Adhyaya 46

Verse 1

नारद उवाच । बहूदकस्य कुंडस्य तीरस्थं लिंगमुत्तमम् । कपिलेश्वरमभ्यर्च्य नंदभद्रस्ततः सुधी

नारद म्हणाले - बहूदक कुंडाच्या तीरावर असलेल्या उत्तम कपिलेश्वर लिंगाची पूजा करून, बुद्धिमान नंदभद्राने (पुढील मार्ग धरला).

Verse 2

प्रणम्य चाग्रतस्तस्थौ प्रबद्धकरसंपुटः । संसारचरितैः किंचिद्द्रुःखी गाथां व्यगायत

प्रणाम करून तो हात जोडून समोर उभा राहिला. संसाराच्या व्यवहाराने काहीसा दुःखी होऊन त्याने एक गाथा गायली.

Verse 3

स्रष्टारमस्य जगतश्चेत्पश्यामि सदाशिवम् । नानापृच्छाभिरथ तं कुर्यां नाथं विलज्जितम्

जर मला या जगाचे निर्माते सदाशिव दिसले, तर अनेक प्रश्न विचारून मी त्या स्वामींना लज्जित करेन.

Verse 4

अपूर्यमाणं तव किं जगत्संसृजनं विना । निरीह बहुधा यत्ते सृष्टं भार्गववज्जगत्

हे निरीह (इच्छारहित) देवा! जग निर्माण केल्याशिवाय तुझे काही अपूर्ण होते काय? भार्गवाप्रमाणे तू हे जग अनेक प्रकारे का निर्माण केले आहेस?

Verse 5

सचेतनेन शुद्धेन रागादिरहितेन च । अथ कस्मादात्मसदृशं न सृष्टं निर्मितं जडम्

आपण चेतन, शुद्ध आणि रागादिदोषरहित आहात; मग आपल्या सदृश चेतन तत्त्वाची सृष्टी का झाली नाही? हे जड जगत् का घडविले?

Verse 6

निर्वैरेण समेनाथ सुखदुःखभवाभवैः । ब्रह्मादिकीटपर्यन्तं किमेव क्लिश्यते जगत्

हे नाथ, आपण निर्वैर आणि समदृष्टी आहात; तरीही सुख-दुःख व भव-अभव यांच्या योगाने ब्रह्मापासून कीटकापर्यंत हे जगत् का क्लेश भोगते?

Verse 7

कांश्चित्स्वर्गेथ नरके पातयंस्त्वं सदाशिव । किं फलं समवाप्नोषि किमेवं कुरुषे वद

हे सदाशिव, काहींना स्वर्गात व काहींना नरकात टाकून आपण कोणते फळ मिळविता? आपण असे का करता—सांगा।

Verse 8

इष्टैः पुत्रादिभिर्नाथ वियुक्ता मानवा ह्यमी । क्रंदंति करुणासार किं घृणापि भवेन्न ते

हे नाथ, करुणेचा सार! पुत्रादि प्रियजनांपासून वियोग पावलेले हे मानव करुण रडत आहेत; तुमच्यात दयेची एक ठिणगीही उठत नाही काय?

Verse 9

अतीव नोचितं सर्वमेतदीश्वर सर्वथा । यत्ते भक्ताः समं पापैर्मज्जंते दुःखसागरे

हे ईश्वर, हे सर्वथा अत्यंत अयोग्य आहे की तुमचे भक्तही पाप्यांसह दुःखसागरात बुडावेत।

Verse 10

एवंविधेन संसारचारित्रेण विमोहिताः । स्थानां तरं न यास्यामि भोक्ष्ये पास्यामि नोदकम्

संसाराच्या अशा वर्तनाने भ्रमित होऊन मी आता दुसऱ्या कुठल्याही स्थानी जाणार नाही; ना अन्न घेईन, ना पाणी पिईन।

Verse 11

मरणांतमेव यास्यामि स्थास्ये संचिंतयन्नदः । स एवं विमृशन्नेव नंदभद्रः स्वयं स्थितः

‘मृत्यूपर्यंतच जाईन; इथेच थांबेन’—असे मनात ठरवून. असेच विचार करत नंदभद्र एकटाच तेथे उभा राहिला।

Verse 12

ततश्चतुर्थे दिवसे बहूकतटे शुभे । कश्चिद्बालः सप्तवर्षः पीडापीडित आययौ

मग चौथ्या दिवशी, बहूका नदीच्या शुभ तीरावर, सात वर्षांचा एक बालक तीव्र वेदनेने पीडित होऊन आला।

Verse 13

कृशोतीव गलत्कुष्ठी प्रमुह्यंश्च पदेपेद । नंदभद्रमुवाचेदं कृच्छ्रात्संस्तभ्य बालकः

तो बालक अत्यंत कृश होता, त्याचे कुष्ठ सडून वाहत होते, आणि तो पावलोपावली मूर्छित होत होता; मोठ्या कष्टाने स्वतःला सावरून त्याने नंदभद्राला हे शब्द सांगितले।

Verse 14

अहो सुरूपसर्वांग कस्माद्दुःखी भवानपि । ततोस्य कारणं सर्वं व्याचष्ट नंदभद्रकः

“अहो! सुंदर व सुगठित सर्वांग असलेल्या महाशय, आपणही का दुःखी आहात?” तेव्हा नंदभद्राने त्याला आपल्या दुःखाचे सर्व कारण सांगितले।

Verse 15

श्रुत्वा तत्कारणं सर्वं बालो दीनमना ब्रवीत् । अहो हा कष्टमत्युग्रं बुधानां यदबुद्धिता

सर्व कारण ऐकून तो बालक दीनमनाने म्हणाला—“अहो! किती अत्यंत कठोर दुःख, की बुध्दिमानांनाही कधी मूर्खता येते!”

Verse 16

संपूर्णोद्रियगात्रा यन्मर्तुमिच्छंति वै वृथा । मुहूर्ताद्ध्यत्र खट्वांगो मोक्षमार्गमुपागतः

इंद्रिये व अवयव पूर्ण असूनही लोक व्यर्थ मरण्याची इच्छा करतात. पण येथे खट्वांगाने तर केवळ एका मुहूर्तात मोक्षमार्ग प्राप्त केला.

Verse 17

तदहो भारतं खंडं सत्यायुषि त्यजेद्धि कः । अहमेव दृढो मन्ये पितृभ्यां यो विवर्जितः

मग—खरे आयुष्य शिल्लक असताना भारतखंड कोण सोडील? मीच, असे मला वाटते, दृढ आहे—कारण मी आई-वडिलांपासून वंचित आहे.

Verse 18

अशक्तश्चलितुं वापि मर्तुमिच्छामि नापि च । सर्वे लाभाः सातिमाना इति सत्या बतश्रुतिः

मी चालायलाही अशक्त आहे, आणि मरावं असंही वाटत नाही. अहो! जुनी म्हण खरी—प्रत्येक लाभाबरोबर अभिमान व वेदनेचं ओझंही येतं.

Verse 19

संतोषोऽप्युचितस्तुभ्यं देहं यस्य दृढं त्विदम् । शरीरं नीरुजं चेन्मे भवेदपि कथंचन

तुझ्यासाठी संतोष योग्य आहे, कारण तुझं शरीर दृढ आहे. काश! कसेही करून माझं शरीरही निरोगी व्हावं—हीच माझी इच्छा.

Verse 20

क्षणेक्षणे च तत्कुर्यां भुज्यते यद्युगेयुगे । इंद्रियाणि वशे यस्य शरीरं च दृढं भवेत्

क्षणोक्षणी मी तेच करीन, ज्यायोगे युगायुगांत जीवनाचा भोग लाभेल—जर माझी इंद्रिये वशात असतील आणि देह दृढ होईल।

Verse 21

सोऽप्यन्यदिच्छते चेच्च कोऽन्यस्तस्मादचेतनः । शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च

असा मनुष्यही जर दुसरे काही इच्छील, तर त्याहून अधिक अचेत कोण? शोकाची स्थाने हजारो, आणि हर्षाची स्थाने केवळ शेकडो आहेत।

Verse 22

दिवसे दिवसे मूढमावशंति न पंडितम् । न हि ज्ञानविरुद्धेषु बह्वबपायेषु कर्मसु

दिवसेंदिवस आपत्ती मूर्खालाच गाठते, पंडिताला नाही; कारण पंडित ज्ञानाविरुद्ध व अनेक धोक्यांनी भरलेल्या कर्मांत प्रवृत्त होत नाही।

Verse 23

मूलघातिषु सज्जंते बुद्धिमंतो भवद्विधाः । अष्टांगां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोविघातिनीम

तुमच्यासारखे बुद्धिमान दुःखाच्या मुळावर घाव घालण्यातच तत्पर असतात. ते अष्टांग बुद्धी सांगतात, जी सर्व कल्याणाला विघ्नापासून वाचवते।

Verse 24

श्रुतिस्मृत्यविरुद्धा सा बुद्धिस्त्वय्यस्ति निर्मला । अथ कृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च

श्रुति-स्मृतीला विरोध न करणारी ती निर्मळ बुद्धी तुझ्यात आहे; आणि ती कष्टांत, दुर्गम संकटांत, तसेच स्वजनांवर आलेल्या आपत्तीतही स्थिर राहते।

Verse 25

शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदंति भवद्विधाः । नाप्राप्यमभिवांछंति नष्टं नेच्छंति शोचितुम्

तुमच्यासारखे सज्जन देह‑मनाच्या दुःखांनी कधी खचत नाहीत। जे अप्राप्य आहे त्याची हाव धरत नाहीत आणि जे हरपले त्यासाठी शोक करीत बसत नाहीत।

Verse 26

आपत्सु च न मुह्यंति नराः पंडितबुद्धयः । मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाब्यामर्पितं जगत्

आपत्तीत पंडितबुद्धीचे पुरुष मोहात पडत नाहीत। हे जग मनातून व देहातून उत्पन्न होणाऱ्या दोन प्रकारच्या दुःखांनी पीडित आहे।

Verse 27

तयोर्व्याससमासाभ्यां शमोपायमिमं श्रृणु । व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविसर्जनात्

त्या दोन्ही दुःखांचे शमन करण्याचा उपाय विस्ताराने व संक्षेपाने ऐक—रोग घडविणाऱ्या अनिष्ट संस्पर्शाचा त्याग करणे आणि उपदेशाप्रमाणे श्रम इत्यादी सोडून देणे।

Verse 28

चतुर्भिः कारणैर्दुःखं शीरिरं मानसं च यत् । मानसं चाप्यप्रियस्य संयोगः प्रियवर्जनम्

दुःख दोन प्रकारचे—शारीरिक व मानसिक—आणि ते चार कारणांनी उत्पन्न होते. मानसिक दुःख अप्रियाचा संयोग व प्रियाचा वियोग यांमुळे होते.

Verse 29

द्विप्रकारं महाकष्टं द्वयोरेतदुदाहृतम् । मानसेन हि दुःखैन शरीरमुपतप्यते

हे महाकष्ट द्विविध सांगितले आहे. कारण मानसिक दुःखाने देहही तापून क्लेश पावतो.

Verse 30

अयःपिंडेन तप्तेन कुंभसंस्थमिवोदकम् । तदाशु प्रति काराच्च सततं च विवर्जनात्

जसा तप्त लोखंडाच्या पिंडामुळे कुंभातले पाणी तापते, तसेच उपाय केल्याने आणि कारणाचा सतत त्याग केल्याने ते लवकर शांत होते.

Verse 31

व्याधेराधेश्च प्रशमः क्रियायोगद्वयेन तु । मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवांबुना

व्याधी आणि अंतःक्लेश यांचा प्रशम दोन प्रकारच्या क्रियायोगाने होतो; म्हणून ज्ञानरूपी जलाने अग्नीप्रमाणे मन शांत करावे.

Verse 32

प्रशांते मानसे ह्यस्य शारीरमुपशाम्ति । मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते

मन शांत झाल्यावर त्याचे शारीरिक दुःखही निवळते; आणि मनाच्या दुःखाचे मूळ ‘स्नेह’ म्हणजे आसक्ती आहे, असे समजते.

Verse 33

स्नेहाच्च सज्जनो नित्यं जन्तुर्दुःखमुपैति च । स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भायानि च

आसक्तीमुळे सज्जनही जीव नित्य दुःखात पडतो; दुःखांची मुळे आसक्तीत आहेत आणि भयही आसक्तीतूनच उत्पन्न होते.

Verse 34

शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते

शोक-हर्ष तसेच कष्ट-परिश्रम—हे सर्व आसक्तीपासूनच प्रवर्तते.

Verse 35

स्नेहात्करणरागश्च प्रजज्ञे वैषयस्तथा । अश्रेयस्कावुभावतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः

स्नेहापासून इंद्रियांचा राग उत्पन्न होतो आणि त्यातून विषयवासना देखील जागृत होते. हे दोन्ही अश्रेयाचे कारण आहेत; आणि यांत पहिला—स्नेह—हाच मुख्य प्रवर्तक मानला आहे.

Verse 36

त्यागी तस्मान्न दुःखी स्यान्नर्वैरो निरवग्रहः । अत्यागी जन्ममरणे प्राप्नोतीह पुनःपुनः

म्हणून त्यागी दुःखी होत नाही—तो वैररहित व आसक्तिरहित असतो. पण जो त्याग करत नाही, तो येथे पुन्हा पुन्हा जन्म-मरणाला प्राप्त होतो.

Verse 37

तस्मात्स्नेहं न लिप्सेन मित्रेभ्यो धनसंचयात् । स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिर्वतयेत्

म्हणून मित्रांमुळे असो वा धनसंचयामुळे—स्नेहासक्तीची इच्छा करू नये. आणि आपल्या देहातून जे बंधन-दुःख उत्पन्न होते, ते ज्ञानाने दूर करावे.

Verse 38

ज्ञानान्वितेषु सिद्धेषु शास्त्रूज्ञेषु कृतात्मसु । न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम्

ज्ञानयुक्त, शास्त्रज्ञ आणि कृतात्मा अशा सिद्धांमध्ये स्नेहासक्ती चिकटत नाही; ती कमळपानावरील पाण्यासारखी घसरून जाते.

Verse 39

रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते । इच्छा संजायते चास्य ततस्तृष्णा प्रवर्धते

रागाने ग्रासलेला पुरुष कामाने ओढला जातो. त्यातून त्याची इच्छा उत्पन्न होते आणि मग तृष्णा सतत वाढत जाते.

Verse 40

तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी मता । अधर्मबहुला चैव घोररूपानुबंधिनी

तृष्णा ही सर्व पापांमध्ये अत्यंत पापिष्ठ मानली जाते; ती नित्य उद्वेग निर्माण करते. ती अधर्माने भरलेली असून तिच्यामागे घोर परिणाम येतात.

Verse 41

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यतः । यासौ प्राणांतिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्

जी कुमती लोकांना सोडणे कठीण जाते, जी कधीही जीर्ण होत नाही, आणि जी प्राणांतिक रोग आहे—अशी तृष्णा त्यागल्यास सुख प्राप्त होते.

Verse 42

अनाद्यंता तु सा तृष्णा ह्यंतर्देहगता नृणाम् । विनाशयति संभूता लोहं लोहमलो यथा

ती तृष्णा ना आदियुक्त आहे ना अंतयुक्त; ती मनुष्यांच्या देहांतर्गत वास करते. उत्पन्न झाली की ती त्यांना नष्ट करते, जशी लोखंडाला गंज नाश करतो.

Verse 43

यथैवैधः समुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति । तथाऽकृतात्मा लोबेन स्वोत्पन्नेन विनश्यति

जसे इंधनातून उत्पन्न झालेला अग्नी त्याच इंधनाचा नाश करतो, तसेच असंयत आत्मा असलेला मनुष्य स्वतःतूनच उठलेल्या लोभाने नष्ट होतो.

Verse 44

तस्माल्लोभो न कर्तव्यः शरीरे चात्मबंधुषु । प्राप्तेषु व न हृष्येत नाशो वापि न शोचयेत्

म्हणून लोभ करू नये—ना देहाविषयी, ना आपल्या आत्मीयांबद्दल. मिळाल्यावर अति हर्ष मानू नये आणि नाश/हानी झाल्यावर शोक करू नये.

Verse 45

नंदभद्र उवाच । अहो बाल न बालस्त्वं मतो मे त्वां नमाम्यहम् । त्वद्वाक्यैरतितृप्तोऽहं त्वां तु प्रक्ष्यामि किंचन

नंदभद्र म्हणाला—अहो बाळा! माझ्या मते तू बाळ नाहीस; मी तुला नमस्कार करतो. तुझ्या वचनांनी मी अत्यंत तृप्त झालो आहे; तरीही तुला काहीसे पुढे विचारू इच्छितो.

Verse 46

कामक्रोधावहंकारमिंद्रियाणि च मानवाः । निंदंति तत्र मे नित्यं विवक्षेयं प्रजायते

मानव काम, क्रोध, अहंकार आणि इंद्रिये यांची निंदा करतात; पण याच विषयांबद्दल माझ्या अंतःकरणात नेहमी बोलावे अशी इच्छा उत्पन्न होते.

Verse 47

अहमेष ममेदं च कार्यमीदृशकस्त्वहम् । इत्यादि चात्मविज्ञानमहंकार इति स्मृतः

“मी हा आहे, हे माझे आहे, हे कार्य करायचे आहे, मी असा प्रकारचा आहे”—अशा आत्मसंबंधी कल्पनांना ‘अहंकार’ असे म्हटले आहे.

Verse 48

परिहार्यः य चेत्तं च विनोन्मत्तः प्रकीर्यते । कामोऽभिलाष इत्युक्तः सं चेत्पुंसा विवर्ज्यते

जो मनोवेग उठून चित्ताला उन्मत्त करून मनाला इकडे-तिकडे विखुरतो, तो टाळावा. त्याला ‘काम’ म्हणजे अभिलाषा असे म्हणतात; कल्याण इच्छिणाऱ्या पुरुषाने तो त्यागावा.

Verse 49

कथं स्वर्गो मुमुक्षा वा साध्यते दृषदा यथा । क्रोधो वा यदि संत्याज्यस्ततः शत्रुक्षयः कथम्

स्वर्ग किंवा मोक्षाची इच्छा—केवळ दगडाने साध्य होईल असे कसे? आणि जर क्रोध खरोखरच त्याज्य असेल, तर मग शत्रूंचा क्षय कसा होईल?

Verse 50

बाह्यानामांतराणां वा विना तं तृणवद्विदुः । इंद्रियाणि निगृह्यैव दुष्टानीति निपीडयेत्

ते तत्त्व वश न केल्यास बाह्य व आंतर सर्व गोष्टी तृणासारख्या तुच्छ मानल्या जातात। म्हणून इंद्रिये आवरून दुष्ट प्रवृत्तींचे बलपूर्वक दमन करावे।

Verse 51

कथं स्याद्धर्मश्रवणं कथं वा जीवनं भवेत् । एतस्मिन्मे मनो विद्धंखिद्यतेऽज्ञानसंकटे

धर्मश्रवण कसे होईल आणि जीवन कसे टिकेल? या अज्ञानाच्या संकटात माझे मन जखमी होऊन अत्यंत खिन्न होते.

Verse 52

तथा कस्मादिदं सृष्टं जडं विश्वं चिदात्मना । एवं यद्बहुधा क्लेशः पीड्यते हा कुतस्त्विदम्

मग चैतन्यस्वरूप आत्म्याने हे जड विश्व का निर्माण केले? आणि अशा रीतीने अनेक प्रकारचे क्लेश का भोगावे लागतात—हाय, हे सर्व कुठून आले?

Verse 53

बाल उवाच । सम्यगेतद्यथा पृष्टं यत्र मुह्यंति जंतवः । श्रृण्वेकाग्रमना भूत्वा ज्ञातं द्वैपायनान्मया

बाल म्हणाला—तू योग्यच विचारलेस; याच ठिकाणी जीव मोहात पडतात. एकाग्र मनाने ऐक; हे मला द्वैपायन (व्यास) यांच्याकडून कळले आहे.

Verse 54

प्रकृतिः पुरुषश्चैव अनादी श्रृणुमः पुरा । साधर्म्येणावतिष्ठेते सृष्टेः प्रागजरामरौ

प्रकृती आणि पुरुष हे दोघेही अनादी आहेत—असे आपण प्राचीन परंपरेत ऐकतो. सृष्टीपूर्वी ते साधर्म्याने एकत्र स्थित असतात, दोघेही अजर व अमर.

Verse 55

ततः कालस्वबावाभ्यां प्रेरिता प्रकृतिः पुरा । पुंसः संयोगमैच्छत्सा तदभावात्प्रकुप्यत

तेव्हा प्राचीनकाळी काळ व स्वभाव यांच्या प्रेरणेने प्रकृतीने पुरुषाशी संयोगाची इच्छा केली; तो संयोग न झाल्याने ती व्याकुळ होऊन प्रकुपित झाली।

Verse 56

ततस्तमोमयी सा च लीलया देववीक्षिता । राजसी समभूद्दूष्टा सात्त्विकी समजायत

नंतर तमोमयी ती देवाच्या लीलामय दृष्टिपाताने पाहिली गेली; ती दूष्ट व चंचल अशी राजसी झाली आणि सात्त्विकीही प्रकट झाली।

Verse 57

एवं त्रिगुणतां याता प्रकृतिर्देवदर्शनात् । तां समास्थाय परमस्त्रिमूर्तिः समजायत

अशा रीतीने देवदर्शनाने प्रकृती त्रिगुणात्मक झाली; तिलाच आधार करून परम त्रिमूर्ती प्रकट झाली।

Verse 58

तस्याः प्रोच्चारणार्थं च प्रवृत्तः स्वांशतस्ततः । असूयत महत्तत्त्वं त्रिगुणं तद्विदुर्बुधाः

तिच्या व्यक्त अभिव्यक्तीसाठी तो आपल्या अंशातून प्रवृत्त झाला; तेथून त्रिगुणयुक्त ‘महत्-तत्त्व’ उत्पन्न झाले—असे पंडित सांगतात।

Verse 59

अहंकार स्ततो जातः सत्त्वराजसतामसः । तमो रजस्त्वमापद्य रजः सत्त्वगुणं नयेत्

त्यानंतर सत्त्व-रज-तम स्वरूपाचा अहंकार उत्पन्न झाला; तमोगुण रजोगुणाकडे झुकतो आणि रजोगुण पुढे सत्त्वगुणाकडे नेतो।

Verse 60

शुद्धसत्त्वे ततो मोक्षं प्रवदंति मनीषिणः । तमसो रजसस्त स्मात्संशुद्ध्यर्थं च सर्वशः

मनीषी सांगतात की शुद्ध सत्त्वातूनच मोक्ष प्रकटतो. म्हणून सर्वथा परिशुद्धीसाठी तम व रज यांचे सर्व प्रकारे शोधन करावे.

Verse 61

जीवात्मसंज्ञान्स्वीयांशान्व्यभजत्परमेश्वरः । तावंतस्ते च क्षेत्र्ज्ञा देहा यावंत एव हि

परमेश्वराने आपल्या अंशांचे ‘जीवात्मा’ असे विभाजन केले. जितके क्षेत्रज्ञ (आत्मे) तितकीच खरे तर देहे आहेत.

Verse 62

निःसरंति यथा लोहात्तप्तल्लिंगात्स्फुलिंगकाः । तन्मात्रभूतसर्गोयमहंकारात्तु तामसात्

जसे तापलेल्या लोखंडाच्या गोळ्यातून ठिणग्या उडतात, तसेच तामस अहंकारातून तन्मात्रा व भूततत्त्वांची ही सृष्टि-प्रवृत्ती उत्पन्न होते.

Verse 63

इंद्रियाणां सात्त्विकाच्च त्रिगुणानि च तान्यपि । एतैः संसिद्धयंत्रेण सच्चिदानन्दवीक्षणात्

सात्त्विक अंशातूनच ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये उत्पन्न होतात; तीही त्रिगुणात्मकच आहेत. या साधन-यंत्राने सच्चिदानंदाचे दर्शन झाल्याने सिद्धी प्राप्त होते.

Verse 64

रजस्तमश्च शोध्यंते सत्त्वेनैव मुमुक्षुभिः । तस्मात्कामं च क्रोधं च इंद्रियाणां प्रवर्तनम्

मुमुक्षू सत्त्वाच्या साहाय्यानेच रज व तम शुद्ध करतात. म्हणून इंद्रियांची प्रवृत्ती—काम व क्रोधाकडे धावणारी—आटोक्यात ठेवून परिष्कृत करावी.

Verse 65

अहंकारं च संसेव्य सात्त्विकीं सिद्धिमश्नुते । राजसास्तामसाश्चैव त्याज्याः कामादयस्त्वमी

सात्त्विक अहंकाराचे सेवन केल्याने साधकास सात्त्विक सिद्धी प्राप्त होते. परंतु रजस-तमसजन्य कामादि प्रवृत्ती तू सर्वथा त्यागाव्या.

Verse 66

सात्त्विकाः सर्वदा सेव्याः संसारविजिगीषुभिः । गुणत्रयस्य वक्ष्यामि संक्षेपाल्लक्षणं तव

संसारावर विजय मिळवू इच्छिणाऱ्यांनी सदैव सात्त्विक भावांचेच सेवन करावे. आता मी तुला त्रिगुणांची लक्षणे संक्षेपाने सांगतो.

Verse 67

सास्त्राभ्यासस्ततो ज्ञानं शौचमिंद्रियनिग्रहः । धर्मक्रियात्मचिंता च सात्त्विकं गुण लक्षणम्

शास्त्राभ्यास, त्यातून ज्ञानाचा उदय, शुचिता, इंद्रियनिग्रह, धर्मकर्माचे आचरण आणि आत्मचिंतन—ही सात्त्विक गुणाची लक्षणे आहेत.

Verse 68

अन्यायेन धनादानं तंद्री नास्तिक्यमेव च । क्रौर्यं च याचकाद्यं च तामसं गुणलक्षणम्

अन्यायाने धनदान, आळस, नास्तिकता, क्रौर्य आणि याचकवृत्ती इत्यादी—ही तामस गुणाची लक्षणे आहेत.

Verse 69

तस्माद्बुद्धिमुकैस्त्वतैः सात्त्विकैर्देवतां भजेत् । राजसैर्मानवत्वं च तामसैः स्थाणुयोनिता

म्हणून प्रबुद्ध बुद्धीने युक्त सात्त्विक भावांनी देवत्व प्राप्त होते; राजस भावांनी मनुष्यत्व मिळते; आणि तामस भावांनी स्थावर योनीत पतन होते.

Verse 70

बुद्ध्याद्यैरेव मुक्तिः स्यादेतैरेव च यातना

बुद्धी इत्यादी याच तत्त्वांमुळेच निश्चित मोक्ष प्राप्त होतो; आणि ह्याच तत्त्वांच्या विपरीततेने यातना व दुःखही उत्पन्न होते.

Verse 71

अमीषां चाप्य भावे वै न किंचिदुपपद्यते । कलादो हि कलादीनां सुवर्णं शोधयेद्यथा

यांचा अभाव असल्यास खरोखर काहीही यथावत सिद्ध होत नाही. जशी कसोटी व शोधनक्रिया सोनं व त्यातील मिश्रधातू शुद्ध करते, तशीच उच्च तत्त्वे नीच तत्त्वांचे परिष्करण करतात.

Verse 72

तथा रजस्तमश्चैव संशोध्ये सात्त्विकैर्गुणैः । अस्मादेव गुणानां च समवायादनादिजात्

तसेच रज व तम यांचे शोधन सत्त्वगुणांनी होते. कारण या अनादि समवायातूनच गुणांचा परस्पर संकर उत्पन्न होतो.

Verse 73

सुखिनो दुःखिनश्चैव प्राणिनः शास्त्रदर्शिनः । अष्टाविंशतिलक्षैश्च गुणमेकैकमीश्वरः

प्राणी सुखी व दुःखी असेही, तसेच शास्त्रांचे उपदेश जाणणारेही मानले जातात. आणि ईश्वराने प्रत्येक एकेक गुण अठ्ठावीस लाखांच्या परिमाणाने (विस्ताराने) विभागला आहे.

Verse 74

व्यभजच्चतुरा शीतिलक्षास्ता जीवयोनयः । सकाशान्मनसस्तद्वदात्मनः प्रभवंति हि

पुढे त्याने त्या जीवयोन्या चौर्‍याऐंशी लाखांत विभागल्या. त्या मनाच्या सान्निध्यातून—आणि त्याचप्रमाणे आत्म्यापासूनही—निश्चितच उत्पन्न होतात.

Verse 75

ईश्वरांशाश्च ते सर्वे मोहिताः प्राकृतैर्गुणैः । क्लेशानासादयंत्येव यथैवाधिकृता विभोः

ते सर्व ईश्वरांचेच अंश आहेत; तरीही प्रकृतीच्या गुणांनी मोहित होतात. आणि विभूच्या नियमानुसार ते निश्चयाने क्लेश भोगतात.

Verse 76

अन्नानां पयसां चापि जीवानां चाथ श्रेयसे । मानुष्यमाहुस्तत्त्वज्ञाः शिवभावेन भावितम्

अन्न, दूध आणि सर्व जीवांच्या हितासाठी तत्त्वज्ञ म्हणतात—शिवभावाने भावित झालेले मानुष्यजीवनच परम श्रेयस्कर आहे.

Verse 77

नंदभद्र उवाच । एवमेतत्किं तु भूयः प्रक्ष्याम्येतन्महामते । ईश्वराः सर्वदातारः पूज्यंते यैश्च देवताः

नंदभद्र म्हणाला—हे तसेच आहे; पण, हे महामते, मी पुन्हा विचारतो. ईश्वर सर्वदाते असताना देवतांची पूजा कोण करीत असते?

Verse 78

स्वभक्तांस्तान्न दुःखेभ्यः कस्माद्रक्षंति मानवान् । विशेषात्केपि दृश्यंते दुःखमग्नाः सुरान्रताः

आपल्या भक्त मानवांना देवता दुःखांपासून का वाचवत नाहीत? विशेषतः काही जण देवव्रतांत रत असूनही दुःखात बुडालेले दिसतात.

Verse 79

इति मे मुह्यते बुद्धिस्त्वं वा किं बाल मन्यसे

अशा प्रकारे माझी बुद्धी गोंधळते; सांग, हे बाळा, तू याबद्दल काय मानतोस?

Verse 80

बाल उवाच । अशुचिश्च शुचिश्चापि देवभक्तो द्विधा स्मृतः । कर्मणा मनसा वाचा तद्रतो भक्त उच्यते

बालक म्हणाला—देवभक्त दोन प्रकारचा मानला जातो: अशुचि आणि शुचि. जो कर्माने, मनाने व वाणीने त्याच्यातच रत असतो, तोच खरा भक्त म्हणतात.

Verse 81

अशुचिर्देवताश्चैव यदा पुजयते नरः । तदा भूतान्या विशंति स च मुह्यति तत्क्षणात्

जेव्हा एखादा मनुष्य अशुचि अवस्थेत देवतांची पूजा करतो, तेव्हा भूतप्रेत त्याच्यात प्रवेश करतात आणि तो तत्क्षणी भ्रमित होतो.

Verse 82

विमूढश्चाप्टयकार्याणि तानि तानि निषेवते । ततो विनश्यति क्षिप्रं नाशुचिः पूजयेत्ततः । शुचिर्वाभ्यर्चयेद्यश्च तस्य चेदशुभं भवेत्

भ्रमित होऊन तो अनेक अकार्यांत गुंततो; त्यामुळे तो लवकरच नष्ट होतो. म्हणून अशुचि माणसाने पूजा करू नये. पण जो शुचि राहून योग्य रीतीने अर्चना करतो, त्यालाही जर काही अशुभ घडले—

Verse 83

तस्य पूर्वकृतं व्यक्तं कर्मणां कोटि मुच्यते । महेश्वरो ब्रह्महत्याभयाद्यत्र ततस्ततः

त्याच्या पूर्वकृत कर्मांची प्रकट फळे—कोट्यवधी कर्मांसारखी—क्षीण होतात. आणि महेश्वर तिथेच तत्क्षणी ब्रह्महत्या इत्यादी भयापासून मुक्त करतात.

Verse 84

सस्नौ तीर्थेषु कस्माच्च इतरो मुच्यते कथम् । अम्बरीषसुतां हृत्वा पर्वतान्नारदात्तथा

तीर्थांत स्नान करूनही दुःख का निवरत नाही? आणि दुसरा मनुष्य कसा मुक्त होतो? अंबरीषाच्या कन्येला पर्वतावरून पळवून नेऊन, तसेच नारदाकडूनही जसे ऐकले आहे—

Verse 85

सीतापहारमापेदे रामोऽन्यो मुच्यते कथम् । ब्रह्मापि शिरसश्छेदं कामयित्वा सुतामगात्

सीताहरणाशी संबंधित क्लेश रामानेही भोगला; मग दुसरा कसा मुक्त होईल? ब्रह्मादेवही शिरच्छेदाची इच्छा धरून आपल्या कन्येच्या मागे गेला.

Verse 86

इंद्रचंद्ररविविष्णुप्रमुखाः प्राप्नुयुः कृतम् । तस्मादवश्यं च कृतं भोज्यमेव नरैः सदा

इंद्र, चंद्र, रवि (सूर्य), विष्णु इत्यादी प्रमुख देवही आपल्या कृत कर्माचे फळ प्राप्त करतात; म्हणून मनुष्यांनी केलेले कर्म नित्य अवश्य भोगावेच लागते.

Verse 87

मुच्यते कोऽपि स्वकृतान्नैवेति श्रुतिनिर्णयः । किं तु देवप्रसादेन लभ्यमेकं सुरव्रतैः

स्वकृत कर्मापासून कोणीही मुक्त होत नाही—हा श्रुतीचा निर्णय; पण देवकृपेने एक गोष्ट (उद्धार) देवव्रतांमध्ये निष्ठावंतांना मिळते.

Verse 88

बहुभिर्जन्मभिर्भोज्यं भुज्येतैकेन जन्मना । तच्च भुक्त्वात तस्त्वर्थो भवेदिति विनिश्चयः

जे फळ अनेक जन्मांत भोगावे लागते, ते एकाच जन्मात भोगता येते; आणि ते भोगून कर्मफळ क्षीण झाले की, मग खरा अर्थ स्पष्ट होतो—हा निश्चय आहे.

Verse 89

ये तप्यंते गतैः पापैः शुचयो देवताव्रताः । इह ते पुत्रपौत्रैश्च मोदंतेऽमुत्र चेह च

ज्यांची पापे नष्ट झाली आहेत, जे शुद्ध आहेत आणि देवताव्रतांमध्ये निष्ठेने तप करतात—ते येथे पुत्र-पौत्रांसह आनंदित राहतात; आणि परलोकीही, तिकडे व इकडे दोन्हीकडे सुखी होतात.

Verse 90

तस्माद्देवाः सदा पूज्याः शुचिभिः श्रद्धयान्वितैः । प्रकृतिः शोधनीया च स्ववर्णोदितकर्मभिः

म्हणून शुद्ध व श्रद्धायुक्त जनांनी देवांची नेहमी पूजा करावी; आणि आपल्या वर्णास सांगितलेल्या कर्मांनी स्वतःची प्रकृती शुद्ध करावी।

Verse 91

स्वनुष्ठितोऽपि धर्मः स्यात्क्लेशायैव विनाशिवम् । दुराचारस्य देवोपि प्राहेति भगवान्हरः

दुराचार करणाऱ्याचा आचरलेला धर्मही केवळ क्लेशाचे कारण ठरतो, शुभ फल देत नाही—असे भगवान हरांनी सांगितले आहे।

Verse 92

भोक्तव्यं स्वकृतं तस्मात्पूजनीयः सदाशिवः । स्वाचारेण परित्याज्यौ रागद्वेषाविदं परम्

म्हणून स्वतः केलेल्या कर्मांचे फळ अवश्य भोगावे लागते, आणि सदाशिव पूजनीय आहेत। स्वाचाराने राग-द्वेषाचा त्याग करावा—हा परम उपदेश आहे।

Verse 93

नन्दभद्र उवाच । शुद्धप्रज्ञ किमेतच्च पापिनोऽपि नरा यदा । मोदमानाः प्रदृश्यन्ते दारैरपि धनैरपि

नन्दभद्र म्हणाला—हे शुद्धबुद्धी! असे कसे की पापी लोकही कधी कधी पत्नी व धनासह आनंदात दिसतात?

Verse 94

बाल उवाच । व्यक्तं तैस्तमसा दत्तं दानं पूर्वेषु जन्मसु । रजसा पूजितः शंभुस्तत्प्राप्तं स्वकृतं च तैः

बाल म्हणाला—स्पष्ट आहे की त्यांनी पूर्वजन्मी तमोगुणाच्या प्रभावानेही दान केले होते, आणि रजोगुणाच्या प्रभावाने शंभूची पूजा केली होती। म्हणून त्यांना स्वकृत कर्मांचेच फळ मिळाले आहे।

Verse 95

किं तु यत्तमसा कर्म कृतं तस्य प्रभावतः । धर्माय न रतिर्भूयात्ततस्तेषां विदांवर

परंतु तमोगुणाच्या प्रभावाने जे कर्म केले गेले, त्याच्या परिणामाने त्यांच्या अंतःकरणात धर्माविषयी पुन्हा रती उत्पन्न होत नाही; म्हणून, हे विद्वत्तम।

Verse 96

भुक्त्वा पुण्यफलं याति नरकं संशयः । अस्मिंश्च संशये प्रोक्तं मार्कंडेयेन श्रूयते

पुण्यफळ भोगून तो नरकास जातो—हा संशय आहे. आणि याच संशयाविषयी मार्कंडेयांनी जे सांगितले आहे, तेच प्रमाणरूपाने ऐकले जाते.

Verse 97

इहैवैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह । इह चामुत्र चैकस्य नामुत्रैकस्य नो इह

काही एकासाठी फळ फक्त इहलोकी, परलोकी नाही; तर दुसऱ्यासाठी फळ फक्त परलोकी, इहलोकी नाही. काहीसाठी इह व पर—दोन्ही; आणि काहीसाठी ना पर, ना इह.

Verse 98

पूर्वोपात्तं भवेत्पुण्यं भुक्तिर्नैवार्जयन्त्यपि । इह भोगः स वै प्रोक्तो दुर्भगस्याल्पमेधसः

पूर्वी संचित पुण्यच भोग्य ठरते; केवळ भोगाने नवे पुण्य मिळत नाही. इहलोकीचा भोग हा दुर्भाग्यवान व अल्पबुद्धीचा असे सांगितले आहे.

Verse 99

पूर्वोपात्तं यस्य नास्ति तपोभिश्चार्जयत्यपि । परलोके तस्य भोगो धीमतः स क्रियात्स्फुटम्

ज्याच्याकडे पूर्वसंचित पुण्य नाही, पण जो तपाने ते मिळवितो—त्या धीमानाचा भोग परलोकी त्याच्या कर्मफळरूपाने स्पष्ट प्रकट होतो.

Verse 100

पूर्वोपात्तं यस्य नास्ति पुण्यं चेहापि नार्जयेत् । ततश्चोहामुत्र वापि भो धिक्तं च नराधमम्

ज्याचे पूर्वोपार्जित पुण्य नाही आणि जो इहलोकीही पुण्य कमावत नाही, तो इहलोकी वा परलोकी—खरोखर धिक्कारास पात्र असा नराधम होय।

Verse 101

इति ज्ञात्वा महाभागत्यक्त्वा शल्यानि कृत्स्नशः । भज रुद्रं वर्णधर्मं पालयास्मात्परं न हि

हे महाभाग! हे जाणून, अंतःकरणातील सर्व शल्य (काटे) पूर्णपणे टाकून दे. रुद्राचे भजन कर आणि आपल्या वर्णोचित धर्माचे पालन कर; याहून श्रेष्ठ काही नाही.

Verse 102

योहि नष्टेष्वभीष्टेषु प्राप्तेष्वपि च शोचति । तृप्येत वा भवेद्बन्धो निश्चितं सोऽन्यजन्मनः

जो इष्ट वस्तू नष्ट झाल्यावर शोक करतो आणि मिळाल्यावरही शोक करतो—तो तृप्त असो वा बंधनात असो—तो निश्चयच अन्य जन्मास बांधला जातो.

Verse 103

नन्दभद्र उवाच । नमस्तुभ्यमबालाय बालरूपाय धीमते । को भवांस्तत्त्वतो वेत्तुमिच्छामि त्वां शुचिस्मितम्

नन्दभद्र म्हणाला—आपल्याला नमस्कार! आपण बालक नाही, तरी बालरूप धारण केले आहे आणि आपण धीमान आहात. आपण तत्त्वतः कोण? हे शुद्धस्मित, मला आपल्याला यथार्थ जाणून घ्यायचे आहे.

Verse 104

बहवोऽपि मया वृद्धा दृष्टाश्चोपासिताः सदा । तेषामीदृशका बुद्धिर्न दृष्टा न श्रुतामया

मी अनेक वृद्धांना पाहिले आहे आणि नेहमी त्यांची सेवा केली आहे; पण त्यांच्यात अशी बुद्धी मी ना पाहिली, ना कधी ऐकली.

Verse 105

येन मे जन्मसंदेहा नाशिता लीलयैव च । तस्मात्सामान्यरूपस्त्वं निश्चितं न मतं मम

ज्याने माझे जन्माविषयीचे संशय सहजच नष्ट केले, म्हणून तू सामान्य स्वरूपाचा नाहीस—हा माझा दृढ निश्चय आहे।

Verse 106

बाल उवाच । महदेतत्समाख्येयमेकाग्रः श्रृणु तत्त्वतः । इतः सप्ताधिके चापि सप्तमे जन्मनि त्वहम्

बाल म्हणाला—हे सांगण्यासारखे अत्यंत महान् वृत्तांत आहे; एकाग्र मनाने तत्त्वतः ऐक. यापुढे मोजल्यास सातव्या जन्मी मी…

Verse 107

वैदिशे नगरे विप्रो नाम्नाऽसं धर्मजालिकः । वेदवेदांगतत्त्वत्रः स्मृतिशास्त्रार्थविद्वरः

वैदीश नगरात मी ‘धर्मजालिक’ नावाचा ब्राह्मण होतो—वेद-वेदांगांचे तत्त्व जाणणारा आणि स्मृती-शास्त्रार्थाचा श्रेष्ठ विद्वान।

Verse 108

व्याख्याता धर्मशास्त्राणां यथा साक्षाद्बृहस्पतिः । किं त्वहं विविधान्धर्माल्लोंकानां वर्णये भृशम्

मी धर्मशास्त्रांचा व्याख्याता म्हणून, जणू साक्षात् बृहस्पतीच; तरीही लोकांमध्ये विविध प्रकारचे ‘धर्म’ मी फार मोठ्याने सांगत असे।

Verse 109

स्वयं चातिदुराचारः पापिनामपि पापराट् । मंसाशी मद्यसेवी च परदाररतः सदा

खरेच मी स्वतः अतिदुराचारी होतो—पाप्यांमध्येही पापराज. मी मांसाहारी, मद्यसेवी आणि सदैव परस्त्रीसक्त होतो।

Verse 110

असत्यभाषी दम्भीच सदा धर्मध्वजी खलः । लोभी दुरात्मा कथको न कर्ता कर्हिचित्क्वचित्

मी असत्यभाषी व दांभिक होतो—सदा ‘धर्म’चा ध्वज मिरवणारा खल. लोभी व दुरात्मा, मी केवळ वाणीचा कथक; कधीही कुठेही कर्ता नव्हतो.

Verse 111

यस्माज्जालिकवज्जालं लोकेभ्योऽहं क्षिपामि च । तत्त्वज्ञा मां ततः प्राहुर्धर्मजालिक इत्युत

जाळे टाकणाऱ्यासारखा मी लोकांवर जाळे पसरवीत असे; म्हणून तत्त्वज्ञांनी मला ‘धर्मजालिक’—धर्माच्या नावाने जाळे विणणारा—असे म्हटले.

Verse 112

सोऽहं तैर्बहुभिश्चीर्णैः पातकैरंत आगते । मृतो गतो यमस्थानं पातितः कूटशाल्मलीम्

अनेक पापे करून, जेव्हा अंतकाळ आला, तेव्हा मी मरण पावून यमलोकास गेलो आणि ‘कूटशाल्मली’ नावाच्या नरकात टाकला गेलो.

Verse 113

यमदुतैस्ततः कृष्टः स्मार्यमामः स्वचेष्टितम् । खड्गैश्च कृत्यमानोऽहं जीवामि प्रमियामि च

मग यमदूतांनी मला ओढत नेले; माझीच कृत्ये मला आठवविली. तलवारींनी छिन्नभिन्न होत मी मरत असे आणि पुन्हा जिवंत होत असे—वारंवार.

Verse 114

आत्मानं बहुधा निंदञ्छाश्वतीर्न्यवसं समाः । नरके या मतिर्भूयाद्धर्मं प्रति प्रपीडतः

स्वतःला अनेक प्रकारे धिक्कारत मी नरकात अनंत वर्षे राहिलो; जो धर्माला पीडा देतो, त्याची अशीच दुर्गती पुन्हा पुन्हा होते.

Verse 115

सा चेन्मुहूर्तमात्रं स्यादपि धन्यस्ततः पुमान् । नमोनमः कर्मभूम्यै सुकृतं दुष्कृतं च वा

धर्माभिमुख जागृती जर केवळ एका मुहूर्तभर जरी झाली, तरी तो पुरुष खरोखर धन्य होय। कर्मभूमीला वारंवार नमस्कार—जिथे पुण्य व पाप दोन्ही करता येते।

Verse 116

यस्यां मुहूर्तमात्रेण युगैरपि न नश्यति । ततो विपश्चिज्जनको मोक्षयामास नारकात्

त्या कर्मभूमीत एका मुहूर्तात केलेले कर्म युगानुयुगेही नष्ट होत नाही। म्हणून प्रज्ञावान जनकाने नरकातून मोक्ष घडविला।

Verse 117

तैः सहाहं प्रमुक्तश्च कथंचिदवपीडितः । स्थाणुत्वमनुभूयाथ क्लेशानासाद्य भूरिशः

त्यांच्यासह मीही मुक्त झालो, तरी कसेतरी पीडितच होतो। मग स्थाणुत्वाची अवस्था अनुभवून मी अनेक क्लेशांना सामोरा गेलो।

Verse 118

कीटोहमभवं पश्चात्तीरे सारस्वते शुभे । तत्र मार्गे सुखमिव संसुप्तोहं यदृच्छया

यानंतर मी सरस्वतीच्या शुभ तीरावर एक कीटक झालो. तेथे रस्त्यावर मी योगायोगाने जणू सुखाने झोपलो होतो।

Verse 119

आगच्छतो रथस्यास्य शब्दमश्रौषमुन्नतम् । तं मेघनिनदं श्रुत्वा भीतोहं सहसा जवात्

येणाऱ्या या रथाचा उंच आवाज मी ऐकला. मेघगर्जनेसारखा तो नाद ऐकून मी अचानक घाबरून वेगाने पळालो।

Verse 120

मार्गमुत्सृज्य दूरेण प्रपलायनमाचरम् । एतस्मिन्नंतरे व्यासस्तत्र प्राप्तो यदृच्छया

मार्ग सोडून मी दूरवर धाव घेत पलायन करू लागलो. तेवढ्यात योगायोगाने तेथे व्यासमुनी येऊन पोहोचले.

Verse 121

स मामपश्यत्त्रस्तं च कृपया संयुतो मुनिः । यन्मया सर्वलोकानां नानाधर्माः प्रकीर्तिताः

त्या मुनिने मला भयभीत पाहिले आणि करुणेने भरून गेले—ज्यांनी सर्व लोकांचे नानाविध धर्म प्रतिपादिले आहेत.

Verse 122

विप्रजन्मनि तस्यैव प्रभावाद्व्याससंगमः । ततः सर्वरुतज्ञो मां प्राहार्च्यः कीटभाषया

त्याच ब्राह्मणजन्मातील पुण्यप्रभावाने माझा व्यासांशी संगम झाला. मग सर्व ध्वनी-भाषा जाणणाऱ्या पूज्य मुनिने मला कीटकांच्या भाषेत संबोधिले.

Verse 123

किमेवं नश्यसे कीट कस्मान्मृत्योर्बिभेषि च । अहो समुचिता भीतिर्मनुष्यस्य कुतस्तव

“अरे कीटा! तू असा का नष्ट होतोस आणि मृत्यूला का घाबरतोस? अहो, अशी भीती तर मनुष्याला शोभते—तुला कशी?”

Verse 124

इत्युक्तो मतिमान्पूर्वपुण्याद्व्यासं तदोचिवान् । न मे भयं जगद्वंद्य मृत्योरस्मात्कथंचन

असे ऐकून मी—पूर्वपुण्याने विवेकी होऊन—व्यासांना म्हणालो: “हे जगद्वंद्य! या मृत्यूचे मला कसलाही भय नाही.”

Verse 125

एतदेव भयं मान्य गच्छेयमधमां गतिम् । अस्या अपि कुयोनेश्च संत्यन्याः कोटिशोऽधमाः

हे मान्यवर! माझे हेच भय आहे की मी आणखी अधम गतीला जाईन. या निकृष्ट योनीखालीही कोट्यवधी इतर अत्यंत नीच योन्या आहेत.

Verse 126

तासु गर्भादिकक्लेशभीतस्त्रस्तोऽस्मि नान्यथा

त्या योन्यांत गर्भवासापासून सुरू होणाऱ्या क्लेशांमुळे मी भयभीत व त्रस्त आहे; याखेरीज दुसरे कारण नाही.

Verse 127

व्यास उवाच । मा भयं कुरु सर्वाभ्यो योनिभ्यश्च चिरादिव । मोक्षयिष्यामि ब्राह्मण्यं प्रापयिष्यामि निश्चितम्

व्यास म्हणाले—भिऊ नकोस; सर्व योन्यांपासून, जणू दीर्घ काळापासूनच्या भयापासूनही, भय करू नकोस. मी तुला मुक्त करीन आणि निश्चयाने ब्राह्मण्य प्राप्त करून देईन.

Verse 128

इत्युक्तोहं कालियेन तं प्रणम्य जगद्गुरुम् । मार्गमागत्य चक्रेण पीडितो मृत्युमागमम्

कालियाने असे सांगितल्यावर मी त्या जगद्गुरूंना प्रणाम केला; मग मार्गाने परत येताना चक्राने पीडित होऊन मी मृत्यूस प्राप्त झालो.

Verse 129

ततः काकश्रृगालादियोनिष्वस्मि यदाऽभवम् । तदातदा समागम्य व्यासो मां स्मारयच्च तत्

त्यानंतर मी कावळा, कोल्हा इत्यादी योन्यांत जन्मलो तेव्हा तेव्हा व्यास येऊन मला त्या (उद्धारक) वचनाची आठवण करून देत.

Verse 130

ततो बहुविधा योनीः परिक्रम्यास्मि कर्षितः । ब्राह्मणस्य च गेहेस्यां योनौ जातोऽतिदुःखितः

मग मी अनेक प्रकारच्या योन्यांत भटकून दुःखांनी खंगून गेलो; आणि ब्राह्मणाच्या घरी जन्म घेऊनही त्या जन्मातच मी अत्यंत पीडित झालो।

Verse 131

ततो जन्मप्रभृत्यस्मि पितृभ्यां परिवर्जितः । गलत्कुष्ठी महापीडामेतां योऽनुभवामि च

मग जन्मापासूनच आई-वडिलांनी मला टाकून दिले; गलणाऱ्या कुष्ठरोगाने ग्रस्त होऊन मी ही महान वेदना भोगतो।

Verse 132

ततो मां पंचमे वर्षे व्यास आगत्य जप्तवान् । कर्णे सारस्वतं मंत्रं तेनाहं संस्मरामि च

मग माझ्या पाचव्या वर्षी व्यासांनी येऊन माझ्या कानात सारस्वत मंत्र जपला; त्याच्या प्रभावाने मी (पवित्र उपदेश) स्मरू शकतो।

Verse 133

अनधीतानि शास्त्राणि वेदान्धर्मांश्च कृत्स्नशः । उक्तं व्यासेन चेदं मे गच्छ क्षेत्रं गुहस्य च । तत्र त्वं नंदभद्रं च आश्वासयमहामतिम्

जरी मी शास्त्रे, वेद आणि धर्म पूर्णपणे शिकलेलो नव्हतो, तरी व्यासांनी मला असे सांगितले— “गुहाच्या पवित्र क्षेत्रात जा; आणि तेथे महामती नंदभद्राला धीर दे।”

Verse 134

त्यत्क्वा बहूदके प्राणानस्थिक्षेपं महीजले । काराय्य त्वं ततो भावी मैत्रेय इति सन्मुनिः

“गहि-या पाण्यात प्राण त्यागून, आणि पृथ्वीवरील जलात अस्थींचे विसर्जन करून, मग तू ‘मैत्रेय’ होशील”— असे त्या सत्य मुनिने सांगितले।

Verse 135

गमिष्यसि ततो मोक्षमिति मां व्यास उक्तवान् । आगतश्च ततश्चात्र वाहीकेभ्योऽयोऽतिक्लेशतः

“त्यानंतर तू मोक्षाला जाशील”—असे व्यासांनी मला सांगितले. मग वाहीकांच्या हातून अतिशय क्लेश सोसून मी येथे आलो।

Verse 136

इति ते कथितं सर्वमात्मनश्चरितं मया । पापमेवंविधं कष्टं नंदभद्र सदा त्यज

अशा रीतीने मी तुला माझे सर्व आत्मचरित्र सांगितले. म्हणून, हे नंदभद्र, पापाचा नेहमी त्याग कर; कारण असे कठोर दुःख पापातूनच उत्पन्न होते.

Verse 137

नंदभद्र उवाच । अहो महाद्भुतं तुभ्यं चरितं येन मे हृदि । भूयः शतगुणं जातं धर्मायदृढमानसम्

नंदभद्र म्हणाला—अहो! तुझे चरित्र अत्यंत अद्भुत आहे. ते ऐकून माझ्या हृदयात धर्माविषयी शतगुण दृढ निश्चय उत्पन्न झाला आहे.

Verse 138

किं तु त्वयोक्तधर्मस्य कर्तुकामोस्मि निष्कृतिम् । धर्मं स्मर भवांस्तस्मात्किंचिदादिश निश्चितम्

पण तू सांगितलेल्या धर्मानुसार मी प्रायश्चित्त करावयास इच्छितो. म्हणून धर्माचे स्मरण करून मला निश्चित असा काही उपदेश दे, ज्याचा मी मार्ग धरू शकेन.

Verse 139

बाल उवाच । अत्र तीर्थे च सप्ताहं निराहारस्त्वहं स्थितः । सूर्यमंत्राञ्जमिष्यामि त्यक्ष्यामि च ततस्त्वसून्

बाला म्हणाला—या तीर्थस्थानी मी एक आठवडा निराहार राहीन. सूर्य-मंत्रांचा जप करीन आणि त्यानंतर प्राणत्याग करीन.

Verse 140

ततो बर्करिकातीर्थे दग्धव्योहं त्वया तटे । अस्थीनि सागरे चापि मम क्षेप्याणि चात्र हि

मग बर्करिका-तीर्थाच्या तीरावर तू माझा दाहसंस्कार कर. आणि माझी अस्थीही समुद्रात विसर्जित कर—हेच येथे करावयाचे विधान आहे.

Verse 141

यदि सापह्नवं चित्तं मय्यतीव तवास्ति चेत् । ततस्त्वां गुरुकार्यार्थमादेक्ष्यामि श्रृणुष्व तत्

जर माझ्याविषयी तुझ्या अंतःकरणात खरी श्रद्धा-भक्ती असेल, तर गुरु-आज्ञेने करावयाच्या कार्यासाठी मी तुला नेमीन—ते ऐक.

Verse 142

अस्मिन्बहूदके तीर्थे यत्र प्राणांस्त्यजाम्यहम् । तत्र मन्नामचिह्नस्ते संस्थाप्यो भास्करो विभुः

या बहूदक तीर्थात, जिथे मी प्राणत्याग करीन, तिथे माझ्या नावाच्या चिन्हरूपाने विभू भास्कर (सूर्य) याची स्थापना कर.

Verse 143

आरोग्यं धनधान्यं च पुत्रदारादिसंपदः । भास्करो भगवांस्तुष्टो दद्यादेतच्छ्रुतेर्वचः

आरोग्य, धन-धान्य आणि पुत्र-दारादि संपत्ती—भगवान भास्कर प्रसन्न झाल्यावर हे सर्व देतात; असे श्रुतीवचन आहे.

Verse 144

सविता परमो देवः सर्वस्वं वा द्विजन्मनाम् । वेदवेदांगगीतश्च त्वमप्येनं सदा भज

सविता (सूर्य) हा परम देव आहे—द्विजांसाठी तोच सर्वस्व आहे. वेद-वेदांगांत ज्याचे गान आहे; म्हणून तूही त्याचे सदैव भजन कर.

Verse 145

बहूदकमिदं कुंडं संसेव्यं च सदा त्वया । माहात्म्यमस्य वक्ष्यामि संक्षेपाद्व्यास सूचितम्

हे बहूदक नावाचे कुंड आहे; याचे सेवन (आश्रय) तू सदैव करावे. व्यासांनी सूचित केलेले याचे माहात्म्य मी संक्षेपाने सांगतो.

Verse 146

बहूदके कुंडवरे स्नाति यो विधिवन्नरः । आरोग्यं धनधान्याद्यं तस्य स्यात्सर्वजन्मसु

जो मनुष्य उत्तम बहूदक-कुंडात विधिपूर्वक स्नान करतो, त्याला सर्व जन्मांत आरोग्य, धन, धान्य इत्यादी शुभ फल मिळते.

Verse 147

बहूदके च यः स्नात्वा सप्तम्यां माघमासके । दद्यात्पिंडं पितॄणां च तेऽक्ष्यां तृप्तिमाप्नुयुः

जो माघमासातील सप्तमीस बहूदकात स्नान करून पितरांना पिंडदान करतो, ते पितर अक्षय तृप्ती प्राप्त करतात.

Verse 148

बहूदकस्य तीरे यः शुचिर्यजति वै क्रतुम् । शतक्रतुफलं तस्य नास्ति काचिद्विचारणा

बहूदकाच्या तीरावर जो शुद्ध होऊन क्रतु (यज्ञ) करतो, त्याला निःसंशय शतक्रतूचे फल मिळते; याबाबत विचारच नाही.

Verse 149

अत्र यस्त्यजति प्राणान्बहूदकतटे नरः । मोदते सूर्यलोकेऽसौ धर्मिणां च सुतो भवेत्

जो मनुष्य येथे बहूदक तटावर प्राणत्याग करतो, तो सूर्यलोकी आनंदित होतो आणि पुढे धर्मिष्ठांचा पुत्र म्हणून जन्म घेतो.

Verse 150

बहूदकस्य तीरे च यः कुर्य्याज्जपसाधनम् । सर्वं लक्षगुणं प्रोक्तं जपो होमश्च पूजनम्

बहूदकाच्या तीरावर जो जप-साधना करतो, तेथे केलेला जप, होम व पूजन सर्व लक्षगुण फलदायी असे सांगितले आहे।

Verse 151

बहूदकस्य तीरे च द्विजमेकं च भोजयेत् । यो मिष्टान्नेन तस्य स्याद्विप्रकोटिश्च भोजिता

बहूदकाच्या तीरावर जो एक द्विजालाही भोजन घालतो, त्याला मिष्टान्न दिल्यास त्यास जणू कोटी ब्राह्मणांना भोजन घातल्याचे फळ मिळते।

Verse 152

बहूदकस्य तीरे या नारी गौरिणिकाः शुभाः । संभोजयति तस्याश्च कुर्यात्सुस्वागतं ह्युमा

बहूदकाच्या तीरावर जी शुभा गौरीभक्त नारी भोजन व आतिथ्य-सत्कार करते, तिला स्वयं उमा सुस्वागत देतात।

Verse 153

बहूदकस्य तीरे च यः कुर्याद्योगसाधनम् । षण्मासाभ्यन्तरे सिद्धिर्भवेत्तस्य न संशयः

बहूदकाच्या तीरावर जो योग-साधना करतो, त्याला सहा महिन्यांच्या आत सिद्धी प्राप्त होते; यात संशय नाही।

Verse 154

बहूदकस्य तीरे च प्रेतानुद्दिश्य दीयते । यत्किंचिदक्षयं तेषामुपतिष्ठेन्न चान्यथा

बहूदकाच्या तीरावर प्रेतांच्या उद्देशाने जे काही दान दिले जाते, ते त्यांच्यासाठी अक्षय ठरते; ते नक्कीच त्यांच्यापर्यंत पोहोचते, अन्यथा नाही।

Verse 155

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । कृतं बहूदकतटे सर्वं स्यात्सुमहात्फलम्

स्नान, दान, जप, होम, स्वाध्याय आणि पितृतर्पण—बहूदका तीरावर जे काही केले जाते, ते सर्व अत्यंत महान फल देणारे ठरते।

Verse 156

त्वयैतद्धृदि संधार्य फलं व्यासेन सूचितम् । बहूदकस्य कुंडस्य नंदभद्र महामते

हे महामती नंदभद्र! हे हृदयात धारण कर—बहूदक कुंडाचे फळ व्यासांनी सूचित केले आहे।

Verse 157

इत्युक्त्वा सोऽभवन्मौनी स्नात्वा कुंडे ततः शुचिः । तीरे प्रस्तरमाश्रित्य स्वयं मंत्राञ्जाप ह

असे बोलून तो मौन झाला; मग कुंडात स्नान करून शुद्ध झाला, तीरावरील एका दगडावर बसून स्वतः मंत्रजप करू लागला।

Verse 158

श्रीनारद उवाच । ततः स सप्तरात्रांते जहौ बालो निजानसून् । संस्कारितो यथोक्तं च नंदभद्रेण ब्राह्मणैः

श्री नारद म्हणाले—त्यानंतर सात रात्रींच्या शेवटी त्या बालकाने प्राणत्याग केला; मग नंदभद्राने ब्राह्मणांसह शास्त्रोक्त रीतीने त्याचे संस्कार केले।

Verse 159

यत्र बालः स च प्राणाञ्जहौ जपपरायणः । बालादित्यमिति ख्यातं तत्रास्थापयत प्रभुम्

ज्या ठिकाणी तो बालक जपपरायण होऊन प्राणत्याग करीत होता, त्याच ठिकाणी त्याने प्रभूची स्थापना केली; आणि ते ‘बालादित्य’ म्हणून प्रसिद्ध झाले।

Verse 160

बहूदके च यः स्नात्वा बालादित्यं प्रपूजयेत् । तस्य स्याद्भास्करस्तुष्टो मोक्षोपायं च विंदति

जो बहूदक तीर्थात स्नान करून बालादित्याचे पूजन करतो, त्याच्यावर भास्कर प्रसन्न होतो आणि तो मोक्षाचा उपाय प्राप्त करतो.

Verse 161

नंदभद्रो ऽप्यथान्यस्यां भार्यायामपरान्सुतान् । उत्पाद्यात्मसमन्धीमाञ्छिवसूर्यपरायणः

नंदभद्रानेही दुसऱ्या पत्नीपासून आपल्या कुलातील नातेवाईक ठरणारे अन्य पुत्र उत्पन्न केले; तो शिव व सूर्यभक्तीत परायण होता.

Verse 162

रुद्रदेहं ययौ पार्थ पुनरावृत्तिदुर्लभम् । एवमेतन्महाकुंडं बहूदकमिति स्मृतम्

हे पार्थ! त्याने रुद्रतुल्य देह प्राप्त केली, ज्यातून पुन्हा संसारात परतणे दुर्लभ आहे. म्हणून हे महाकुंड ‘बहूदक’ म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 163

अस्य तीरे स्वमंशं च वल्लीनाथः प्रमेक्ष्यति । दत्तात्रेयस्य यो योगी ह्यवतारो भविष्यति

या तीर्थाच्या तीरावर वल्लीनाथ आपला अंश प्रकट करतील; तो योगी दत्तात्रेयांचा अवतार होईल.

Verse 164

अर्चयित्वा च तं देवं योगसिद्धि मवाप्नुयात् । पशूनामृद्धिमाप्नोति गोशरण्यो ह्यसौ प्रभुः

त्या देवाचे अर्चन केल्याने योगसिद्धी प्राप्त होते आणि पशुधनाचीही वाढ-समृद्धी मिळते; कारण तो प्रभू गायींचा शरणदाता आहे.

Verse 165

पश्चिमायां बुधसुतस्तथा क्षेत्रं स भारत । पुरूरवादित्यमिति स्थापयामास पार्थिवः

हे भारत, पश्चिम दिशेस बुधपुत्र राजानेही एक पवित्र क्षेत्र स्थापून तेथे प्रभूला ‘पुरूरवादित्य’ या नावाने प्रतिष्ठापित केले।

Verse 166

सर्वकामप्रदश्चासौ भट्टदित्यसमो रिवः । बहूदकक्षेत्रसमं तस्य क्षेत्रं च भारत

तो पुरूरवादित्य सर्व कामे देणारा, भट्टादित्याप्रमाणेच; आणि हे भारत, त्याचे क्षेत्रही बहूदकक्षेत्रासमान मानले गेले आहे।

Verse 167

अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं जप्तव्यं कर्णमूलके । पुत्रस्य वापि शिष्यस्य न कथंचन नास्तिकः

या तीर्थाचे माहात्म्य कानाजवळ हळुवार जपावे। पुत्राला किंवा शिष्याला सांगावे, पण कोणत्याही प्रकारे नास्तिकाला नाही।

Verse 168

श्रृणोतीदं श्रद्धया यस्तस्य तुष्येश्च भास्करः । धारयन्हृदये मोक्षंमुच्यते भवसागरात्

जो हे श्रद्धेने ऐकतो त्याच्यावर भास्कर प्रसन्न होतो। मोक्षाचा हा उपदेश हृदयात धारण केल्याने भवसागरातून मुक्ती मिळते।