहे का, की नाही?

Verse 29

श्रीमार्कंडेय उवाच । सप्तकल्पान्तरे नाभूत्कोपींद्रद्युम्नसंज्ञितः । भूपाल किमहं वच्मि तवान्यत्पृच्छ संशयम्

श्री मार्कंडेय म्हणाले—“सात कल्पांच्या अंतानंतर ‘इंद्रद्युम्न’ नावाचा कोणीही उरला नव्हता. हे भूपाल, मी आणखी काय सांगू? तुझा जो दुसरा संशय असेल तो विचार।”

Verse 30

स निराशस्तदाकर्ण्य वचो भूपोग्निसाधने । समुद्योगं तदा चक्रे तं दृष्ट्वाह तदा मुनिः

राजाच्या अग्निप्रवेशाच्या निश्चयाचे ते वचन ऐकून तो निराश झाला; तरीही त्याने तत्क्षणी प्रयत्न सुरू केला. त्याला असे सज्ज होताना पाहून मुनिने लगेचच सांगितले।

Verse 31

मार्कंडेय उवाच । मा साहसमिदं कार्षीर्भद्र वाचं श्रृणुष्व मे । एति जीवंतमानंदो नरं वर्षशतादपि

मार्कंडेय म्हणाले—“हे भद्र, असे धाडस करू नकोस; माझे वचन ऐक. मनुष्य शंभर वर्षे जगला तरी आनंद मिळेलच असे नाही; उलट शोकच प्राप्त होऊ शकतो।”

Verse 32

तत्करोमि प्रतीकारं तव दुःखोपशांतये । श्रृणु भद्र ममास्तीह बको मित्रं चिरंतनः

तुझ्या दुःखशांतीसाठी मी उपाय करीन। ऐक, हे भद्र! येथे माझा एक चिरंतन मित्र—बक—आहे.

Verse 33

नाडीजंघ इति ख्यातः स त्वा ज्ञास्यत्यसंशयम् । तस्मादेहि द्रुतं यावदावां तत्र व्रजावहे

तो ‘नाडी-जंघ’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; तो निःसंशय तुला ओळखेल. म्हणून लवकर ये, आपण दोघेही तिकडे जाऊया.

Verse 34

परोपकारैकफलं जीवितं हि महात्मनाम् । यदि ज्ञास्यत्यसंदिग्धमिंद्रद्युम्नं स वक्ष्यति

महात्म्यांच्या जीवनाचे एकच फळ—परोपकार. तो इंद्रद्युम्नाला निःसंदिग्ध ओळखत असेल तर तो सांगेल.

Verse 35

तौ प्रस्थिताविति तदा विप्रेंद्रनृपपुंगवौ । हिमाचलं प्रति प्रीतौ नाडीजंघालयं प्रति

तेव्हा ते दोघे—विप्रांमध्ये श्रेष्ठ आणि राजांमध्ये अग्रगण्य—आनंदाने हिमाचलाकडे, नाडी-जंघाच्या निवासाकडे निघाले.

Verse 36

बकोऽथ मित्रं स्वं वीक्ष्य चिरकालादुपागतम् । मार्कंडेयं ययौ प्रीत्युत्कंठितः सम्मुखं द्विजैः

मग बकाने आपला मित्र दीर्घकाळानंतर आलेला पाहून, प्रेमाने उत्कंठित होऊन द्विजांसह मार्कंडेयाच्या समोर गेला.

Verse 37

कृतसंविदभूत्पूर्वं कुशलस्वागतादिना । पप्रच्छानंतरं कार्यं वदागमनकारणम्

प्रथम कुशलवृत्त विचारून व स्वागत करून त्याने नंतर कार्याविषयी विचारले— “तुमच्या येण्याचे कारण सांगा.”

Verse 38

मार्कंडेयोथ तं प्राह बकं प्रस्तुतमीप्सितम् । इंद्रद्युम्नं भवान्वेत्ति भूपालं पृथिवीतले

तेव्हा मार्कंडेयाने बकाला विषय मांडून म्हटले— “पृथ्वीवरील राजा इंद्रद्युम्न तुम्हाला माहीत आहे काय?”

Verse 39

एतस्य मम मित्रस्य तेन ज्ञातेन कारणम् । नो वायं त्यजति प्राणान्पुरा वह्निप्रवेशनात्

या माझ्या मित्राचे कारण त्याला माहीत आहे; हा प्राण सोडत नाही— पूर्वीच्या निश्चयानुसार अग्निप्रवेश करण्यास उद्युक्त आहे.

Verse 40

एतस्य प्राणरक्षार्थं ब्रूहि जानासि चेन्नृपम्

हे नृप, तुम्हाला माहीत असेल तर सांगा— याच्या प्राणांचे रक्षण कसे होईल?

Verse 41

नडीजंघ उवाच । चतुर्दश स्मराम्यस्मि कल्पान्विप्रेंद्र सांप्रतम् । आस्तां तद्दर्शनं वार्तामपि वा न स्मराम्यहम्

नडीजंघ म्हणाला— “हे विप्रेंद्र, सध्या मला चौदा कल्पांचे स्मरण आहे; पण त्या विषयाचे— दर्शन तर दूरच— वार्ताही मला आठवत नाही.”

Verse 42

इंद्रद्युम्नो महीपालः कोऽपि नासीन्महीतले । एतावन्मात्रमेवाहं जानामि द्विजपुंगव

हे द्विजश्रेष्ठा! पृथ्वीवर इंद्रद्युम्न नावाचा कोणताही राजा नव्हता; मला एवढेच माहीत आहे।

Verse 43

नारद उवाच । ततः स विस्मयाविष्टस्तस्यायुरिति शुश्रुवान् । पप्रच्छ राजा को हेतुर्दानस्य तपसोऽथ वा । यदायुरीदृशं दीर्घं संजातमिति विस्मितः

नारद म्हणाले—त्याचे आयुष्य ऐकून राजा विस्मयाने भरून गेला व विचारू लागला—“अशी दीर्घ आयु कशामुळे झाली—दानाने, तपाने, की अन्य कशाने?”

Verse 44

नाडीजंघ उवाच । घृतकंबलमाहात्म्यान्मम देवस्य शूलिनः । दीर्घमायुरिदं विप्र शापाद्बकवपुः श्रृणु

नाडी-जंघ म्हणाला—हे विप्रा! माझ्या शूलधारी देव महादेवाच्या घृतकंबल-माहात्म्यामुळे मला हे दीर्घ आयुष्य लाभले; आणि शापामुळे मला बक (बगळा) देह प्राप्त झाला—ऐक.

Verse 45

पुरा जन्मन्यहं बालो ब्राह्मणस्याभवं भुवि । पाराशर्यसगोत्रस्य विश्वरूपस्य सन्मुनेः

पूर्वजन्मी मी पृथ्वीवर एका ब्राह्मणाच्या घरी बालक होतो—पाराशर्य गोत्रातील, विश्वरूप नावाच्या सत्मुनीचा।

Verse 46

बालको बक इत्येवं प्रतीतोऽतिप्रियः पितुः । चपलोऽतीव बालत्वे निसर्गादेव भद्रक

बालपणी मला ‘बक’ असेच म्हणत आणि मी पित्याचा अतिशय लाडका होतो; पण हे भद्र! स्वभावतः बालपणी मी फारच चंचल होतो।

Verse 47

अथ मारकतं लिंगं देवतावसरात्पितुः । चापल्याद्वालभावाच्चापहृत्य निहितं मया

मग देवपूजेच्या वेळी संधी साधून मी पित्याचे मरकतासारखे स्फटिक शिवलिंग बालसुलभ चापल्याने चोरून लपवून ठेवले।

Verse 48

घृतस्य कुंभे संक्रांतौ मकरस्योत्तरायणे । अथ प्रातर्व्यतीतायां निशि यावत्पिता मम

मकरसंक्रांतीच्या वेळी, उत्तरायणात, घृताचा कुंभ ठेवलेला असताना आणि रात्र सरून पहाट झाल्यावर—तोपर्यंत माझे पिता…

Verse 49

निर्माल्यापनयं चक्रे तावच्छून्यं शिवालयम् । निशम्य कांदिशीको मां पप्रच्छ मधुरस्वरम्

त्यांनी निर्माल्य (कालच्या अर्पणांचे अवशेष) काढण्यास सुरुवात केली; तोवर शिवालय रिकामे होते। ऐकून कांदिशीकांनी मधुर स्वरात मला विचारले।

Verse 50

वत्स क्व नु त्वया लिंगं नूनं विनिहितं वद । दास्यामि वांछितं यत्ते भक्ष्यमन्यत्तवेप्सितम्

“वत्सा, तू लिंग नक्की कुठे ठेवले आहेस ते सांग. बोल. तुला जे हवे ते देईन—खाण्यासाठी भक्ष्य आणि इतरही जे काही तू इच्छिशील ते।”

Verse 51

ततो मया बालभावाद्भक्ष्यलुब्धेन तत्पितुः । घृतकुंभांतराकृष्य भद्रलिंगं समर्पितम्

मग मी—बालभावाने आणि भक्ष्याच्या लोभाने—त्याच्या पित्याच्या घृतकुंभाच्या आतून ओढून काढून ते भद्र (मंगल) लिंग अर्पण केले।

Verse 52

अथ काले तु संप्राप्ते प्रमीतोऽहं नृपालये । जातो जातिस्मारस्तावदानर्ताधिपतेः सुतः

काळ येताच मी राजप्रासादात देहत्याग केला; नंतर आनर्ताधिपतीचा पुत्र म्हणून जन्मलो, आणि मला पूर्वजन्माची स्मृती प्राप्त झाली।

Verse 53

घृतकंबलमाहात्म्यान्मकरस्थे दिवाकरे । अपि बाल्यादवज्ञानात्संयोगाद्घृतलिंगयोः

‘घृतकंबल’ पूजेच्या माहात्म्यामुळे—सूर्य मकरराशीत असताना—बाल्याच्या अज्ञानामुळेही, केवळ तुप व लिंग यांच्या स्पर्शसंयोगाने…

Verse 54

ततः संस्थापितं लिंगं प्राग्जन्म स्मरता मया । ततः प्रभृति लिंगानि घृतेनाच्छादयाम्यहम्

म्हणून पूर्वजन्म स्मरून मी लिंगाची स्थापना केली; आणि तेव्हापासून मी लिंगांना तुपाने आच्छादित करून पूजन करीत असतो।

Verse 55

पितृपैतामहं प्राप्य राज्यं शक्त्यनुरूपतः । ततः प्रसन्नो भगवान्पार्वतीपतिराह माम्

पितृ-पैतामहिक राज्य शक्तीनुरूप मिळवून, तेव्हा प्रसन्न झालेले भगवान पार्वतीपति मला म्हणाले।

Verse 56

पूर्वजन्मनि तुष्टोऽहं घृतकंबलपूजया । प्रयच्छाम्यस्मि त राज्यमधुनाभिमतं वृणु

पूर्वजन्मी ‘घृतकंबल’ पूजेने मी संतुष्ट झालो होतो; म्हणून तुला राज्य देत आहे—आता तुला अभिमत असलेला वर निवड।

Verse 57

ततो मया वृतः प्रादाद्गाणपत्यं मदीप्सितम् । कैलासे मां शिवो नित्यं संतुष्टः प्राह चेति च

त्यानंतर मी वरण केल्यावर त्याने मला अभिप्रेत गणाधिपत्य प्रदान केले. कैलासावर सदैव संतुष्ट भगवान शिव मला असेही म्हणाले.

Verse 58

तेनैव हि शरिरेण प्रणतं पुरतः स्थितम् । अद्यप्रभृति संक्रांतौ मकरस्यापरोपि यः

त्याच देहाने (भक्त) नम्र होऊन समोर उभा राहील. आजपासून मकरसंक्रांतीच्या दिवशी जो कोणी अन्यही असे करील…

Verse 59

घृतेन पूजां कर्तासौ भावी मम गणः स्फुटम् । इत्युक्त्वा मां शिवो भद्र गणकोटीश्वरं व्यधात्

‘तो तुपाने पूजा करील; तो निश्चयच माझा गण होईल।’ असे म्हणत कल्याणमय शिवांनी मला गणकोटीश्वर म्हणून नेमले.

Verse 60

प्रतीपपालकंनाम संस्थितं शिवशासनम् । ततः कामादिभिः षड्भिः पदैश्चंक्रमणात्मिकाम्

‘प्रतीपपालक’ नावाचे शिवशासन स्थापन झाले. त्यानंतर कामादि सहा वेगांनी प्रेरित होऊन माझे जीवन पावलोपावली अस्थिर भटकंती झाले.

Verse 61

निसर्गचपलां प्राप्य भ्रमरीमिव तां श्रियम् । नैवालमभवं तस्या धारणे दैवयोगतः

स्वभावतः चंचल, भ्रमरीसारखी ती श्री मिळूनही, दैवयोगाने मी तिला धरून ठेवू शकलो नाही.

Verse 62

विचचार तदा मत्तः किलाहं वारणो यथा । कृत्याकृत्यविचारेण विमुक्तोऽतीव गर्वितः

तेव्हा मी मत्त हत्तीप्रमाणे इकडे-तिकडे फिरू लागलो; कर्तव्य-अकर्तव्याचा विवेक सुटून मी अत्यंत गर्वाने फुगलो।

Verse 63

विद्यामभिजनं लक्ष्मीं प्राप्य नीचनरो यथा । आपदां पात्रतामेति सिंधूनामिव सागरः

जसा नीच मनुष्य विद्या, अभिजन आणि लक्ष्मी मिळवून आपत्तींना पात्र होतो, तसा नद्यांचे जल स्वीकारणारा सागर त्यांचा आधार-पात्र ठरतो।

Verse 64

अथ काले व्यतिक्रांते कियन्मात्रे यदृच्छया । विचरन्नगमं शैलं हिमानीरुद्धकंदरम्

मग काही काळ गेल्यावर, योगायोगाने भटकत भटकत मी अशा पर्वतावर पोहोचलो की ज्याच्या गुहा हिमाच्या थरांनी अडवल्या होत्या।

Verse 65

तपस्यति मुनिस्तत्र गालवो भार्यया सह । सदैव तीव्रतपसा कृशो धमनिसंततः

तेथे गालव मुनी पत्नीसमवेत तप करीत होते; तीव्र तपाने ते सदैव कृश झाले होते आणि त्यांच्या शिरा-धमनी उठून दिसत होत्या।

Verse 66

ब्राह्मणस्य हि देहोयं नैवैहिकफलप्रियः । कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानंतसुखाय च

ब्राह्मणाचा हा देह लौकिक फळांचा प्रेमी नाही; तो येथे कठोर तपासाठी आणि परलोकात अनंत सुखासाठी आहे।

Verse 67

तस्य भार्याऽतिरूपेण विजिग्ये विश्ववर्णिनी । तन्वी श्यामा मृगाक्षी सा पीनोन्नतपयोधरा

त्याची पत्नी अतिशय रूपवती होती; जणू सर्व स्त्रियांच्या सौंदर्यावर विजय मिळविणारी. ती तन्वंगी, श्यामवर्णा, मृगनयना आणि पीनोन्नत स्तनयुक्त होती.

Verse 68

हंसगद्गदसंभाषा मत्तमातंगगामिनी । विस्तीर्णजघना मध्ये क्षामा दीर्घशिरोरुहा

तिचे बोलणे हंसासारखे कोमल व गद्गद होते; तिची चाल मदोन्मत्त हथिणीसारखी होती. तिचे नितंब विस्तीर्ण, कटीभाग सडपातळ आणि केश दीर्घ लहरते होते.

Verse 69

निम्ननाभिर्विधात्रैषा निर्मिता संदिदृक्षुणा । विकीर्णमिव सौंदर्यमेकपात्रमिव स्थितम्

गहिरी नाभी असलेली ती सुंदरी जणू विधात्याने आपलीच निर्मिती पाहण्याच्या इच्छेने घडविली. तिचे सौंदर्य जणू सर्वत्र विखुरलेले, तरी एका पात्रात एकवटलेले होते.

Verse 70

ततोऽविनीतस्तां वीक्ष्य भद्र गालववल्लभाम् । अहमासं शरव्रातैस्ताडितः पुष्पधन्विना । विवेकिनोऽपि मुनयस्तावदेव विवेकिनः

तेव्हा अंतःकरणाने अविनीत असलेला मी, गालवाला प्रिय असलेल्या त्या कल्याणी कन्येला पाहून, पुष्पधनु कामदेवाच्या बाणांच्या वर्षावाने जखमी झालो. विवेकी मुनीही तेवढ्याच वेळ विवेकी राहतात.

Verse 71

यावन्न हरिणाक्षीणामपांगविवरेक्षिताः । मया व्यवसितं चित्ते तदानीं तां जिहीर्षुणा

जोपर्यंत हरिणाक्षींच्या अपांग-कटाक्षांनी मला भेदले नव्हते, तोपर्यंत माझ्या चित्तातील निश्चय दृढ होता; पण तिला हरण करण्याची इच्छा जागताच तो डळमळला.

Verse 72

इति चेति हरिष्यामि तपसा रक्षितां मुनेः । अस्याः कृते यदि शपेन्मुनिस्तत्र पराभवः

‘असेच असेल तर, मुनींच्या तपाने रक्षित असली तरी मी तिला घेऊन जाईन.’ पण तिच्यामुळे मुनिंनी मला शाप दिला, तर माझा पराभव व विनाश होईल.

Verse 73

मम भावी भवेदेषा भार्या मृत्युरुतापि मे । तस्माच्छिष्यो भवाम्यस्य शुश्रूषानिरतो मुनेः

ती माझी भावी पत्नीही होऊ शकते—आणि माझा मृत्यूही. म्हणून मी या मुनींचा शिष्य होईन व त्यांच्या शुश्रूषेत तत्पर राहीन.

Verse 74

प्राप्यांतरं हरिष्यामि नास्य योग्येयमंगना । इति व्यवस्य विद्यार्थिमूर्तिमास्थाय गालवम्

‘संधी मिळताच मी तिला घेऊन जाईन; ही स्त्री त्याच्या योग्य नाही.’ असा निश्चय करून, विद्यार्थी शिष्याचे रूप धारण करून तो गालवाजवळ गेला.

Verse 75

नमस्कृत्य वचोऽवोचमिति भाव्यर्थनोदितः । तथा मतिस्तथा मित्रं व्यवसायस्तथा नृणाम्

नमस्कार करून मी बोललो, मनातील हेतूने प्रेरित होऊन. कारण माणसांची बुद्धी जशी, तसेच मित्रत्व आणि तसाच त्यांचा उद्योग असतो.

Verse 76

भवेदवश्यं तद्भावि यथा पुंभिः पुरा कृतम् । विवेकवैराग्ययुतो भगवंस्त्वासमुपस्थितः

जे अवश्य भावी आहे ते नक्की घडते—जसे पूर्वी पुरुषांनी केलेल्या कर्मांचे फळ येते. हे भगवन्, विवेक-वैराग्ययुक्त होऊन मी तुमच्यापाशी उपस्थित झालो आहे.

Verse 77

शिष्योऽहं भवता पाठ्यं कर्णधारं महामुनिम् । अपारपारदं विष्णुं विप्रमूर्तिमुपाश्रितम्

मी तुमचा शिष्य आहे, हे महामुनी; मला उपदेश द्या। आपणच या अपार संसार-सागराचे कर्णधार—पार उतरविणारे विष्णु, येथे ब्राह्मण-मूर्तीने उपास्य आहात।

Verse 78

नमस्ये चेतनं ब्रह्मा प्रत्यक्षं गालवाख्यया । अविद्याकृष्णसर्पेण दष्टं तद्विषपीडितम्

मी चेतन परब्रह्माला नमस्कार करतो, जे गालव नावाने माझ्यासमोर प्रत्यक्ष आहेत. अविद्यारूपी काळ्या सर्पाने मला दंश केला; त्याच्या विषाने मी पीडित आहे.

Verse 79

उपदेशमहामंत्रैर्मां जांगुलिक जीवय । महामोहमहा वृक्षो हृद्यावापसमुत्थितः

हे जांगुलिक (सर्पविष हरिणारे), उपदेशाच्या महामंत्रांनी मला जीवंत करा. माझ्या हृदयातील वाफ्यातून महामोहाचा महावृक्ष उगवला आहे.

Verse 80

त्वद्वाक्यतीक्ष्णधारेण कुठारेण क्षयं व्रजेत् । अपवर्गपथव्यापी मूढसंसर्गसेचनः

तुमच्या वचनांच्या तीक्ष्ण धार असलेल्या कुऱ्हाडीने, मूढांच्या संगतीतून वाढलेले माझ्या मूर्खतेचे ‘सिंचन’ नष्ट होवो. त्यामुळे अपवर्गाचा (मोक्षाचा) मार्ग माझ्यासमोर प्रशस्त होवो.

Verse 81

छिद्यतां सूत्रधारेण विद्यापरशुनाधुना । भजामि तव शिष्योऽहं वरिवस्यापरश्चिरम्

आता सूत्रधार (मार्गदर्शक) यांच्या साहाय्याने आणि विद्येच्या परशूने हे बंधन छिन्न होवो. मी तुमचा शिष्य म्हणून तुमची शरण घेतो; दीर्घकाळ मी केवळ बाह्य वरिवस्या (पूजा-सेवा) करत राहिलो, उच्च साधना नाही.

Verse 82

समिद्दर्भान्मूलफलं दारूणि जलमेव च । आहरिष्येऽनुगृह्णीष्व विनीतं मामुपस्थितम्

मी समिधा, दर्भ, मूळ-फळे, लाकूड आणि पाणीही आणीन. कृपा करून विनीतपणे उपस्थित असलेल्या मला स्वीकारा.

Verse 83

इत्थं पुरा बकाभिख्यं बकवृत्तिमुपाश्रितम् । तदाऽर्जवे कृतमतिरनुजग्राह मां मुनिः

अशा रीतीने पूर्वी मी ‘बक’ म्हणून प्रसिद्ध, बगळ्यासारखी वृत्ती धारण केलेली होतो. तेव्हा माझी बुद्धी सरळ सत्याकडे वळताच त्या मुनींनी मला अनुग्रह केला.

Verse 84

ततोऽतीव विनीतोऽहं भूत्वा तं ब्राह्मणीयुतम् । विश्वासनाय सुदृढं तोषयामि दिनेदिने

त्यानंतर मी अत्यंत विनीत होऊन, ब्राह्मणीसह त्या महात्म्याला दृढ विश्वास निर्माण व्हावा म्हणून दिवसेंदिवस संतुष्ट करीत राहिलो.

Verse 85

स च जानन्मुनिः पत्नीं पात्रभूतामविश्वसन् । स्त्रीचरित्रविदंके तां विधाय स्वपिति द्विजः

तो मुनि पत्नी योग्य आहे हे जाणूनही पूर्ण विश्वास ठेवत नसे. स्त्रीस्वभाव जाणणाऱ्या त्या द्विजाने तिला मांडीवर ठेवून झोप घेतली.

Verse 86

अथान्यस्मिन्दिने साभूद्ब्राह्मण्यथ रजस्वला । तद्दूरशायिनी रात्रौ विश्वासान्मे तपस्विनी

मग दुसऱ्या दिवशी ती ब्राह्मणी रजस्वला झाली. माझ्यावर विश्वास ठेवून त्या तपस्विनीने रात्री दूर (वेगळी) झोप घेतली.

Verse 87

इदमन्तरमित्यंतर्विचिंत्याहं प्रहर्षितः । मलिम्लुचाकृतिर्भूत्वा निशीथे तामथाहरम्

मनात “हीच संधी” असे विचारून मी अत्यंत हर्षित झालो। मलिम्लुच—नीच लुटारू—याचे रूप धारण करून, मध्यरात्री तिला उचलून नेले.

Verse 88

विललाप तदा बाला ह्रियमाणा मयोच्चकैः । मैवं मैवमिति ज्ञात्वा मां स्वरेणाब्रवीन्मुनिम्

तेव्हा माझ्या बळजबरीने नेली जात असताना ती बाला आक्रोश करू लागली. मला ओळखून घाबरलेल्या स्वरात “नको, नको” असे म्हणत तिने मुनिला हाक मारली.

Verse 89

बकवृत्तिरयं दुष्टो धर्मकंचुकमाश्रितः । हरते मां दुराचारस्तस्मात्त्वं त्राहि गालव

हा दुष्ट बकवृत्तीचा आहे—धर्माचा कंचुक पांघरून कपटीपणे वागतो. हा दुराचारी मला पळवून नेत आहे; म्हणून हे गालव, मला वाचव.

Verse 90

तव शिष्यः पुरा भूत्वा कोप्वेषोद्य मलिम्लुचः । मां जिहीर्षति तद्रक्ष शरण्य शरणं भव

हा पूर्वी तुझा शिष्य होता; आज क्रोधाचा वेष धारण केलेला हा मलिम्लुच मला पळवू पाहतो. हे शरण्य, माझे रक्षण कर; माझी शरण हो.

Verse 91

तद्वाक्यसमकालं स प्रबुद्धो गालवो मुनिः । तिष्ठतिष्ठेति मामुक्त्वा गतिस्तम्भं व्यधान्मम

तिच्या त्या वचनाबरोबरच मुनि गालव जागे झाले. “थांब, थांब” असे म्हणत त्यांनी माझी गती रोखली आणि माझे जाणे स्तब्ध केले.

Verse 92

ततश्चित्राकृतिरहं स्तम्भितो मुनिनाऽभवम् । व्रीडितं प्रविशामीव स्वांगानि किल लज्जया

त्यानंतर मी विचित्र विकृत रूप धारण केले आणि मुनींनी मला स्तंभित केले. लज्जेने मी असा संकोचलो की जणू आपल्या अंगांतच शिरावे असे वाटले.

Verse 93

ततः प्रकुपितः प्राह मामभ्येत्याथ गालवः । तद्वज्रदुःसहं वाक्यं येनाहमभवं बकः

मग क्रोधाने गालव माझ्याजवळ आला आणि वज्रासारखे असह्य वचन बोलला; त्या वचनामुळे मी बगळा झालो.

Verse 94

गालव उवाच । बकवृत्तिमुपाश्रित्य वंचितोऽहं यतस्त्वया । तस्माद्बकस्त्वं भविता चिरकालं नराधम

गालव म्हणाला—‘बगळ्याची वृत्ती धरून तू मला फसविले आहेस; म्हणून, अरे नराधम, तू दीर्घकाळ बगळाच राहशील.’

Verse 95

इति शप्तोऽहमभवं मुनिनाऽधर्ममाश्रितः । परदारोपसेवार्थमनर्थमिममागतः

अशा रीतीने मुनींच्या शापाने मी अधर्माचा आश्रय घेणारा झालो. परस्त्रीसेवेच्या लोभाने मी या अनर्थात येऊन पडलो.

Verse 96

न हीदृशमनायुष्यं लोके किंचन विद्यते । यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्

या लोकी पुरुषासाठी परस्त्रीसेवनासारखे आयुष्य व कल्याण नष्ट करणारे दुसरे काहीही नाही.

Verse 97

ततः सती सा मत्स्पर्शदूषितांगी तपस्विनी । मया विमुक्ता स्नात्वा मां तथैवानुशशाप ह

त्यानंतर ती सती तपस्विनी—माझ्या स्पर्शाने दूषित झालेल्या देहाची—माझ्याकडून मुक्त होऊन स्नान करून, त्याच प्रकारे मला शाप देऊ लागली।

Verse 98

एवं ताभ्यामहं शप्तो ह्यश्वत्थपर्णवद्भयात् । कंपमानः प्रणम्योभाववोचं तत्र दम्पती

अशा रीतीने त्या दोघांच्या शापाने शप्त होऊन, भयाने अश्वत्थाच्या पानासारखा थरथरत, मी तेथे त्या दाम्पत्याला नमस्कार करून विनयाने बोललो।

Verse 99

गणोऽहमीश्वरस्यैव दुर्विनीततरो युवाम् । निरोधमेवं कुरुतं भगवंतावनुग्रहम्

मी खरोखर ईश्वराचाच गण आहे; पण मी अत्यंत दुर्विनीत झालो आहे। हे भगवंत दाम्पत्या, हा दोष आवरून माझ्यावर अनुग्रह करा।

Verse 100

वाचि क्षुरो नावनीतं हृदयं हि द्विजन्मनाम् । प्रकुप्यंति प्रसीदंति क्षणेनापि प्रसादिताः

वाणीमध्ये द्विज क्षुरासारखे तीक्ष्ण असतात; पण त्यांचे हृदय नवनीतासारखे कोमलही असते। ते क्षणात रागावतात, क्षणात प्रसन्न होतात; प्रसन्न केले की क्षणातच कृपाळू होतात।

Verse 101

त्वयि विप्रतिपन्नस्य त्वमेव शरणं मम । भूमौ स्खलितपादानां भूमिरेवावलंबनम्

मी गोंधळलेला व असहाय आहे; माझ्यासाठी तुम्हीच एकमेव शरण आहात। ज्यांचे पाय भूमीवर घसरतात, त्यांना उभे राहण्याचा आधारही तीच भूमी असते।

Verse 102

गणाधिपत्यमपि मे जातं परिभवास्पदम् । विषदंता हि जायन्ते दुर्विनीतस्य सम्पदः

गणाधिपत्यसुद्धा माझ्यासाठी पराभवाचे कारण झाले. कारण दुर्विनीताच्या संपत्तीही विषदंतांसारख्या घातक होऊनच उत्पन्न होतात.

Verse 103

विदुरेष्यद्धियाऽपायं परतोऽन्ये विवेकिनः । नैवोभयं विदुर्नीचा विनाऽनुभवमात्मनः

विवेकी लोक येणारा अपायही ओळखतात, आणि काही जण घडून गेल्यावर समजतात. पण नीचबुद्धी दोन्हीही जाणत नाहीत—स्वतः अनुभव घेतल्याशिवाय.

Verse 104

दुर्वीनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव वा । न तिष्ठति चिरं स्थाने यथाहं मदगर्वितः

दुर्विनीत मनुष्य श्री, विद्या किंवा ऐश्वर्य मिळवूनही दीर्घकाळ स्थिर राहात नाही—जसा मी, मदगर्वाने मत्त, राहिलो नाही.

Verse 105

विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः । एते मदा मदांधानामेत एव सतां दमाः

विद्येचा मद, धनाचा मद आणि तिसरा अभिजनत्वाचा मद—हे मदांधांना आंधळे करणारे नशे आहेत; पण सत्पुरुषांसाठी हेच संयमाचे साधन ठरतात.

Verse 106

नोदर्कशालिनी बुद्धिर्येषामविजितात्मनाम् । तैः श्रियश्चपला वाच्यं नीयंते मादृशैर्जनैः

ज्यांनी आत्मसंयम जिंकलेला नाही, त्यांची बुद्धी दूरदर्शी होत नाही. अशा लोकांकडून चंचल श्री निश्चयाने निघून जाते—माझ्यासारख्यांकडून जशी गेली.

Verse 107

तत्प्रसीद मुनिश्रेष्ठ शापांतं मेऽधुना कुरु । दुर्विनीतेष्वपि सदा क्षमाचारा हि साधवः

म्हणून हे मुनिश्रेष्ठ, प्रसन्न व्हा आणि आता माझ्या शापाचा अंत करा। कारण साधुजन दुर्विनीतांवरही सदैव क्षमाशील असतात।

Verse 108

इत्थं वचसि विज्ञप्ते विनीतेनापि वै मया । प्रसादप्रवणो भूत्वा शापांतं मे तदा व्यधात्

अशा प्रकारे माझ्या—आता विनीत झालेल्या—वचनांनी विनंती केल्यावर, ते प्रसादाकडे प्रवृत्त होऊन तेव्हा माझ्या शापाचा अंत ठरविला।

Verse 109

गालव उवाच । छन्नकीर्तिसमुद्धारसहायस्त्वं भविष्यसि । यदेन्द्रद्युम्नभूपस्य तदा मोक्षमवाप्स्यसि

गालव म्हणाले—तू छन्नकीर्तीच्या कीर्तीच्या उद्धारात सहाय्यक होशील; आणि जेव्हा तू राजा इंद्रद्युम्नास साहाय्य करशील, तेव्हा मोक्ष प्राप्त करशील।

Verse 110

इत्यहं मुनिशापेन तदाप्रभृति पर्वते । हिमाचले बको भूत्वा काश्यपेयो वसामि च

अशा रीतीने मुनिशापामुळे त्या वेळेपासून हिमाचल पर्वतावर मी बगळा होऊन—काश्यपेय—इथेच वास करीत आहे।

Verse 111

राज्यं चिरायुरिति मे घृतकम्बलस्य जातिस्मरत्वमधुनापि तथानु भावान् । शापाद्बकत्वमभवन्मुनिगालवस्य तद्भद्र सर्वमुदितं भवताद्य पृष्टम्

‘राज्य’ आणि ‘दीर्घायुष्य’—घृतकंबल म्हणून माझे असे अनुभव होते; आजही त्या जन्मांचे व त्यांच्या परिणामांचे स्मरण आहे. मुनि गालवांच्या शापाने मी बगळा झालो. हे भद्र, तुम्ही जे विचारले ते सर्व सांगितले आहे।