Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 48

परिहार्यः य चेत्तं च विनोन्मत्तः प्रकीर्यते । कामोऽभिलाष इत्युक्तः सं चेत्पुंसा विवर्ज्यते

parihāryaḥ ya cettaṃ ca vinonmattaḥ prakīryate | kāmo'bhilāṣa ityuktaḥ saṃ cetpuṃsā vivarjyate

जो मनोवेग उठून चित्ताला उन्मत्त करून मनाला इकडे-तिकडे विखुरतो, तो टाळावा. त्याला ‘काम’ म्हणजे अभिलाषा असे म्हणतात; कल्याण इच्छिणाऱ्या पुरुषाने तो त्यागावा.

परिहार्यःto be avoided
परिहार्यः:
Pradhana-visheshana (Predicate adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootहृ (धातु) + ण्यत् (कृत्) + परि- (उपसर्ग)
Formकृत्य-प्रत्ययान्त (ण्यत्), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अर्थः—‘त्याज्यः/वर्जनीयः’ (to be avoided)
यःwhich / he who
यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
चेत्if
चेत्:
Sambandha (Condition/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootचेत् (अव्यय)
Formशर्तार्थक-अव्यय (conditional particle: if)
तम्that (one)
तम्:
Karman (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
विनोन्मत्तःutterly maddened
विनोन्मत्तः:
Pradhana-visheshana (Predicate adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootविन (अव्यय/उपसर्गसदृश) + उन्मत्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘विन’ = विशेषणार्थक-निपात (intensifier/without restraint)
प्रकीर्यतेis scattered / is spread
प्रकीर्यते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootकॄ (धातु) / कीर् (धातु) + प्र (उपसर्ग)
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्; कर्मणि भावः—‘is scattered/is poured forth’
कामःdesire
कामः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अभिलाषःlonging
अभिलाषः:
Pradhana-visheshana (Apposition/विशेषण)
TypeNoun
Rootअभि- (उपसर्ग) + लष्/लष् (धातु) → अभिलाष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (Quotation marker/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरणार्थक-अव्यय
उक्तःis called
उक्तः:
Kriya (Copular predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु) + त (कृत्)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मणि—‘is said/called’
सःthat (desire)
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
चेत्if
चेत्:
Sambandha (Condition/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootचेत् (अव्यय)
Formशर्तार्थक-अव्यय
पुंसाby a man
पुंसा:
Kartr-karana (Agent-instrument/कर्ता-करण)
TypeNoun
Rootपुंस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
विवर्ज्यतेis renounced
विवर्ज्यते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootवर्ज् (धातु) + वि (उपसर्ग)
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्; कर्मणि—‘is avoided/renounced’

Unspecified (context suggests a dialogue; likely a narrator/teacher voice before 'Bāla uvāca' in v.53)

Listener: Youthful teacher (Kaumāra/Skanda-figure)

Scene: A mind portrayed as a lake; a gust labeled ‘kāma’ ripples and scatters lotus petals; the seeker builds a protective embankment of japa and discipline, restoring stillness.

FAQs

Desire (kāma) is a mind-scattering force; renouncing it supports inner steadiness and dharmic life.

No specific tīrtha is mentioned in this verse; it focuses on inner discipline rather than sacred geography.

No external rite is prescribed; the instruction is ethical-psychological: avoid and renounce craving.