Adhyaya 29

Verse 1

। नारद उवाच । व्रजंती गिरिजाऽपश्यत्सखीं मातुर्महाप्रभाम् । कुसुमामोदिनींनाम तस्य शैलस्य देवताम्

नारद म्हणाले— पुढे जात असता गिरिजेने आपल्या मातृसखीला, महाप्रभ तेजस्विनीला पाहिले—त्या पर्वताची देवता ‘कुसुमामोदिनी’ नावाची.

Verse 2

सापि दृष्ट्वा गिरिसुतां स्नेहविक्लवमानसा । क्वपुनर्गच्छसीत्युच्चैरालिंग्योवाच देवता

गिरिसुताला पाहताच ती देवता स्नेहाने व्याकुळ झाली; तिला घट्ट आलिंगन देऊन मोठ्याने म्हणाली—“पुन्हा कुठे चाललीस?”

Verse 3

सा चास्यै सर्वमाचख्यौ शंकरात्कोपकारणम् । पुनश्चोवाच गिरिजा देवतां मातृसंमताम्

तिने त्या देवतेला शंकराच्या क्रोधाचे कारणासह सर्व सांगितले. मग गिरिजेने मातेसमान मानल्या जाणाऱ्या त्या देवतेला पुन्हा म्हणाली.

Verse 4

नित्यं शैलाधिराजस्य देवता त्वमनिंदिते । सर्वं च सन्निधानं च मयि चातीव वत्सला

हे अनिंदिते, तू नित्य शैलाधिराजाची अधिष्ठात्री देवता आहेस; तू सर्वथा त्याच्या सन्निधानी वास करतेस आणि माझ्यावर अत्यंत वात्सल्य ठेवतेस।

Verse 5

तदहं संप्रवक्ष्यामि यद्विधेयं तवाधुना । अथान्य स्त्रीप्रवेशे तु समीपे तु पिनाकिनः

म्हणून आता मी तुला सांगतो की सध्या तुला काय करणे योग्य आहे. परंतु पिनाकिन (शिव) यांच्या समीप इतर कोणत्याही स्त्रीचा प्रवेश झाला तर…

Verse 6

त्वयाख्येयं मम शुभे युक्तं पश्चात्करोम्यहम् । तथेत्युक्ते तया देव्या ययौ देवी गिरिं प्रति

हे शुभे, जे योग्य आहे ते मला सांग; मग मी त्यानुसार करीन. देवीने ‘तथास्तु’ असे म्हणून पर्वताकडे प्रस्थान केले।

Verse 7

रम्ये तत्र महाशृंगे नानाश्चर्योपशोभिते । विभूषणादि संन्यस्य वृक्षवल्कलधारिणी

तेथे नानाविध आश्चर्यांनी शोभलेल्या रम्य महाशिखरावर तिने भूषणादी त्यागले आणि वृक्षवल्कलाचे वस्त्र धारण केले।

Verse 8

तपस्तेपे गिरिसुता पुत्रेण परिपालिता । ग्रीष्मे पंचाग्निसंतप्ता वर्षासु च जलोषिता

पुत्राने परिपालित गिरिसुतेने तप आचरले; ग्रीष्मात पंचाग्नीची उष्णता सोसली आणि वर्षाकाळी जलाने भिजत राहिली।

Verse 9

स्थंडिलस्था च हेमंते निराहारा तताप सा । एतस्मिन्नंतरे दैत्यो ह्यंधकस्य सुतो बली

हेमंत ऋतूत ती उघड्या भूमीवर बसून, निराहार तप करू लागली. तेवढ्यात अंधकाचा पुत्र, पराक्रमी दैत्य बली तेथे आला.

Verse 10

ज्ञात्वा गतां गिरिसुतां पितुर्वैरमनुस्मरन् । आडिर्नाम बकभ्राता रहस्यांतरप्रेक्षकः

गिरिसुतेचे जाणे कळताच, पित्याच्या वैराचे स्मरण करून, बकाचा भाऊ ‘आडि’ नावाचा आतूनच रहस्ये हेरू लागला.

Verse 11

जिते किलांधके दैत्ये गिरिशेनामरद्विषि । आडिश्चकार विपुलं तपो हरजिगीषया

देवद्वेषी दैत्य अंधक गिरीश (शिव) यांनी जिंकल्यावर, ‘आडि’ ने हर (शिव) जिंकण्याच्या इच्छेने प्रचंड तप केले.

Verse 12

तमागत्याब्रवीद्ब्रह्मा तपसा परितोषितः । ब्रूहि किं वासुरश्रेष्ठ तपसा प्राप्तुमिच्छसि

त्याच्या तपाने संतुष्ट होऊन ब्रह्मदेव तेथे आले व म्हणाले—“हे असुरश्रेष्ठा, सांग; या तपाने तुला काय प्राप्त करायचे आहे?”

Verse 13

ब्रह्माणमाह दैत्यस्तु निर्मृत्युत्वमहं वृणे । ब्रह्मोवाच । न कश्चिच्च विना मृत्युं जंतुरासुर विद्यते

दैत्य ब्रह्मांना म्हणाला—“मी अमृतत्व, म्हणजे मृत्युरहितपणा, मागतो.” ब्रह्मदेव म्हणाले—“हे असुरा, मृत्यूविना कोणताही जीव नसतो.”

Verse 14

यतस्ततोऽपि दैत्येंद्र मृत्युः प्राप्यः शरीरिणा । इत्युक्तस्तं तथेत्याह तुष्टः कमलसंभवम्

हे दैत्येंद्र, कोणत्याही प्रकारे देहधारी प्राण्यास मृत्यू अटळ आहे. असे ऐकून तो संतुष्ट होऊन कमलज ब्रह्म्यास म्हणाला—“तथास्तु।”

Verse 15

रूपस्य परिवर्तो मे यदा स्यात्पद्मसंभव । तदा मृत्युर्मम भवेदन्यथा त्वमरो ह्यहम्

हे पद्मसम्भव, माझ्या रूपात जेव्हा परिवर्तन होईल तेव्हाच माझा मृत्यू होईल; अन्यथा मी खरोखर अमर आहे.

Verse 16

इत्युक्तस्तं तथेत्याह तुष्टः कमलसंभवः । इत्युक्तोऽमरतां मेने दैत्यराज्यस्थितोऽसुरः

असे ऐकून संतुष्ट कमलज ब्रह्मा म्हणाले—“तथास्तु।” ते वरदान मिळताच दैत्यराज्यात स्थित त्या असुराने स्वतःला अमर मानले.

Verse 17

आजगाम स च स्थानं तदा त्रिपुरघातिनः । आगतो ददृशे तं च वीरकं द्वार्यवस्थितम्

तेव्हा तो त्रिपुरघाती (शिव) यांच्या धामास आला. तेथे पोहोचताच द्वारी उभा असलेला वीरक त्याने पाहिला.

Verse 18

तं चासौ वंचयित्वा च आडिः सर्पशरीरभृत् । अवारितो वीरकेण प्रविवेश हरांतिकम्

त्याला फसवून सर्पदेहधारी आडि, वीरकाने न रोखता, हर (शिव) यांच्या सान्निध्यात प्रवेशला.

Verse 19

भुजंगरूपं संत्यज्य बभूवाथ महासुरः । उमारूपी छलयितुं गिरिशं मूढचेतनः

सर्परूप टाकून तो महासुर दुसऱ्या वेषात प्रकट झाला। मूढचित्त होऊन उमेचे रूप धारण करून गिरिश (शिव) यांना फसवू लागला।

Verse 20

कृत्वोमायास्ततो रूपमप्रतर्क्यमनोहरम् । सर्वावयवसंपूर्णं सर्वाभिज्ञानसंवृतम्

मग त्याने मायाबळाने अचिंत्य व मनोहर असे रूप घडविले। ते सर्व अवयवांनी परिपूर्ण व सर्व लक्षणांनी युक्त होते.

Verse 21

चक्रे भगांतरे दैत्यो दंतान्वज्रोपमान्दृढान् । तीक्ष्णाग्रान्बुद्धिमोहेन गिरिशं हंतुमुद्यतः

त्या दैत्याने (उमेच्या) गुप्तांगात वज्रासारखे कठीण, टोकदार दात निर्माण केले। बुद्धिमोहाने ग्रस्त होऊन तो गिरिश (शिव) यांचा वध करण्यास उद्यत झाला.

Verse 22

कृत्वोमारूपमेवं स स्थितो दैत्यो हरांतिके । तां दृष्ट्वा गिरिशस्तुषुटः समालिंग्य महासुरम्

अशा रीतीने उमेचे रूप करून तो दैत्य हर (शिव) यांच्या जवळ उभा राहिला. तिला पाहून गिरिश प्रसन्न झाले व त्या महासुराला आलिंगन दिले.

Verse 23

मन्यमानो गिरिसुतां सर्वै रवयवांतरैः । अपृच्छत्साधु ते भावो गिरिपुत्री ह्यकृत्रिमा

सर्व अंग-प्रत्यंगांनी तिला गिरिसुता समजून महेश्वरांनी विचारले—“हे गिरिपुत्री, तुझा भाव खरोखरच उत्तम आहे; तो निःसंशय अकृत्रिम आहे.”

Verse 24

या त्वं मदशयं ज्ञात्वा प्राप्तेह वरवर्णिनि । त्वया विरहितः शून्यं मन्योस्मिन्भुवनत्रये

हे वरवर्णिनी! तू माझ्या हृदयातील भाव जाणून येथे आलीस. तुझ्याविना मला हे संपूर्ण त्रिभुवनही शून्यच वाटते.

Verse 25

प्राप्ता प्रसन्ना या त्वं मां युक्तमेवंविधं त्वयि । इत्युक्ते गूहयंश्चेष्टामुमारूप्यसुरोऽब्रवीत्

असे म्हणत, आपली चेष्टा लपवून आणि उमेचे रूप धारण करून त्या असुराने म्हटले—“तू प्रसन्न होऊन माझ्याकडे आलीस; म्हणून तुझ्यासाठी असे वर्तनच योग्य आहे.”

Verse 26

यातास्मि तपसश्चर्तुं कालीवाक्यात्तवातुलम् । रतिश्च तत्र मे नाभूत्ततः प्राप्ता तवांतिकम्

कालीच्या वचनाने प्रेरित होऊन मी अतुल तप करण्यास गेले होते. पण तिथे मला रती (आनंद) मिळाला नाही; म्हणून मी तुझ्या सान्निध्यात परत आले आहे.

Verse 27

इत्युक्तः शंकरः शंकां किंचित्प्राप्यवधारयत् । कुपिता मयि तन्वंगी प्रत्यक्षा च दृढव्रता

हे ऐकून शंकरांच्या मनात किंचित शंका उत्पन्न झाली आणि त्यांनी विचार केला—“ती तन्वंगी माझ्यावर प्रत्यक्ष रुष्ट आहे आणि व्रतात दृढ आहे.”

Verse 28

अप्राप्तकामा संप्राप्ता किमेतत्संशयो मम । रहसीति विचिंत्याथ अभिज्ञानाद्विचारयन्

“जिची कामना पूर्ण झाली नव्हती तीच आता आली—मग मला हा संशय का?” असे विचारून, “हे रहस्य आहे,” म्हणत त्यांनी लक्षण-परिचयाने विचार करायला सुरुवात केली.

Verse 29

नापश्यद्वामपार्श्वे तु तस्यांकं पद्मलक्षणम् । लोम्नामावर्तचरितं ततो देवः पिनाकधृक्

तिच्या वाम पार्श्वावर पद्मलक्षणयुक्त चिन्ह त्याने पाहिले नाही, तसेच लोमांचा विशेष आवर्तही दिसला नाही; म्हणून पिनाकधारी देवाने सत्य जाणले।

Verse 30

बुद्धा तां दानवीं मायां किंचित्प्रहसिताननः । मेढ्रे रौद्रास्त्रमाधाय चक्रे दैत्यमनोरथम्

ती दानवी माया ओळखून तो किंचित् हसला; मग दैत्याच्या मेढ्रावर रौद्रास्त्र ठेवून त्याचा मनोरथ संपविला।

Verse 31

स रुदन्भैरवाज्रावानवसादं गतोऽसुरः । अबुध्यद्वीरको नैतदसुरेंद्रनिषूदनम्

भयंकर किंकाळ्या देत रडत तो असुर निराशेत गेला; पण वीरकाला हे कळले नाही की ही शक्ती असुरेंद्रांचा संहार करणारी आहे।

Verse 32

हते च मारुतेनाशुगामिना नगदेवता । अपरिच्छिन्नतत्त्वार्था शैलपुत्र्यां न्यवेदयत्

आशुगामी मारुताने त्याचा वध झाल्यावर, तत्त्वार्थ न उमगलेल्या नगदेवतेने शैलपुत्रीला तो वृत्तांत निवेदिला।

Verse 33

श्रुत्वा वायुमुखाद्देवी क्रोधरक्तातिलोचना । अपस्यद्वीरकं पुत्रं हृदयेन विदूयता

वायूच्या मुखातून वृत्तांत ऐकून देवीचे नेत्र क्रोधाने रक्त झाले; हृदय जळत असताना तिने पुत्र वीरकाला पाहिले।

Verse 34

मातरं मां परित्यज्य यस्मात्त्वं स्नेहविह्वलाम् । विहितावसरः स्त्रीणां शंकरस्य रहोविधौ

स्नेहाने व्याकुळ झालेल्या मला—तुझ्या मातेला—परित्यजून, स्त्रियांसाठी विधिपूर्वक नियत शंकराच्या गुप्त विधीत तू अयोग्य वेळी प्रवेश केला आहेस।

Verse 35

तस्मात्ते परुषा रूक्षा जडा हृदय वर्जिता । गणेशाक्षरसदृशा शिला माता भविष्यति

म्हणून तुझ्यासाठी माता कठोर, रूक्ष, जड व हृदयहीन होऊन, गणेशाच्या अक्षरासारखी शिला होईल।

Verse 36

एवमुत्सृष्टशापाया गिरिपुत्र्यास्त्वनंतरम् । निर्जगाम मुखात्क्रोधः सिंहरूपी महाबलः

अशा रीतीने गिरिपुत्रीने शाप सोडताच, तत्क्षणी तिच्या मुखातून महाबलवान सिंह-रूप क्रोध बाहेर पडला।

Verse 37

पश्चात्तापं समश्रित्य तया देव्या विसर्जितः । स तु सिंहः करालास्यो महाकेसरकंधरः

नंतर पश्चात्तापाने देवीने त्याला विसर्जित केले; तो सिंह विकराळ मुखाचा व गळ्याभोवती भव्य केसरधारी होता।

Verse 38

प्रोद्धूतबललांगूलदंष्ट्रोत्कट गुहामुखः । व्यावृतास्यो ललज्जिह्वः क्षामकुक्षिश्चिखादिषुः

त्याची बलवान शेपटी उंच उडाली होती; त्याचे जबडे-दात गुहेच्या मुखासारखे भयंकर; तोंड विस्फारलेले, जीभ लपलपणारी, पोट कृश—शिकारासाठी सदैव आतुर।

Verse 39

तस्यास्ये वर्तितुं देवी व्यवस्यत सती तदा । ज्ञात्वा मनोगतं तस्या भगवांश्चतुराननः

तेव्हा सती देवीने त्याच्या मुखात प्रवेश करण्याचा निश्चय केला. तिच्या मनातील हेतू जाणून भगवान चतुरानन (ब्रह्मा) …

Verse 40

आजगामाश्रमपंद संपदामाश्रयं ततः । आगम्योवाच तां ब्रह्मा गिरिजां मृष्टया गिरा

त्यानंतर ब्रह्मा संपत्तीचे आश्रयस्थान असलेल्या त्या आश्रमपदास आले. तेथे येऊन त्यांनी गिरिजेला मधुर व सुशोभित वाणीने संबोधिले।

Verse 41

किं देवी प्राप्तुकामासि किमलभ्यं ददामि ते । तच्छ्रुत्वोवाच गिरिजा गुरुगौरवगर्भितम्

“देवी, तुला काय प्राप्त करावयाचे आहे? कोणती गोष्ट अलभ्य आहे? मी ती तुला देईन।” हे ऐकून गिरिजेने गंभीर गौरवाने भरलेले वचन उत्तरादाखल सांगितले।

Verse 42

तपसा दुष्करेणाप्तः पतित्वे शंकरो मया । स मां श्यामलवर्णेति बहुशः प्रोक्तवान्भवः

“दुष्कर व कठोर तपाने मी शंकरांना पती म्हणून प्राप्त केले. तरीही भव (शिव) मला वारंवार ‘श्यामलवर्णा’ असे म्हणत राहिले.”

Verse 43

स्यामहं कांचनाकारा वाल्लभ्येन च संयुता । भर्तुर्भूतपतेरंगे ह्येकतो निर्विशंकिता

“मी श्यामवर्णाची असले तरी सुवर्णासारखी प्रभा धारण करणारी व प्रियतेने युक्त आहे; तरी भूतपती पतीच्या अंगावर मी एकीकडेच ठेवली जाते, म्हणून माझ्या मनात निःशंका भाव नाही.”

Verse 44

तस्यास्तद्भाषितं श्रुत्वा प्रोवाच जलजासनः । एवं भवतु भूयस्त्वं भर्तुर्देहार्धधारिणी

तिचे वचन ऐकून कमलासन ब्रह्मा म्हणाले—“असेच होवो; तू पुन्हा पतीच्या देहाचा अर्धभाग धारण करणारी हो.”

Verse 45

ततस्तस्याः शरीरात्तु स्त्री सुनीलांबुजत्विषा । निर्गता साभवद्भीमा घंटाहस्ता त्रिलोचना

मग तिच्या शरीरातून गडद निळ्या कमळासारख्या तेजाची एक स्त्री प्रकट झाली; ती भीषण, त्रिनेत्री आणि हातात घंटा धारण करणारी होती.

Verse 46

नानाभरणपूर्णांगी पीतकौशेयवासिनी । तामब्रवीत्ततो ब्रह्मा देवीं नीलांबुजत्विषम्

अनेक अलंकारांनी शोभलेली व पिवळे कौशेय वस्त्र परिधान केलेली त्या निळ्या कमळकांतीच्या देवीला मग ब्रह्मा म्हणाले.

Verse 47

अस्माद्भूधरजा रदेहसंपर्कात्त्वं ममाज्ञया । संप्राप्ता कृतकृत्यत्वमेकानंशा पुराकृतिः

“माझ्या आज्ञेने या पर्वतज देहाच्या संस्पर्शातून तू येथे आलीस; तू कृतकृत्य झालीस—देवीचा प्राचीन एक अंश पुन्हा प्रकट झाला आहे.”

Verse 48

य एष सिंहः प्रोद्भूतो देव्याः क्रोधाद्वरानने । स तेस्तु वाहनो देवी केतौ चास्तु महाबलः

“हे वरानने, देवीच्या क्रोधातून जो हा सिंह उत्पन्न झाला आहे, तोच तुझा वाहन होवो, हे देवी; आणि हा महाबली तुझा केतू (ध्वजचिन्ह)ही होवो.”

Verse 49

गच्छ विंध्याचले तत्र सुरकार्यं करिष्यति । अत्र शुंभनिशुंभौ च हत्वा तारकसैन्यपौ

हे देवी, विंध्याचलास जा; तेथे तू देवकार्य सिद्ध करशील. येथे शुंभ-निशुंभ—तारकाच्या सैन्याचे सेनापती—यांचा वध करून…

Verse 50

पांचालोनाम यक्षोऽयं यक्षलक्षपदानुगः । दत्तस्ते किंकरो देवी महामायाशतैर्युतः

‘पांचाल’ नावाचा हा यक्ष, लक्षो यक्षांच्या संगतीने युक्त; हे देवी, तुला सेवक म्हणून अर्पण केला आहे—महामायेच्या शेकडो शक्तींनी संपन्न.

Verse 51

इत्युक्ता कौशिकी देवी ततेत्याह पितामहम् । निर्गतायां च कौशिक्यां जाता स्वैराश्रिता गुणैः

असे ऐकून कौशिकी देवी पितामह (ब्रह्मा) यांस म्हणाली—“तथेति.” आणि कौशिकी निघून गेल्यावर एक अन्य रूप प्रकट झाले, जे स्वैर व स्वतःच्या गुणांत स्थित होते.

Verse 52

सर्वैः पूर्वभवोपात्तैस्तदा स्वयमुपस्तितैः । उमापि प्राप्तसंकल्पा पश्चात्तापपरायणा

तेव्हा पूर्वजन्मांत उपार्जित सर्व कर्मफळे आपोआप समोर आली; आणि उमा देखील दृढ संकल्प करून, पूर्णतः पश्चात्तापात तल्लीन झाली.

Verse 53

मुहुः स्वं परिनिंदंती जगाम गिरिशांतिकम् । संप्रयांतीं च तां द्वारी अपवार्य समाहितः

पुन्हा पुन्हा स्वतःला निंदित करीत ती गिरिश (शिव) यांच्या सान्निध्यात गेली. ती द्वाराशी येत असता, सावध द्वारपाल पुढे होऊन तिला अडवू लागला.

Verse 54

रुरोध वीरको देवीं हेमवेत्रलताधरः । तामुवाच च कोपेन तिष्ठ तिष्ठ क्व यासि च

सुवर्ण वेत्रलता धारण केलेल्या वीरकाने देवीला अडविले आणि क्रोधाने म्हणाला—“थांब, थांब! तू कुठे चालली आहेस?”

Verse 55

प्रयोजनं न तेऽस्तीह गच्छ यावन्न भर्त्स्यसे । देव्या रूपधरो दैत्यो देवं वंचयितुं त्विह

“तुला येथे काही प्रयोजन नाही; धारेवर धारे बसण्यापूर्वी निघून जा. येथे देवीचे रूप धारण केलेला दैत्य देवाला फसविण्यास आला आहे.”

Verse 56

प्रविष्टो न च दृष्टोऽसौ स च देवेन घातितः । घातिते चाहमाक्षिप्तो नीलकण्ठेन धीमता

“तो आत शिरला, पण दिसला नाही; मग देवाने त्याचा वध केला. वध झाल्यावर धीर बुद्धिमान नीलकंठाने मला दोष दिला.”

Verse 57

कापि स्त्री नापि मोक्तव्या त्वया पुत्रेति सादरम् । तस्मात्त्वमत्र द्वारिस्था वर्षपूगान्यनेकशः

“‘पुत्रा’ असे स्नेहाने म्हटले तरी तुझ्याकडून कोणतीही स्त्री आत सोडू नये. म्हणून तू येथे द्वारी अनेक वर्षसमूह उभा राहशील.”

Verse 58

भविष्यसि न चाप्यत्र प्रवेशं लप्स्यसे व्रज । एका मे प्रविशेदत्र माता या स्नेहवत्सला

“असेच होईल; आणि येथे तू प्रवेश देणार नाहीस—जा. येथे फक्त एकच प्रवेश करील—माझी स्नेहमयी माता.”

Verse 59

नगाधिराजतनया पार्वती रुद्रवल्लभा । इत्युक्ता तु ततो देवी चिंतयामास चेतसा

“नगाधिराजाची कन्या पार्वती, रुद्राची प्रिया” असे संबोधिल्यावर देवीने तेव्हा अंतःकरणात मनोमन विचार केला।

Verse 60

न सा नारी तु दैत्योऽसौ वायोर्नैवावबासत । वृथैव वीरकः शप्तो मया क्रोधपरीतया

ती स्त्री नव्हती—तो दैत्यच होता; हे वायूलाही कळले नाही। क्रोधाने व्यापून मी उगाचच वीरकाला शाप दिला।

Verse 61

अकार्यं क्रियते मूढैः प्रायः क्रोधसमन्वितैः । क्रोधेन नश्यते कीर्तिः क्रोधो हंति स्थिरां श्रियम्

क्रोधाने युक्त मूढ लोक बहुतेक अकार्यच करतात. क्रोधाने कीर्ती नष्ट होते; क्रोध स्थिर लक्ष्मीही हरतो.

Verse 62

अपरिच्छिन्नसर्वार्था पुत्रं शापितवत्यहम् । विपरीतार्थबोद्धॄणां सुलभा विपदो यतः

हे पुत्रा, सर्व गोष्टींचा यथार्थ अर्थ न कळल्याने मी तुला शाप दिला. कारण विपरीत अर्थ समजणाऱ्यांना आपत्ती सहजच येतात.

Verse 63

संचिंत्यैवमुवाचेदं वीरकं प्रति शैलजा । अधो लज्जाविकारेण वदनेनांबुजत्विषा

असे चिंतन करून शैलजाने वीरकाला हे सांगितले—लज्जेच्या भावाने तिचे कमलप्रभ मुख खाली झुकले होते.

Verse 64

अहं वीरक ते माता मा तेऽस्तु मनसो भ्रमः । शंकरस्यास्मि दयिता सुता तु हिमभूभृतः

हे वीरक, मी तुझी माता आहे; मनात भ्रम राहू देऊ नकोस। मी शंकराची प्रियतमा आहे आणि हिमभूभृत्‌ (हिमालय) याची कन्या आहे।

Verse 65

मम गात्रस्थितिभ्रांत्या मा शंकां पुत्र भावय । तुष्टेन गौरता दत्ता ममेयं पद्मयोनिना

हे पुत्रा, माझ्या देहस्थितीच्या भ्रमामुळे शंका धरू नकोस। प्रसन्न झालेल्या पद्मयोनि (ब्रह्मा) यांनी मला ही गौरवर्णता दिली आहे।

Verse 66

मया शप्तोऽस्यविदिते वृत्तांते दैत्यनिर्मिते । ज्ञात्वा नारीप्रवेशं तु शंकरे रहसि स्तिते

दैत्याने रचलेल्या या वृत्तांताचे सत्य न कळता मी त्याला शाप दिला. पण नारीप्रवेशाचे रहस्य कळल्यावर, शंकर गुप्तपणे स्थित होते.

Verse 67

न निवर्तयितुं शक्यः शापः किं तु ब्रवीमि ते । मानुष्यां तु शिलायां त्वं शिलादात्संभविष्यसि

हा शाप परत घेता येणार नाही; तरी मी तुला सांगते—तू शिळेतून मानवरूपाने, शिलाद (शिलादा) याच्यापासून उत्पन्न होशील.

Verse 68

पुण्ये चाप्यर्बुदारण्ये स्वर्गमोक्षप्रदे नृणाम् । अचलेश्वरलिंगं तु वर्तते यत्र वीरक

हे वीरक, पुण्य अर्बुदारण्यात—जे मनुष्यांना स्वर्ग व मोक्ष देणारे आहे—तेथे अचलेश्वराचे लिंग प्रतिष्ठित आहे.

Verse 69

वाराणस्यां विश्वनाथसमं तत्फलदं नृणाम् । प्रभासस्य च यात्राभिर्दशभिर्यत्फलं नृणाम्

मनुष्यांसाठी याचे फळ वाराणसीतील विश्वनाथ-पूजेइतकेच आहे; आणि प्रभासाची दहा यात्रांनी जे पुण्य मिळते, तेच पुण्य याने प्राप्त होते।

Verse 70

तदेकयात्रया प्रोक्तमर्बुदस्य महागिरेः । यत्र तप्त्वा तपो मर्त्या देहधातून्विहाय च

तेच पुण्य महागिरी अर्बुदाची एकच यात्रा केल्याने मिळते असे सांगितले आहे—जिथे मर्त्य तप करून नंतर देहधातूंचा त्याग करतात।

Verse 71

संसारी न पुनर्भूयान्महेश्वरवचो यथा । अर्बुदो यदि लभ्येत सेवितुं जन्मदुःखितैः

महेश्वराच्या वचनाप्रमाणे, ज्यामुळे कोणी पुन्हा संसारात भटकणारा होऊ नये—जर जन्मजन्मांच्या दुःखाने पीडितांना अर्बुद मिळून त्याची सेवा-आराधना करता आली तर।

Verse 72

वाराणसीं च केदारं किं स्मरंति वृथैव ते । तत्राराध्य भवं देवं भवान्नन्दीति नामभृत्

ते व्यर्थच वाराणसी आणि केदार का स्मरतात? तेथे भवदेव (शिव) यांची आराधना करून तो ‘भवान्नंदी’ या नावाने प्रसिद्ध झाला।

Verse 73

शीघ्रमेष्यसि चात्रैव प्रतीहारत्वमाप्स्यसि । एवमुक्ते हृष्टरोमा वीरकः प्रणिपत्य ताम्

“तू लवकरच परत येशील आणि इथेच प्रतीहार (द्वारपाल) पद प्राप्त करशील.” असे ऐकताच आनंदाने रोमांचित झालेला वीरक तिला नमस्कार करून वाकला।

Verse 74

संस्तूय विविधैर्वाक्यैर्मातरं समभाषत । धन्योऽहं देवि यो लप्स्ये मानुष्यमतिदुर्लभम्

तो विविध वचनांनी मातेस स्तवून म्हणाला— “हे देवि, मी धन्य आहे; कारण मला अतिदुर्लभ असे मानुष्यजन्म प्राप्त होईल।”

Verse 75

शापोऽनुग्रहरूपोऽयं विशेषादर्बुदाचले । समीपे यस्य पुण्योऽस्ति महीसागरसंगमः

हा ‘शाप’ खरेतर अनुग्रहस्वरूपच आहे—विशेषतः अर्बुदाचलावर; ज्याच्या जवळ भूमी व सागर यांचा पवित्र संगम आहे।

Verse 76

ऊधः पृथिव्या देशोऽयं यो गिरेश्चार्णवांतरे । तत्र गत्वा महत्पुण्यमवाप्य भवभक्तितः

हा प्रदेश पृथ्वीच्या ‘ऊध’सारखा आहे, जो पर्वत व समुद्र यांच्या मध्ये आहे. तेथे जाऊन भव (शिव) भक्तीने महान पुण्य मिळते।

Verse 77

पुनरेष्यामि भो मातरित्युक्त्वाभूच्छिलासुतः । देवी च प्रविवेशाथ भवनं शशिमौलिनः

“हे माता, मी पुन्हा येईन”—असे म्हणून शिलासुत (गणेश) निघून गेला. मग देवी शशिमौली (शिव) यांच्या भवनात प्रविष्ट झाली।

Verse 78

इत्यार्बुदाख्यानम् । ततो दृष्ट्वा च तां प्राह धिग्नार्य इति त्र्यंबकः

अशा रीतीने अर्बुद-आख्यान समाप्त. मग तिला पाहून त्र्यंबक (शिव) म्हणाले— “धिक्, नारी!”

Verse 79

सा च प्रण्म्य तं प्राह सत्यमेतन्न मिथ्यया । जडः प्रकृतिभागोयं नार्यश्चार्हंति निन्दनाम्

तीही त्यांना नमस्कार करून म्हणाली—हे सत्य आहे, असत्य नाही। ही जडता प्रकृतीचा भाग आहे; आणि स्त्रिया खरोखरच निंदेस पात्र आहेत.

Verse 80

पुरुषाणां प्रसादेन मुच्यंते भवसागरात् । ततः प्रहृष्टस्तामाह हरो योग्याऽधुना शुभे

पुरुषांच्या प्रसादानेच त्या भवसागरातून मुक्त होतात. तेव्हा हर्षित होऊन हर म्हणाला—हे शुभे, आता तू योग्य आहेस.

Verse 81

पुत्रं दास्यामि येन त्वं ख्यातिमाप्स्यसि शोभने । ततो रेम हि देव्या स नानाश्चर्यालयो हरः

हे शोभने, मी तुला असा पुत्र देईन की ज्यामुळे तुला कीर्ती मिळेल. मग अनेक आश्चर्यांचे धाम असलेला हर देवीसह आनंदित झाला.

Verse 82

ततो वर्षसहस्रेषु देवास्त्वरितमानसाः । ज्वलनं नोदयामासुर्ज्ञातुं शंकरचेष्टितम्

मग हजारो वर्षे गेल्यावर, उतावळ्या मनाचे देव शंकराचे चेष्टित जाणण्यासाठी ज्वलन (अग्नी)ला पुढे ढकलू लागले.

Verse 83

द्वारि स्थितं प्रतिहारं वंचयित्वा च पावकः । पारावतस्य रूपेण प्रविवेश हरांतिकम्

द्वारावर उभ्या प्रतिहाराला फसवून पावक (अग्नी) पारव्याचे रूप घेऊन हराच्या अंतःसन्निधीत प्रवेशला.

Verse 84

ददृशे तं च देवेशो विनतां प्रेक्ष्य पार्वतीम् । ततस्तां ज्वलनं प्राह नैतद्योग्यं त्वया कृतम्

देवेशाने त्याला पाहिले; आणि विनम्र पार्वतीला पाहून ज्वलन (अग्नी) यास म्हणाला—“तू केलेले हे कृत्य योग्य नाही.”

Verse 85

यदिदं भुक्षुतं स्थानान्मम तेजो ह्यनुत्तमम् । गृहाण त्वं सुदुर्बुद्धे नो वा धक्ष्यामि त्वां रुषा

“या स्थानी तू माझे अनुपम तेज भक्षण केलेस; अरे दुर्मती, ते परत घे—नाहीतर क्रोधाने मी तुला भस्म करीन.”

Verse 86

भीतस्ततोऽसौ जग्राह सर्वदेवमुखं च सः । तेन ते वह्निसहिता विह्वलाश्च सुराः कृताः

मग तो भयभीत होऊन त्याने सर्व देवतांची मुखे धरली; त्यामुळे अग्नीसह देवगण व्याकुळ व गोंधळलेले झाले.

Verse 87

विपाट्य जठराण्येषां वीर्यं माहेश्वरं ततः । निष्क्रांतं तत्सरो जातं पारदं शतयोजनम्

त्यांची जठरे फाडून माहेश्वर वीर्य बाहेर आले; त्यातून शतयोजन विस्ताराचे पारदाचे सरोवर निर्माण झाले.

Verse 88

वह्निश्च व्याकुलीभूतो गंगायां मुमुचे सकृत् । दह्यमाना च सा देवी तरंगैर्वहिरुत्सृजत्

अग्नीही व्याकुळ होऊन ते एकदा गंगेत सोडून दिले; आणि दग्ध होत असलेली ती देवी आपल्या लाटांनी अग्नी बाहेर फेकू लागली.

Verse 89

जातस्त्रिभुवनक्यातस्तेन च श्वेतपर्वतः । एतस्मिन्नंतरे वह्निराहूतश्च हिमालये

त्यापासून त्रिभुवनात प्रसिद्ध असा श्वेतपर्वत उत्पन्न झाला. याच दरम्यान अग्नीला देखील हिमालयात बोलाविले गेले.

Verse 90

सप्तर्षिभिर्वह्निहोमं कुर्वद्भिर्मंत्रवीर्यतः । आगत्य तत्र जग्राह वह्निर्भागं च तं हुतम्

मंत्रवीर्याने युक्त सप्तर्षी अग्नीत होम करीत असता, अग्नी तेथे येऊन त्या आहुतीतील आपला भाग घेऊन गेला.

Verse 91

गतेऽह्न्यत्वस्मिंश्च तत्रस्थः पत्नी स्तेषामपश्यत । सुवर्णकदलीस्तंभनिभास्ताश्चंद्रलेखया

तो दिवस गेल्यावर, तेथे असलेल्या त्या ऋषींच्या पत्नींनी (त्यांना) सुवर्ण कदलीस्तंभासारखे, चंद्ररेखेने अंकित असे पाहिले.

Verse 92

पश्यमानः प्रफुल्लाक्षो वह्निः कामवशं गतः । स भूयश्चिंतयामास न न्याय्यं क्षुभितोऽस्मि यत्

पाहता पाहता प्रसन्न-विस्तृत नेत्रांचा अग्नी कामाच्या वश झाला. मग तो पुन्हा पुन्हा विचार करू लागला—“मी असा क्षुब्ध होणे योग्य नाही.”

Verse 93

साध्वीः पत्नीर्द्विजेंद्राणामकामाः कामयाम्यहम् । पापमेतत्कर्म चोग्रं नश्यामि तृमवत्स्फुटम्

“द्विजेंद्रांच्या साध्वी पत्नी मला न इच्छिताही मी त्यांची इच्छा करीत आहे. हे पापमय व उग्र कर्म आहे; मी तृणासारखा पूर्णपणे नष्ट होईन.”

Verse 94

कृत्वैतन्नश्यते कीर्तिर्यावदाचंद्रतारकम् । एवं संचिंत्य बहुधा गत्वा चैव वनांतरम्

“मी हे केले तर चंद्र-ताऱ्यांपर्यंत टिकणारी माझी शुभकीर्ती नष्ट होईल.” असे वारंवार चिंतन करून तो वनाच्या गहन अंतरात गेला.

Verse 95

संयन्तुं नाभवच्छक्त उपायैर्बहुभिर्मनः । ततः स कामसंतप्तो मूर्छितः समपद्यत

अनेक उपाय करूनही त्याचे मन आवरता आले नाही. मग कामतापाने दग्ध होऊन तो मूर्छित झाला.

Verse 96

ततः स्वाहा च भार्यास्य बुबुधे तद्विचेष्टितम् । ज्ञात्वा च चिंतयामास प्रहृष्टा मनसि स्वयम्

तेव्हा त्याची पत्नी स्वाहा हिने त्याचे ते वर्तन ओळखले. ते जाणून ती मनातल्या मनात हर्षित होऊन विचार करू लागली.

Verse 97

स्वां भार्यामथ मां त्यक्त्वा बहुवासादवज्ञया । भार्याः कामयते नूनं सप्तर्षीणां महात्मनाम्

दीर्घ सहवासातून आलेल्या अवज्ञेमुळे स्वतःची पत्नी—मला—त्यागून, तो नक्कीच महात्मा सप्तर्षींच्या पत्नींची कामना करीत आहे.

Verse 98

तदासां रूपमाश्रित्य रमिष्ये तेन चाप्यहम् । ततस्त्वंगिरसो भार्या शिवानामेति शोभना

त्यांचे रूप धारण करून मीही त्याच्याशी रमण करीन. तेव्हा अङ्गिरा ऋषीची शोभना पत्नी—शिवा नावाची—प्रथम पुढे आली.

Verse 99

तस्या रूपं समाधाय पावकं प्राप्य साब्रवीत् । मामग्ने कामसंतप्तां त्वं कामयितुमर्हसि

तिचे रूप धारण करून स्वाहा पावक (अग्नी) जवळ गेली व म्हणाली— “हे अग्ने! मी कामतापाने दग्ध आहे; तू मला कामयितुं योग्य आहेस।”

Verse 100

न चेत्करिष्यसे देव मृतां मामुपधारय । अहमंगिरसो भार्या शिवानाम हुताशन

“जर तू असे करणार नाहीस, हे देव, तर मला मृत समज. मी अङ्गिरसाची पत्नी ‘शिवा’ नावाची आहे, हे हुताशन!”

Verse 101

सर्वाभिः सहिता प्राप्ता ताश्च यास्यंत्यनुक्रमात् । अस्माकं त्वं प्रियो नित्यं त्वच्चित्ताश्च वयं तथा

“मी सर्वांसह येथे आले आहे; त्या देखील अनुक्रमे येतील. तू आम्हांला नित्य प्रिय आहेस, आणि आम्हीही मनाने तुझ्यातच रत आहोत।”

Verse 102

ततः स कामसंतप्तः संबभूव तया सह । प्रीते प्रीता च सा देवी निर्जगाम वनांतरात्

मग तो तो कामतापाने व्याकुळ होऊन तिच्याशी संग झाला. तो तृप्त झाल्यावर ती देवीही प्रसन्न होऊन वनांतरातून बाहेर आली।

Verse 103

चिंतयंती ममेदं चेद्रूपं द्रक्ष्यंति कानने । ते ब्राह्मणीनामनृतं दोषं वक्ष्यंति पावकात्

ती विचार करू लागली— “काननात त्यांनी माझे हे रूप पाहिले, तर ब्राह्मणीनिमित्त पावकावर असत्याचा दोष लावतील।”

Verse 104

तस्मादेतद्रक्षमाणा गरुडी संभवाम्यहम् । सुपर्णा सा ततो भूत्वा ददृशे श्वेतपर्वतम्

म्हणून याचे रक्षण करण्यासाठी मी गरुडी होईन। मग ती सुपर्णा होऊन श्वेत पर्वतास पाहू लागली।

Verse 105

शरस्तंबैः सुसंपृक्तं रक्षोभिश्च पिशाचकैः । सा तत्र सहसा गत्वा शैलपूष्ठं सुदुर्गमम्

तो प्रदेश सरकंड्यांनी दाट भरलेला व राक्षस-पिशाचांनी व्यापलेला होता। ती सहसा तेथे जाऊन अतिदुर्गम शैलपृष्ठावर पोहोचली।

Verse 106

प्राक्षिपत्कांचने कुंडे शुक्रं तद्धारणेऽक्षमा । शिष्टानामपि देवीनां सप्तर्षीणां महात्मनाम्

ते धारण करण्यास असमर्थ होऊन तिने ते शुक्र सुवर्णकुंडात टाकले—जे धारण करणे श्रेष्ठ देव्या व महात्मा सप्तर्षींनाही कठीण होते।

Verse 107

पत्नीसरूपतां कृत्वा कामयामास पावकम् । दिव्यं रूपमरूंधत्याः कर्तुं न शकितं तया

पत्नीचे रूप धारण करून तिने कामनेने पावक (अग्नी)ची इच्छा केली; पण अरुंधतीचे दिव्य रूप ती स्वतःसाठी घडवू शकली नाही।

Verse 108

तस्यास्तपःप्रभावेण भर्तुः शुश्रूषणेन च । षट्कृत्वस्तत्तु निक्षिप्तमग्निरेतः कुरुद्वह

तिच्या तपश्चर्येच्या प्रभावाने व पतीसेवेने, हे कुरुद्वह, अग्नीचे ते बीज खरोखर सहा वेळा निक्षेपित झाले।

Verse 109

कुंडेऽस्मिंश्चैत्रबहुले प्रतिपद्येव स्वाहया । ततश्च पावको दुःखाच्छुशोच च मुमोह च

या कुंडात चैत्रमासाच्या शुक्ल प्रतिपदेला स्वाहाद्वारे (आहुती पडली). तेव्हा पावक दुःखाने व्याकुळ होऊन शोक करू लागला व मोहग्रस्त झाला.

Verse 110

आः पापं कृतमित्येव देहन्यासेऽकरोन्मतिम् । ततस्तं खेचरी वाणी प्राह मा मरणं कुरु

“अहो, पाप केले!” असे म्हणत त्याने देहत्यागाचा निश्चय केला. तेव्हा आकाशातून दिव्य वाणी झाली—“मरण करू नकोस.”

Verse 111

भाव्यमेतच्च भाव्यर्थात्को हि पावक मुच्यते । भाव्यर्थेनापि यत्ते च परदारोप सेवनम्

“हे पावका, हे घडणेच होते; जे होणार त्यातून कोण सुटू शकतो? तरीही परस्त्रीसेवन हा तुझा दोष आहे.”

Verse 112

कृतं तच्चेतसा तेन त्वामजीर्णं प्रवेक्ष्यति । श्वेतकेतोर्महायज्ञे घृतधाराभितर्पितम्

त्याने मनात तसा निश्चय केला आहे; म्हणून तू अजून अजीर्ण असतानाच तो तुझ्यात प्रवेश करील—तू, ज्याला श्वेतकेतूच्या महायज्ञात घृतधारांनी तृप्त केले होतेस.

Verse 113

शोकं च त्यज नैतास्ताः स्वाहै वेयं तव प्रिया । श्वेतपर्वतकुंडस्थं पुत्रं त्वं द्रष्टुमर्हसि । ततो वह्निस्तत्र गत्वा ददृशे तनयं प्रभुम्

“शोक सोड; या तुझ्या पत्नी नाहीत—हीच स्वाहा, तुझी प्रिया आहे. श्वेतपर्वताच्या कुंडात असलेल्या तुझ्या पुत्राचे दर्शन घे.” मग वह्नी तेथे जाऊन प्रभुरूप पुत्राला पाहू लागला.

Verse 114

अर्जुन उवाच । कस्मात्स्वाहा करोद्रूपं षण्णां तासां महामुने

अर्जुन म्हणाला—हे महामुने, स्वाहेने त्या सहा पत्न्यांची रूपे कशासाठी धारण केली?

Verse 115

यत्ता भर्तृपराः साध्व्यस्तपस्विन्योग्निसंनिभाः । न बिभेति च किं ताभ्यः षड्भ्यः स्वाहाऽपराधिनी । भर्तृभक्त्या जगद्दग्धुं यतः शक्ताश्च ता मुने

त्या साध्वी, पतिव्रता तपस्विनी आणि अग्निसमान तेजस्विनी आहेत. हे मुने, पतिभक्तीने जग दग्ध करण्यास समर्थ अशा त्या सहाजणींना अपराधिणी स्वाहा का घाबरली नाही?

Verse 116

नारद उवाच । सत्यमेतत्कुरुश्रेष्ठ श्रृणु तच्चापि कारणम् । येन तासां कृतं रूपं न वा शापं ददुश्च ताः

नारद म्हणाला—हे कुरुश्रेष्ठ, हे खरे आहे. स्वाहेने त्यांची रूपे का धारण केली आणि त्या स्त्रियांनी शाप का दिला नाही, ते कारणही ऐक.

Verse 117

यत्र तद्वह्निना क्षिप्तं रुद्रतेजः सकृत्पुरा । गंगायां तत्र सस्नुस्ताः षटत्न्योऽज्ञनाभावतः

जिथे अग्नीने पूर्वी एकदा रुद्रतेज टाकले होते, तिथे गंगेत त्या सहा पत्न्या अज्ञानामुळे स्नान करू लागल्या.

Verse 118

ततस्ता विह्वलीभूतास्तेजसा तेन मोहिताः । लज्जया च स्वभर्तॄणां गंगातीरस्थिता रहः

मग त्या तेजाने मोहित होऊन त्या व्याकुळ झाल्या; आणि पतींच्या लज्जेने गंगातीरावर गुप्तपणे राहू लागल्या.

Verse 119

एतदंतमालोक्य चिकीर्षंती मनीषितम् । स्वाहा शरीरमाविश्यतासां तेजो जहार तत्

हे सर्व पाहून आणि आपला संकल्प सिद्ध करण्याची इच्छा धरून स्वाहेने त्यांच्या देहांत प्रवेश करून त्यांचे तेज हरण केले।

Verse 120

चिक्रीड वह्निजायापि यथा ते कथितं मया

अशा प्रकारे अग्नीची पत्नी स्वाहाही क्रीडा करू लागली—जसे मी तुम्हाला सांगितले आहे।

Verse 121

उपकारमिमं ताभिः स्मरंतीभिश्च भारत । न शप्ता सा यतः शापो न देयश्चोपकारिणि

हे भारत! त्या उपकाराची आठवण ठेवून त्यांनी तिला शाप दिला नाही; कारण उपकारकर्त्याला शाप देऊ नये।

Verse 122

ततः सप्तर्षयो ज्ञात्वा ज्ञानेनासुचितां गताः । तत्यजुः षट् तदा पत्नीर्विना देवीमरुंधतीम्

मग सप्तर्षींनी ज्ञानाने सत्य जाणून आपण अशुचितेत पडलो आहोत असे मानले; आणि देवी अरुंधतीला वगळून सहा पत्नींचा त्याग केला।

Verse 123

विश्वामित्रस्तु भगवान्कुमारं शरणं गतः । स्तवं दिव्यं संप्रचक्रे महासेनस्य चापि सः

परंतु भगवन् विश्वामित्र कुमाराच्या शरणी गेले आणि महासेन देवासाठी दिव्य स्तोत्र रचले।

Verse 124

अष्टोत्तरशतं नाम्नां श्रृणु त्वं तानि फाल्गुन । जपेन येषां पापानि यांति ज्ञानमवाप्नुयात्

हे फाल्गुना, ती अष्टोत्तर-शत नावे ऐक; ज्यांचा जप केल्याने पाप नष्ट होतात आणि आत्मज्ञान प्राप्त होते।

Verse 125

त्वं ब्रह्मवादी त्वं ब्रह्मा ब्राह्मणवत्सलः । ब्रह्मण्यो ब्रह्मदेवश्च ब्रह्मदो ब्रह्मसंग्रहः

आप ब्रह्माचे प्रवक्ता, आपणच ब्रह्मा, आणि ब्राह्मणांवर वात्सल्य करणारे आहात। आपण ब्राह्मण्यधर्माचे रक्षक, ब्रह्मदेव, ब्रह्मविद्येचे दाते आणि ब्रह्माचे संग्रहस्थान आहात।

Verse 126

त्वं परं परमं तेजो मंगलानां च मंगलम् । अप्रमेयगुणश्चैव मंत्राणां मंत्रगो भवान्

आप परम, परमोत्कृष्ट तेज आहात; सर्व मंगलांतीलही परम मंगल आहात। आपले गुण अप्रमेय आहेत आणि आपणच सर्व मंत्रांचा अंतःस्थ सारस्वरूप आहात।

Verse 127

त्वं सावित्रीमयो देव सर्वत्रैवापराजितः । मंत्र शर्वात्मको देवः षडक्षरवतां वरः

हे देवा, आपण सावित्री (गायत्री)मय आहात आणि सर्वत्र अपराजित आहात। हे देवा, आपण मंत्रस्वरूप, शर्व (शिव) यांचे आत्मस्वरूप, आणि षडक्षरी मंत्रधारकांमध्ये श्रेष्ठ आहात।

Verse 128

माली मौली पताकी च जटी मुंडी शिखंड्यपि । कुण्डली लांगली बालः कुमारः प्रवरो वरः

आप माळाधारी, मुकुटधारी व ध्वजाधारी; जटाधारी, मुंडितशिर आणि शिखंडीही आहात। आपण कुंडलधारी, नांगरधारी, दिव्य बाल—कुमार—आणि सर्वश्रेष्ठ, परम वर आहात।

Verse 129

गवांपुत्रः सुरारिघ्नः संभवो भवभावनः । पिनाकी शत्रुहा श्वेतो गूढः स्कन्दः कराग्रणीः

तू गवांपुत्र, देवशत्रूंचा संहारक, स्वयंसंभव व भवभावन आहेस। तू पिनाकधारी, शत्रुहा, श्वेत, गूढ; स्कंद, कर्माच्या अग्रभागी अग्रणी आहेस।

Verse 130

द्वादशो भूर्भुवो भावी भुवः पुत्रो नमस्कृतः । नागराजः सुधर्मात्मा नाकपृष्ठः सनातनः

तू द्वादशात्मा आहेस; तू भूर् व भुवः आहेस; तू भावी, भविष्यस्वरूप आहेस। तू भुवःचा पुत्र, नमस्कारयोग्य; तू नागराज, सुधर्मस्वभाव, स्वर्गशिखरी प्रतिष्ठित सनातन आहेस।

Verse 131

त्वं भर्ता सर्वभूतात्मा त्वं त्राता त्वं सुखावहः । शरदक्षः शिखी जेता षड्वक्त्रो भयनाशनः

तू भर्ता, सर्वभूतांचा अंतरात्मा; तू त्राता, सुखदायक आहेस। तू शरद्‌सम निर्मळदृष्टीचा, शिखी (मयूरध्वज), जेता; षड्वक्त्र, भय-नाशक आहेस।

Verse 132

हेमगर्भो महागर्भो जयश्च विजयेश्वरः । त्वं कर्ता त्वं विधाता च नित्यो नित्यारिमर्दनः

तू हेमगर्भ, महागर्भ; जय व विजयेश्वर आहेस। तू कर्ता व विधाता आहेस; तू नित्य आणि नित्यशत्रुमर्दन आहेस।

Verse 133

महासेनो महातेज वीरसेनश्च भूपतिः । सिद्धासनः सुराध्यक्षो भीमसेनो निरामयः

तू महासेन, महातेज, वीरसेन व भूपती आहेस। तू सिद्धासन, सुराध्यक्ष, भीमसेन आणि निरामय—रोगशोकहर आहेस।

Verse 134

शौरिर्यदुर्महातेजा वीर्यवान्सत्यविक्रमः । तेजोगर्भोऽसुररिपुः सुरमूर्तिः सुरोर्ज्जितः

आपण शौरि व यदु—महातेजस्वी, वीर्यवान, सत्यपराक्रमी आहात। आपण तेजोगर्भ, असुरांचा रिपू, देवमूर्ती आणि देवशक्तीने उर्जित आहात।

Verse 135

कृतज्ञो वरदः सत्यः शरण्यः साधुवत्सलः । सुव्रतः सूर्यसंकाशो वह्निगर्भः कणो भुवः

आपण कृतज्ञ, वरदाता, सत्यस्वरूप, शरणागतांचे रक्षक आणि साधुवत्सल आहात। आपण सुव्रती, सूर्यसमान तेजस्वी, वह्निगर्भ आणि भूमीत व्याप्त सूक्ष्म कणरूप आहात।

Verse 136

पिप्पली शीघ्रगो रौद्री गांगेयो रिपुदारणः । कार्त्तिकेयः प्रभुः क्षंता नीलदंष्ट्रो महामनाः

आपण पिप्पली, शीघ्रगामी, रौद्रतेजस्वी, गाङ्गेय आणि रिपुदारण आहात। आपण कार्त्तिकेय प्रभू—क्षमाशील, नीलदंष्ट्र आणि महामना आहात।

Verse 137

निग्रहो निग्रहाणां च नेता त्वं सुरनंदनः । प्रग्रहः परमानंदः क्रोधघ्नस्तार उच्छ्रितः

आपण निग्रहस्वरूप आणि निग्रह करणाऱ्यांचेही नियामक; आपण नेता, हे सुरनंदन। आपण प्रग्रह, परमानंद, क्रोधघ्न आणि उन्नत तारकरूप तारणहार आहात।

Verse 138

कुक्कुटी बहुली दिव्यः कामदो भूरिवर्धनः । अमोघोऽमृतदो ह्यग्निः शत्रुघ्नः सर्वमोदनः

आपण कुक्कुटी व बहुली, दिव्यस्वरूप, कामद आणि समृद्धिवर्धक आहात। आपण अमोघ, अमृतप्रद, अग्निस्वरूप, शत्रुघ्न आणि सर्वांना आनंद देणारे आहात।

Verse 139

अव्ययो ह्यमरः श्रीमानुन्नतो ह्यग्निसंभवः । पिशाचराजः सूर्याभः शिवात्मा शिवनंदनः

आपण अव्यय, अमर व श्रीमंत आहात; उन्नत आणि अग्निसंभव आहात। आपण पिशाचांचा राजा, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, शिवस्वरूप व शिवाचा प्रिय आनंददायक पुत्र आहात।

Verse 140

अपारपारो दुर्ज्ञेयः सर्वभूतहिते रतः । अग्राह्यः कारणं कर्ता परमेष्ठी परं पदम्

आपल्याला ना पार ना अपार—आप अनंत व दुर्ज्ञेय आहात; सर्वभूतांच्या हितासाठी सदैव रत आहात। आपण अग्राह्य; आपणच कारण व कर्ता, परमेष्ठी आणि परम पद आहात।

Verse 141

अचिंत्यः सर्वभूतात्मा सर्वात्मा त्वं सनातनः । एवं स सर्वभूतानां संस्तुतः परमेश्वरः

आपण अचिंत्य आहात—सर्वभूतांचे अंतरात्मा, सर्वात्मा, सनातन। अशा प्रकारे तो परमेश्वर सर्व प्राण्यांकडून स्तुत होतो।

Verse 142

नाम्नामष्टशतेनायं विश्वामित्रमहर्षिणा । प्रसन्नमूर्तिराहेदं मुनींद्रं व्रियतामिति

प्रसन्नमूर्ती भगवान म्हणाले—“हे अष्टशतनाम स्तोत्र महर्षी विश्वामित्रांनी रचले आहे; या मुनींद्रास स्वीकारून सन्मानित करा.”

Verse 143

मम त्वया द्विजश्रेष्ठ स्तुतिरेषा निरूपिता । भविष्यति मनोऽभीष्टप्राप्तये प्राणिनां भुवि

हे द्विजश्रेष्ठ, ही माझी स्तुती तू निरूपित केली आहेस; पृथ्वीवर ती प्राण्यांच्या मनोऽभीष्ट प्राप्तीस साधन ठरेल।

Verse 144

विवर्धते कुले लक्ष्मीस्तस्य यः प्रपठेदिमम् । न राक्षसाः पिशाचा वा न भूतानि न चापदः

जो हा स्तव पठण करतो त्याच्या कुळात लक्ष्मी वाढते; त्याला राक्षस, पिशाच, भूतप्रेत किंवा आपत्ती बाधत नाहीत।

Verse 145

विघ्नकारीणि तद्गेहे यत्रैव संस्तुवंति माम् । दुःस्वप्नं च न पश्येत्स बद्धो मुच्यते बंधनात्

ज्या घरात माझी स्तुती होते तेथे विघ्न निर्माण होत नाहीत; तो दुःस्वप्न पाहत नाही, आणि जो बांधलेला असेल तो बंधनातून मुक्त होतो।

Verse 146

स्तवस्यास्य प्रभावेण दिव्यभावः पुमान्भवेत् । त्वं च मां श्रुतिसंस्कारैः सर्वैः संस्कर्तुमर्हसि

या स्तवाच्या प्रभावाने मनुष्य दिव्यभाव प्राप्त करतो; आणि तू श्रुतीने सांगितलेल्या सर्व संस्कारांनी मला संस्कारित करण्यास योग्य आहेस।

Verse 147

संस्काररहितं जन्म यतश्च पशुवत्स्मृतम् । त्वं च मद्वरदानेन ब्रह्मर्षिश्च भविष्यसि

कारण संस्काररहित जन्म पशूसमान मानले जाते; पण माझ्या वरदानाने तूही ब्रह्मर्षी होशील।

Verse 148

ततो मुनिस्तस्य चक्रे जातकर्मादिकाः क्रियाः । पौरोहित्यं तथा भेजे स्कंदस्यैवाज्ञया प्रभुः

त्यानंतर मुनींनी त्याच्यासाठी जातकर्मादी संस्कार केले; आणि स्कंदाच्या आज्ञेने त्या पूज्य प्रभूंनी पौरोहित्याचे कार्यही स्वीकारले।

Verse 149

ततस्तं वह्निरभ्यागाद्ददर्श च सुतं गुहम् । षट्छीर्षं द्विगुणश्रोत्रं द्वादशाक्षिभुजक्रमम्

तेव्हा पावक (अग्नी) त्याच्याजवळ आला व आपला पुत्र गुह पाहिला—षट्मुख, द्विगुण कर्णांचा, आणि द्वादश नेत्र व भुजांच्या शोभित क्रमाने युक्त।

Verse 150

एकग्रीवं चैककायं कुमारं स व्यलोकयत् । कलिलं प्रथमे चाह्नि द्वितीये व्यक्तितां गतम्

त्याने कुमाराला एकच ग्रीवा व एकच देह असलेला पाहिला। पहिल्या दिवशी तो अव्यक्त कलिलरूप होता, आणि दुसऱ्या दिवशी स्पष्ट व्यक्त रूपास प्राप्त झाला।

Verse 151

दृतीयायां शिशुर्जातश्चतुर्थ्यां पूर्ण एवच । पंचम्यां संस्कृतः सोऽभूत्पावकं चाप्यपश्यत

तिसऱ्या दिवशी तो शिशुरूपाने जन्मला, चौथ्या दिवशी पूर्णत्वास गेला. पंचमीला त्याचा संस्कार झाला आणि त्याने पावक (अग्नी) यांचेही दर्शन घेतले।

Verse 152

ततस्तं पावकः पार्थ आलिलिंग चुचुंब च । पुत्रेति चोक्त्वा तस्मै स शक्त्यस्त्रम ददात्स्वयम्

तेव्हा पावक (अग्नी) ने त्याला आलिंगन देऊन चुंबन केले; ‘पुत्रा’ असे म्हणत त्याने स्वतः ‘शक्ती’ नावाचे अस्त्र प्रदान केले।

Verse 153

स च शक्तिं समादाय नमस्कृत्य च पावकम् । श्वेतश्रृंगं समारूढो मुखैः पश्यन्दिशो दश

त्याने ती शक्ती स्वीकारून पावकाला नमस्कार केला; मग श्वेतशृंगावर आरूढ होऊन, आपल्या मुखांनी दहा दिशांकडे दृष्टि टाकली।

Verse 154

व्यनदद्भैरवं नादं त्रास यन्सासुरं जगत् । ततः श्वेतगिरेः श्रृंगं रक्षः पद्मदशावृतम्

त्याने भैरव असा भयंकर नाद केला; असुरांसह सारा जग थरथरला. मग त्याने श्वेतगिरीचे शिखर पाहिले—दहा पद्माकार व्यूहांनी वेढलेले, आणि चहूबाजूंनी राक्षस पहाऱ्यावर उभे.

Verse 155

बिभेद तरसा शक्त्या शतयोजनविस्तृतम् । तदेकेन प्रहारेण खंडशः पतितं भुवि

त्याने वेगाने शक्तीने शतयोजन-विस्तीर्ण त्या पिंडाला फोडून टाकले. एकाच प्रहाराने ते तुकडे-तुकडे होऊन भूमीवर कोसळले.

Verse 156

चूर्णीकृता राक्षसास्ते सततं धर्मशत्रवः । ततः प्रव्यथिता भूमिर्व्यशीर्यत समंततः

धर्माचे सतत शत्रू असलेले ते राक्षस चूर्ण झाले. मग अत्यंत व्याकुळ झालेली भूमी सर्व बाजूंनी तडकू लागली.

Verse 157

भीताश्च पर्वताः सर्वे चुक्रुशुः प्रलयाद्यथा । भूतानि तत्र सुभृशं त्राहित्राहीति चोज्जगुः

सर्व पर्वत भयभीत होऊन प्रलयकाळासारखे आक्रोश करू लागले. तेथील भूतप्राणीही जोराने ‘त्राही! त्राही!’—‘वाचवा! वाचवा!’—असे ओरडू लागले.

Verse 158

एवं श्रुत्वा ततो देवा वासवं सह तेऽब्रुवन् । येनैकेन प्रहारेण त्रैलोक्यं व्याकुली कृतम्

हे ऐकून देवांनी वासव (इंद्र) याला एकत्र म्हणाले—“ज्याच्या एकाच प्रहाराने त्रैलोक्य व्याकुळ झाले आहे.”

Verse 159

स संक्रुद्धः क्षणाद्विश्वं संहरिष्यति वासव । वयं च पालनार्थाय सृष्टा देवेन वेधसा

हे वासवा! तो क्रुद्ध झाला तर क्षणातच तो विश्वाचा संहार करील. आणि आम्ही तर वेधस (ब्रह्मा) देवाने जगाच्या पालन-रक्षणासाठीच निर्माण केलेले आहोत.

Verse 160

तच्च त्राणं सदा कार्यं प्राणैः कंठगतैरपि । अस्माकं पश्यतामेवं यदि संक्षोभ्यते जगत्

म्हणून ते रक्षणकार्य नेहमीच करावे—प्राण कंठाशी आले तरीही. कारण आम्ही पाहत असताना जर असे जगत् हादरले तर…

Verse 161

धिक्ततो जन्म वीराणां श्लाघ्यं हि मरणं क्षणात् । तदस्माभिः सहैनं त्वं क्षतुमर्हसि वासव

कर्तव्यापासून ढळणारे वीरांचे जीवन धिक्कारास पात्र; क्षणातले मरणही खरे तर श्लाघ्य आहे. म्हणून, हे वासवा, आमच्यासह तू त्याला आवर घालणे योग्य आहेस.

Verse 162

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा देवैः सार्धं तमभ्ययात् । विधित्सुस्तस्य वीर्यं स शक्रस्तूर्णतरं तदा

असे ऐकून शक्राने ‘तथे’ असे म्हणत देवांसह त्याच्याकडे धाव घेतली. त्या वेळी त्या वीराचे सामर्थ्य परखण्याच्या हेतूने तो अधिकच वेगाने पुढे सरकला.

Verse 163

उग्रं तच्च महावेगं देवानीकं दुरासदम् । नर्दमानं गुहऋ प्रेक्ष्य ननाद जलधिर्यथा

उग्र, महावेगी, दुर्जय देवसेना गर्जत आहे असे पाहून गुहानेही प्रत्युत्तरादाखल गर्जना केली—जणू स्वयं समुद्रच.

Verse 164

तस्य नादेन महता समुद्धूतोदधिप्रभम् । बभ्राम तत्रतत्रैव देव सैन्यमचेतनम्

त्याच्या महान नादाने समुद्रासारखी खळबळ उडून देवांची सेना अचेतन होऊन तिथेतिथेच भरकटू लागली।

Verse 165

जिघांसूनुपसंप्राप्तान्देवान्दृष्ट्वा स पावकिः । विससर्ज्ज मुखात्तत्र प्रवृद्धाः पावकार्चिषः

मारण्याच्या हेतूने जवळ आलेल्या देवांना पाहून त्या पावकीने तेथेच मुखातून प्रचंड अग्निज्वाळा सोडल्या।

Verse 166

अदहद्देवसैन्यानि चेष्ट मानानि भूतले । ते प्रदीप्तशिरोदेहाः प्रदीप्तायुधवाहनाः

भूमीवर तडफडणाऱ्या देवसैन्यांना त्याने जाळून टाकले; त्यांच्या शिरोदेहांसह आयुधे व वाहनेही धगधगू लागली।

Verse 167

प्रच्युताः सहसा भांति दिवस्तारागणा इव । दह्यमानाः प्रपन्नास्ते शरणं पावकात्मजम्

ते सहसा कोसळून आकाशातून पडणाऱ्या तारकागणांसारखे चमकू लागले; जळतजळत त्यांनी पावकात्मजास शरण घेतली।

Verse 168

देवा वज्रधरं प्रोचुस्त्यज वज्रं शतक्रतो । उक्तो देवैस्तदा शक्रः स्कंदे वज्रवासृजत्

देवांनी वज्रधरास म्हटले—“हे शतक्रतो, वज्र सोड!” देवांच्या वचनाने तेव्हा शक्राने स्कंदावर वज्र फेकला।

Verse 169

तद्विसृष्टं जघानाशु पार्श्व स्कंदस्य दक्षिणम् । बिभेद च कुरुश्रेष्ठ तदा तस्य महात्मनः

तो सोडलेला वज्र क्षणार्धात स्कंदाच्या उजव्या पार्श्वावर आदळला आणि—हे कुरुश्रेष्ठा—त्या महात्म्याचा पार्श्व भेदून गेला।

Verse 170

वज्रप्रहारात्स्कंदस्य संजातः पुरुषोऽपरः । युवा कांचनसन्नाहः शक्तिधृग्दिव्य कुंडलः

स्कंदावर वज्रप्रहार होताच दुसरा एक पुरुष उत्पन्न झाला—युवा, सुवर्ण-कवचधारी, शक्तिधारी आणि दिव्य कुंडलांनी भूषित।

Verse 171

शाख इत्यभिविख्यातः सोपि व्यनददद्भुतम् । ततश्चेंद्रः पुनः क्रुद्धो हृदि स्कंदं व्यदारयत्

‘शाख’ म्हणून प्रसिद्ध झालेल्या त्यानेही अद्भुत गर्जना केली. मग इंद्र पुन्हा क्रुद्ध होऊन स्कंदाच्या हृदयप्रदेशास विदीर्ण करू लागला।

Verse 172

तत्रापि तादृशो जज्ञे नैगमेय इति श्रुतः । ततो विनद्य स्कंदाद्याश्चत्वारस्तं तदाभ्ययुः

तेथेही तसाच एक उत्पन्न झाला; तो ‘नैगमेय’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. मग गर्जना करून स्कंद व इतर तिघे चौघेही एकाच वेळी त्याच्यावर धावून गेले।

Verse 173

तदेंद्रो वज्रमुत्सृज्य प्रांजलिः शरणं ययौ । तस्याभयं ददौ स्कंदः सहसैन्यस्य सत्तमः

मग इंद्राने वज्र टाकून देऊन हात जोडून शरणागती पत्करली. सेनानायकांतील श्रेष्ठ स्कंदाने त्याला अभय दिले।

Verse 174

ततः प्रहृष्टास्त्रभिदशा वादित्राण्यभ्यवादयन् । वज्रप्रहारात्कन्याश्च जज्ञिरेऽस्य महाबलाः

तेव्हा शस्त्रधारी देव आनंदित होऊन वाद्ये वाजवू लागले। वज्रप्रहाराने त्याच्यापासून महाबलवान कन्याही उत्पन्न झाल्या।

Verse 175

या हरं ति शिशूञ्जातान्गर्भस्थांश्चैव दारुणाः । काकी च हिलिमा चैव रुद्रा च वृषभा तथा

ज्या नवजात शिशूंना आणि गर्भस्थ बालकांनाही हरून नेतात, त्या अत्यंत दारुण आहेत। त्यांत काकी, हिलिमा, रुद्रा आणि वृषभा आहेत।

Verse 176

आया पलाला मित्रा च सप्तैताः शिशुमातरः । एतासांवीर्यसंपन्नः शिशुश्चाभूत्सुदारुणः

आया, पलाला आणि मित्रा—या सातही ‘शिशुमाता’ आहेत। त्यांच्या शक्तीने युक्त असा एक शिशूही जन्मला, जो अतिशय दारुण होता।

Verse 177

स्कंदप्रसादजः पुत्रो लोहिताक्षो भयंकरः । एष वीराष्टकः प्रोक्तः स्कंदमातृगणोऽद्भुतः

स्कंदाच्या प्रसादाने लोहिताक्ष नावाचा भयंकर रूपाचा पुत्र जन्मला। हाच ‘वीराष्टक’ म्हणून सांगितला आहे—स्कंदमातृगणाचा अद्भुत समुदाय।

Verse 178

पूजनीयः सदा भक्त्या सर्वापस्मारशांतिदः । उपातिष्ठत्ततः स्कंदं हिरण्यकवचस्रजम्

तो सदैव भक्तीने पूजनीय आहे, कारण तो सर्व अपस्माररोगांचे शमन करणारा आहे। मग सुवर्णकवच व माळेने विभूषित स्कंदाच्या सेवेस तो उपस्थित राहिला।

Verse 179

लोहितांबरसंवीतं त्रैलोक्यस्यापि सुप्रभम् । युवानं श्रीः स्वयं भेजे तं प्रणम्य शरीरिणी

लाल वस्त्रांनी आवृत, त्रैलोक्यातही अतिशय तेजस्वी त्या युवाला स्वयं श्रीदेवीने वरण केले; देहधारिणी होऊन तिने त्यास प्रणाम केला।

Verse 180

श्रिया जुष्टं च तं प्राहुः सर्वे देवाः प्रणम्य वै । हिरण्यवर्ण्ण भद्रं ते लोकानां शंकरो भव

श्रीने अनुग्रहित त्या पुरुषास सर्व देवांनी प्रणाम करून म्हटले— “हे सुवर्णवर्णा! तुझे कल्याण असो; लोकांचा शंकर, म्हणजेच हितकर्ता हो।”

Verse 181

भवानिंद्रोऽस्तु नो नाथ त्रैलोक्यस्य हिताय वै

हे नाथ! आपण आमचे इंद्र व्हा—खरोखर त्रैलोक्याच्या हितासाठी।

Verse 182

स्कंद उवाच । किमिंद्रः सर्वलोकानां करोतीह सुरोत्तमाः । कथं देवगणांश्चैव पाति नित्यं सुरेश्वरः

स्कंद म्हणाले— “हे देवोत्तमांनो! इंद्र येथे सर्व लोकांसाठी काय करतो? आणि सुरेश्वर देवगणांचे नित्य रक्षण कसे करतो?”

Verse 183

देवा ऊचुः । इंद्रो दिशति भूतानां बलं तेजः प्रजाः सुखम् । प्रज्ञां प्रयच्छति तथा सर्वान्दायान्सुरेश्वरः

देव म्हणाले— “इंद्र प्राण्यांना बल, तेज, संतती व सुख देतो; तसेच सुरेश्वर प्रज्ञा आणि सर्व योग्य वाटेही प्रदान करतो।”

Verse 184

दुर्वृत्तानां स हरति वृत्तस्थानां प्रयच्छति । अनुशास्ति च भूतानि कार्येषु बलवत्तरः

तो दुर्वृत्तांचे तेज व ऐश्वर्य हिरावून घेतो आणि सद्वृत्तात स्थित असणाऱ्यांना योग्य स्थान व फल प्रदान करतो. कर्मात सर्वाधिक बलवान होऊन तो भूतप्राण्यांना त्यांच्या कर्तव्यांत अनुशासित करतो.

Verse 185

असूर्ये च भवेत्सूर्यस्तथाऽचंद्रे च चंद्रमाः । भवत्यग्निश्च वायुश्च पृथिव्यां जीवकारणम्

जिथे सूर्य नाही तिथे तोच सूर्य होतो; जिथे चंद्र नाही तिथे तोच चंद्रमा होतो. तोच अग्नी व वायू होऊन पृथ्वीवर जीवनाचे कारण ठरतो.

Verse 186

एतदिंद्रेण कर्तव्यमिंद्रो हि विपुलं बलम् । त्वं चेंद्रो भव नो वीर तारकं जहि ते नमः

हे कार्य इंद्रानेच करावे, कारण इंद्र हे विपुल बल आहे. आणि हे वीरा, आमच्यासाठी तूच इंद्र हो—तारकाचा वध कर; तुला नमस्कार.

Verse 187

इंद्र उवाच । त्वं भवेंद्रो महाबाहो सर्वेषां नः सुखावहः । प्रणम्य प्रार्थये स्कंद तारकं जहि रक्ष नः

इंद्र म्हणाला: हे महाबाहो, तू इंद्र होऊन आम्हा सर्वांना सुख दे. मी प्रणाम करून विनंती करतो, हे स्कंद—तारकाचा वध कर आणि आमचे रक्षण कर.

Verse 188

स्कंद उवाच । शाधि त्वमेव त्रैलोक्यं भवानिंद्रोस्तु सर्वदा । करिष्ये चेंद्रकर्माणि न ममेंद्रत्वमीप्सितम्

स्कंद म्हणाला: तूच त्रैलोक्याचे शासन कर; तू सदैव इंद्र राहो. मी इंद्राची कार्ये करीन, पण इंद्रत्वाचे पद मला अभिलषित नाही.

Verse 189

त्वमेव राजा भद्रं ते त्रैलोक्यस्य ममैव च । करोमि किं च ते शक्रशासनं ब्रूहि तन्मम

तूच राजा आहेस—तुझे कल्याण असो—त्रैलोक्याचेही आणि माझेही। मी काय करू? हे शक्र, तुझी आज्ञा सांग; तीच माझी कर्तव्य आहे.

Verse 190

इंद्र उवाच । यदि सत्यमिदं वाक्यं निश्चयाद्भाषितं त्वया । अभिषिच्छस्व देवानां सैनापत्ये महाबल । अहमिंद्रो भविष्यामि तव वाक्याद्यशोऽस्तु ते

इंद्र म्हणाला—जर हे वचन तू निश्चयाने सत्यच बोलला असशील, तर हे महाबलवान, देवांच्या सेनेच्या सेनापतीपदी स्वतःचा अभिषेक कर. तुझ्या वचनाने मी इंद्रच राहीन—तुला यश लाभो.

Verse 191

स्कंद उवाच । दानवानां विनाशाय देवानामर्थसिद्धये । गोब्राह्मणस्य चार्थाय एवमस्तु वचस्तव

स्कंद म्हणाला—दानवांच्या विनाशासाठी, देवांच्या कार्यसिद्धीसाठी, तसेच गो आणि ब्राह्मणांच्या हितासाठी—तुझे वचन तसेच होवो.

Verse 192

इत्युक्ते सुमहानादः सुराणामभ्यजायत । भूतानां चापि सर्वेषां त्रैलोक्यांकपकारकः

असे म्हणताच देवांमध्ये अतिमहान नाद उठला; आणि सर्व भूतांमध्येही—जो त्रैलोक्याला कंपविणारा होता.

Verse 193

जयेति तुष्टुवुश्चैनं वादित्राण्यभ्यवादयन् । ननृस्तष्टुवुश्चैवं कराघातांश्च चक्रिरे

‘जय! जय!’ म्हणत त्यांनी त्याची स्तुती केली; वाद्ये वाजू लागली. ते नाचले, गुणगान केले आणि आनंदाने टाळ्या वाजवल्या.

Verse 194

तेन शब्देन महता विस्मिता नगनंदिनी । शंकरं प्राह को देव नादोऽयमतिवर्तते

त्या महान शब्दाने विस्मित होऊन नगनंदिनी शंकरास म्हणाली—“हे देव! हा कोणता अद्भुत नाद आहे, जो सर्वांहून अधिक आहे?”

Verse 195

रुद्र उवाच । अद्य नुनं प्रहृष्टानां सुराणां विविधा गिरः । श्रूयंते च तथा देवी यथा जातः सुतस्तव

रुद्र म्हणाले—“हे देवी! आज आनंदित देवांच्या विविध जयघोष नक्कीच ऐकू येत आहेत, कारण तुझा पुत्र जन्मला आहे.”

Verse 196

गवां च ब्राह्मणानां च साध्वीनां च दिवौकसाम् । मार्जयिष्यति चाश्रूणि पुत्रस्ते पुण्यवत्यपि

हे पुण्यवती! तुझा पुत्र गायींचे, ब्राह्मणांचे, साध्वी स्त्रियांचे आणि स्वर्गवासीयांचेही अश्रू पुसून टाकील.

Verse 197

एवं वदति सा देवी द्रष्टुं तमुत्सुकाऽभवत् । शंकरश्च महातेजाः पुत्रस्नेहाधिको यतः

असे बोलताच देवी त्याला पाहण्यास उत्सुक झाली; आणि महातेजस्वी शंकरही पुत्रस्नेहाने अधिकच द्रवला.

Verse 198

वृषभं तत आरुह्य देव्या सह समुत्सुकः । सगणो भव आगच्छत्पुत्र दर्शनलालसः

मग भव (शिव) वृषभावर आरूढ होऊन, देवीसह आणि गणांसह, पुत्रदर्शनाच्या लालसेने उत्सुक होऊन आला.

Verse 199

ततो ब्रह्मा महासेनं प्रजापतिरथाब्रवीत् । अभिगच्छ महादेवं पितरं मातरं प्रभो

तेव्हा प्रजापती ब्रह्मा महासेनास म्हणाला— “हे प्रभो, आपल्या पिता महादेवांजवळ आणि मातेजवळ जा।”

Verse 200

अनयोर्वीर्यसंयोगात्तवोत्पत्तिस्तु प्राथमी । एवमस्त्विति चाप्युक्त्वा महासेनो महेश्वरम्

“या दोघांच्या वीर्य-तेजाच्या संयोगातूनच तुझी प्रथम उत्पत्ती झाली,” असे सांगून; “एवमस्तु” म्हणत महासेन महेश्वराकडे गेला।