Adhyaya 19
या अध्यायात क्रोध व मोहामुळे कालनेमी असुर निमीचे स्वरूप चुकीचे ओळखून युद्ध अधिकच उग्र करतो. निमीच्या प्रेरणेने तो ब्रह्मास्त्र सोडतो; त्यामुळे देवसेनेत प्रचंड घबराट पसरते, पण योग्य प्रतिकाराने ते अस्त्र शांत केले जाते. त्यानंतर भास्कर (सूर्य) भयाण तापमय रूप धारण करून असुरदलाचा संहार करतो; त्यांच्यात गोंधळ, तहान आणि मोठी हानी होते. मग कालनेमी मेघासारखे रूप घेऊन थंड पावसाने परिस्थिती उलटवतो, आपल्या पक्षाचे धैर्य वाढवून शस्त्रवृष्टीने देव व सहकारी यांचा मोठ्या प्रमाणावर नाश करतो. अश्विनीकुमार तीक्ष्ण बाणांनी व वज्रास्त्र-प्रभावाने त्याच्या रथयंत्राला इजा करतात; कालनेमी चक्र, गदा इत्यादी शस्त्रांनी प्रत्युत्तर देतो आणि पुढे नारायणास्त्राचा प्रसंगही सूचित होतो. इंद्राची स्थिती डळमळीत होताच व दैवी अपशकुन तीव्र होताच देवगण विधिपूर्वक स्तुती करून वासुदेवाचे शरण घेतात. विष्णु योगनिद्रेतून जागे होऊन गरुडावर आरूढ होतात, असुरांचे प्रहार स्वतःमध्ये सामावून कालनेमीशी प्रत्यक्ष युद्ध करतात. अस्त्रविनिमयानंतर निर्णायक प्रहाराने विष्णु त्याला जखमी करून वश करतात, पण पुढे अंतिम अंत होईल असे सांगून तात्पुरती सूट देतात; भयभीत सारथी त्याला जगदीश्वरापासून दूर घेऊन जातो।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । कालनेमी रुषाविष्टस्तेषां रूपं न बुद्धवान् । ततो निमिं च दैत्येन्द्रं मत्वा देवं महाजवः
नारद म्हणाले—क्रोधाने आविष्ट झालेला कालनेमी त्यांचे खरे रूप ओळखू शकला नाही. मग दैत्येंद्र निमिला देव समजून तो महावेगी पुढे धावला.
Verse 2
केशेषु गृह्य तं वीरं चकर्ष च ननाद च । ततो निमिरुवाचेदं कालनेमिं महाबलम्
त्या वीराला केसांनी धरून त्याने ओढत नेले आणि गर्जना केली. तेव्हा निमीने त्या महाबली कालनेमीला हे वचन सांगितले.
Verse 3
अहं निमिः कालनेमे सुतं मत्वा वधस्व मा । भवता मोहितेनाजौ देवान्मत्वासुराः स्वकाः
मी निमी आहे, हे कालनेमी; मला पुत्र समजून माझा वध करू नकोस. रणात मोहग्रस्त होऊन तू देवांनाच आपले असुर समजून चुकलास.
Verse 4
सुरैः सुदुर्जयाः कोट्यो निहतादश विद्धि तत् । सर्वास्त्रवारणं मुंच ब्रह्ममस्त्रं त्वरान्वितः
हे जाण—देवांनी अत्यंत दुर्जेय अशा दहा कोटी सैन्यांचा संहार केला आहे. म्हणून सर्वास्त्रांना आवरणारे ब्रह्मास्त्र त्वरेने सोड.
Verse 5
स तेन बोधितो दैत्यो मुक्त्वा तं संभ्रमाकुलः । बाणं ब्रह्मास्त्रविहितं मुमोच त्वरयान्वितः
त्याने बोध केल्यावर तो दैत्य संभ्रमाने व्याकुळ झाला आणि ब्रह्मास्त्राने सिद्ध केलेला बाण त्वरेने सोडून दिला.
Verse 6
ब्रह्मास्त्रं तत्प्रजज्वाल ततः खे सुमहाद्भुतम् । देवानां चाभवत्सैन्यं सर्वमेव भयाकुलम्
ते ब्रह्मास्त्र आकाशात प्रज्वलित झाले—अतिशय अद्भुत दृश्य! तेव्हा देवांची सारी सेना भयाने व्याकुळ झाली.
Verse 7
शंबरास्त्रं ततः शांतं ब्राह्मप्रतिहतं तदा । तस्मिन्प्रतिहते ह्यस्त्रे भास्करः प्रभुः
मग शंबरास्त्र शांत झाले; ब्रह्मास्त्राने तेव्हा ते प्रतिहत झाले. आणि ते अस्त्र निष्फळ होताच प्रभु भास्कर (सूर्य) उद्यत झाले.
Verse 8
महेंद्रजालमास्ताय चक्रे भीषणां तनुम् । विस्फूर्जत्करसंघातसमाक्रांतजगत्त्रयः
महेंद्राच्या मायाजालाचा आश्रय घेऊन त्याने भीषण देह धारण केला; स्फुरणाऱ्या असंख्य हातांच्या समूहाने जणू त्रैलोक्य व्यापले.
Verse 9
तताप दानवानीकं गलन्मज्जाङ्घ्रिशोणितम् । चक्षूंषि दानवेन्द्राणां चकारांधानि स प्रभुः
त्या प्रभूने दानवसेनेला असे तापविले की त्यांच्या अंगांतून मज्जा व रक्त गळू लागले; आणि दानवराजांची नेत्रे त्याने अंध केली।
Verse 10
गजानामगलन्मेदः पेतुश्चापि रथा भुवि । तुरंगमाः श्वसंतश्च घर्मार्ता रथिनोपि च
हत्तींची चरबी वितळू लागली आणि रथ भूमीवर कोसळले. घोडे हांफू लागले; रथीही दाहक उष्णतेने व्याकुळ झाले.
Verse 11
इतश्चेतश्च सलिलं प्रार्थयंतस्तृषातुराः । गिरिद्रोणीश्च पादांश्च गिरिणां गहनानि च
तृषेने व्याकुळ होऊन ते इकडे-तिकडे पाण्यासाठी आर्जव करीत—डोंगरदऱ्या, पर्वतपायथा आणि गहन दऱ्यांकडे धावू लागले.
Verse 12
तेषां प्रार्थयतां शीघ्रमन्योन्यं च विसर्पिणाम् । दावाग्निरज्वलत्तीव्रो घोरो नर्दग्धपादपः
ते झपाट्याने मदतीसाठी एकमेकांना हाक देत इकडे-तिकडे पळत होते; तेवढ्यात भयंकर दावाग्नी तीव्रतेने भडकला आणि सर्व वृक्ष जळून गेले.
Verse 13
तोयार्थिनः पुरो दृष्ट्वा तोयं कल्लो लमालितम् । पुरःस्थितमपि प्राप्तुं न शेकुरुपसादितुम्
पाण्यासाठी व्याकुळ होऊन त्यांनी समोरच लाटांनी अस्थिर झालेले जल पाहिले; तरीही ते समोर असूनही त्यांना ते मिळविता आले नाही, जवळही जाता आले नाही.
Verse 14
अप्राप्य सलिलं भूमावभ्याशे द्रुतमेव ते । तत्रतत्र व्यदृश्यन्त मृता दैत्येश्वराभुवि
पाणी न मिळाल्याने ते जवळच भूमीवर त्वरेने कोसळले। दैत्येश्वराच्या भूमीत ते ठिकठिकाणी मृत पडलेले दिसले।
Verse 15
रथा गजाश्च पतितास्तुरंगाश्च श्रमान्विताः । स्थिता वमंतो धावंतो गलद्द्रुतवसास्रजः
रथ व हत्ती पडले; घोडे श्रमाने व्याकुळ झाले. काही उभे, काही धावत, वमन करीत; माळा व साज ढिले होऊन टपटपत होते.
Verse 16
दानवानां कोटिकोटि व्यदृश्यतमृतं तदा । एवं क्षयो जानवानां तस्मिन्महति वर्तिते
तेव्हा दानवांचे कोट्यवधी मृत दिसू लागले. असा तो महान संहार घडल्यावर त्या जीवांचा क्षय झाला.
Verse 17
प्रकोपोद्भूतताम्राक्षः कालनेमी रुषातुरः । बभूव कालमेधाभः स्फुरद्रोमशतह्रदः
प्रकोपाने तांबडे झालेले नेत्र असलेला, क्रोधाने व्याकुळ कालनेमी काळमेघासारखा झाला; त्याच्या अंगावर शेकडो लहरींसारखे रोमांच उभे राहिले.
Verse 18
गंभीरास्फोटनिर्ह्रादजगद्धृदयकंपनः । प्रच्छाद्य गगनं सूर्यप्रभां सर्वां व्यनाशयत्
गंभीर स्फोट-गर्जना व प्रचंड निनादाने जगाचे हृदय थरथरले. त्याने आकाश झाकून सूर्याची सारी प्रभा लोपविली.
Verse 19
ववर्ष शीतं च जलं दानवेन्द्रबलं प्रति । दैत्यास्तां वृष्टिमासाद्य समाश्वस्तास्ततः क्रमात्
त्याने दानवराजाच्या सैन्यावर थंड पाण्याचा वर्षाव केला. ती वृष्टी प्राप्त करून दैत्य हळूहळू सावरले आणि शांत झाले.
Verse 20
बीजांकुरा इव म्लानाः प्राप्य वृष्टिं धरातले । ततः स मेघरूपेण कालनेमिर्महासुराः
ज्याप्रमाणे पृथ्वीवर कोमेजलेले अंकुर पाऊस पडल्यावर पुन्हा टवटवीत होतात, त्याप्रमाणे त्या महासुर कालनेमीने मेघाचे रूप धारण केले.
Verse 21
शस्त्रवृष्टिं ववर्षोग्रां देवनीकेषु दुर्जयः । तया वृष्ट्या पीड्यमाना दैत्यैरन्यैश्च देवताः
त्या दुर्जय असुराने देवांच्या सैन्यावर भयंकर शस्त्रांचा वर्षाव केला. त्या वर्षावाने आणि इतर दैत्यांमुळे पीडित होऊन देव त्रस्त झाले.
Verse 22
गतिं कांचिन्न पश्यन्ति गावः शीतार्दिता इव । परस्परं व्यलीयंत गजेषु तुरगेषु च । रथेषु च भयत्रस्तास्तत्रतत्र निलिल्यिरे
थंडीने कुडकुडणाऱ्या गाईंप्रमाणे त्यांना कोणताही मार्ग दिसत नव्हता. भयभीत होऊन ते एकमेकांच्या आडोशाला, हत्ती, घोडे आणि रथांमध्ये लपू लागले.
Verse 23
एवं ते लीयमानाश्च निहताः कालने मिना । दृश्यंते पतिता देवाः शस्त्रभिन्नंगसंधयः
अशा प्रकारे लपलेल्या त्या देवांना कालनेमीने ठार मारले. शस्त्रांनी अवयव आणि सांधे तुटलेले देव जमिनीवर पडलेले दिसू लागले.
Verse 24
विभिन्ना भिन्नमूर्धानस्तथा भिन्नोरुजानवः । विपर्यस्तं रथांगैश्च पतितं ध्वजशक्तिभिः
शिरे विदीर्ण झाली होती आणि उरू व गुडघेही चुरडले गेले होते। रथांच्या अवयवांनी उलथून अनेक जण ध्वज व शक्तीच्या घावांनी आहत होऊन भूमीवर पडले होते।
Verse 25
तुरंगाणां सहस्राणि गजानामयुतानि च । रक्तेन तेषां घोरेण दुस्तरा चाभवन्मही
हजारो घोडे आणि दहा हजारो हत्ती तेथे पडले होते; त्यांच्या भयंकर रक्तामुळे भूमी दुस्तर, पार करणे कठीण झाली होती।
Verse 26
एवमाजौ महादैत्यः कालनेमिर्महासुरः । जघ्ने मुहुर्तमात्रेण गंधर्वाणां दशायुतम्
अशा प्रकारे रणांगणात महादैत्य महासुर कालनेमीने केवळ एका मुहूर्तात गंधर्वांचे एक लक्ष संहारले।
Verse 27
यक्षाणां पंचलक्षाणि किंनराणां तथैव च । जघ्ने पिशाचमुख्यानां सप्तलक्षाणि निर्भयः
निर्भयपणे त्याने यक्षांचे पाच लक्ष आणि तसेच किन्नरांचेही संहार केला; तसेच पिशाचमुख्यांचे सात लक्ष नष्ट केले।
Verse 28
इतरेषां न संख्यास्ति सुरजातिनिकायिनाम् । जघ्ने स कोटिशः क्रद्धः कालनेमिर्मदोत्कटः
इतर देवजाति-समूहांची तर गणनाच नव्हती। क्रुद्ध व मदाने उन्मत्त झालेल्या कालनेमीने त्यांचा कोटीकोटींनी संहार केला।
Verse 29
एवं प्रतिभये भीमे तदामर महाक्षये । संक्रुद्धावश्विनौ वीरौ चित्रास्त्रकवचोज्जवलौ
असा भयंकर आतंक उसळताच, देवांच्या त्या महान् संहारामध्ये, ते दोघे वीर अश्विन क्रोधाने प्रज्वलित झाले—विचित्र अस्त्रे व तेजस्वी कवचांनी उजळलेले।
Verse 30
जघ्नतुस्तौ रणे दैत्यमेकैकं षष्टिभिः शरैः । निर्भिद्य ते महादैत्यं सपुंखा विविशुर्महीम्
रणात त्या दोघांनी त्या दैत्याला—प्रत्येकी साठ बाणांनी—घायाळ केले. ते बाण महादैत्याला भेदून, पिसांसहित, भूमीत घुसले।
Verse 31
ताभ्यां बाणप्रहारैस्तु किंचित्सोऽवाप्तचेतनः । जग्राह चक्रं लक्षारं तैलधौतं रणेऽधिकम्
त्या दोघांच्या बाणप्रहारांनी तो किंचित शुद्धीवर आला. मग रणात अत्यंत प्रबळ, तेलाने धुतलेले, धारदार चक्र त्याने उचलले।
Verse 32
तेन चक्रेण सोश्विभ्यां चिच्छेद रथकूबरम् । जग्राहाथ धनुर्दैत्यः शरांश्चाशीविषोपमान्
त्या चक्राने त्याने दोन्ही अश्विनांच्या रथाचा कूबर (जुवाचा दांडा) छेदून टाकला. मग दैत्याने धनुष्य उचलले आणि विषारी सर्पांसारखे बाण घेतले।
Verse 33
ववर्ष भिषजोर्मूर्ध्नि संछाद्याकाशगोचरम् । तावप्यस्त्रैः स्मृतैः सर्वाश्छेदतुर्दैत्यसायकान्
त्याने त्या दोघा दिव्य भिषजांच्या मस्तकांवर बाणांचा वर्षाव केला, आकाशमार्ग झाकला गेला. पण त्यांनी स्मरण केलेल्या अस्त्रांनी दैत्याचे सर्व बाण छेदून पाडले।
Verse 34
तच्च करम तयोर्दृष्ट्वा विस्मितः कोपमाविशत् । जग्राह मुद्गरं भीम कालदंडविभीषणम्
त्यांचा तो पराक्रम पाहून तो विस्मित झाला आणि मग क्रोधाने भरून गेला। यमदंडासारखी भयंकर, भीषण अशी गदा त्याने उचलली।
Verse 35
स तदमुद्भ्राम्य वेगेन चिक्षेपास्य रथं प्रति । तं तु मुद्गरमायांतमालोक्यांबरगोचरे
त्याने ती गदा वेगाने फिरवून त्यांच्या रथाकडे फेकली. पण मोकळ्या आकाशात धावून येणारी ती गदा पाहून—
Verse 36
मुक्त्वा रथावुभौ वेगादाप्लुतौ तरसाश्विनौ । तौ रथौ स तु निष्पिष्य मुद्गरोऽचलसंनिभः
दोन्ही रथ सोडून वेगवान अश्विनीकुमार झटकन उडी मारून दूर गेले. पर्वतासारख्या त्या गदेने ते दोन्ही रथ चिरडून टाकले.
Verse 37
दारयामास धरणीं हेमजालपरिष्कृतः । तस्य कर्माथ तद्दृष्ट्वा भिषजौ चित्रयोधिनौ
सुवर्णजाळ्याने अलंकृत ती गदा पृथ्वीही फाडू लागली. त्याचे ते कृत्य पाहून ते दोघे वैद्यदेव, अद्भुत योद्धे—
Verse 38
वज्रास्त्रं च प्रकुर्वाणौ दानवेंद्रमयुध्यताम् । घोरवज्रप्रहारैस्तु दानवः स परिक्षतः
वज्रास्त्र सिद्ध करून ते दोघे दानवेंद्राशी युद्ध करू लागले. घोर वज्रप्रहारांनी तो दानव अत्यंत जखमी झाला.
Verse 39
रथो ध्वजो धनुश्चैव छत्रं च कवचं तथा । क्षणेन शतधा भूतं सर्वसैन्यस्य पश्यतः
त्याचा रथ, ध्वज, धनुष्य, छत्र आणि कवचही—क्षणात—संपूर्ण सैन्य पाहत असतानाच शंभर तुकड्यांत चुरडले गेले।
Verse 40
तद्दृष्ट्वा दुकरं कर्म सोऽश्विभ्यां भीमविक्रमः । नारायणास्त्रं बलवान्मुमोच रणमूर्धनि
अश्विनीकुमारांनी केलेले ते दुष्कर कृत्य पाहून, भीम पराक्रमी तो बलवान रणाच्या शिखरावर नारायणास्त्र सोडून दिले।
Verse 41
ततः शशाम वज्रास्त्रं कालनेमिस्ततो रुषा । जीवग्राहं ग्राहयितुमश्विनौ तौ प्रचक्रमे
तेव्हा वज्रास्त्र शांत झाले; आणि कालनेमी क्रोधाने पेटून त्या दोन्ही अश्विनांना ‘जीवग्राह’ या प्राणघातक पकडीत अडकविण्यास प्रवृत्त झाला।
Verse 42
तावभिप्रायमालक्ष्य संत्यज्य समरांगणम् । पदाती वेपमानांगौ प्रद्रुतौ वासवोयतः
त्यांचा हेतू ओळखून त्यांनी रणांगण सोडले; अंग थरथरत, पायदळ होऊन, ज्या दिशेला वासव (इंद्र) गेला होता त्या दिशेने ते पळाले।
Verse 43
तयोरनुगतो दैत्यः कालनेमिर्नदन्मुहुः । प्राप्येंद्रस्य बलं क्रूरो दैत्यानीकपदानुगः
त्या दोघांच्या मागे दैत्य कालनेमी वारंवार गर्जत गेला. क्रूर, दैत्यसेनेच्या पावलांवर पाऊल टाकीत तो इंद्राच्या सैन्याजवळ येऊन पोहोचला।
Verse 44
स काल इव कल्पांते यदा वासवमाद्रुतः । तं दृष्ट्वा सर्वभूतानि विविशुर्विह्वलानि तु
तो वासवावर धावून गेला तेव्हा तो जणू कल्पान्तकाळच भासला। त्याला पाहताच सर्व प्राणी व्याकुळ होऊन भयाने लपण्यासाठी पळाले।
Verse 45
हाहारावं प्रकुर्वाणास्तदा देवाश्च मेनिरे । पराजयं महेंद्रस्य सर्वलोकक्षयावहम्
तेव्हा देवांनी ‘हा हा’ असा आक्रोश केला आणि मानले की महेंद्राचा पराभव सर्व लोकांचा क्षय घडवील।
Verse 46
चेलुः शिखरिणो मुख्याः पेतुरुल्का नभस्तलात् । जगर्जुर्जलदा दिक्षु संभूतश्च महारवः
श्रेष्ठ पर्वतशिखरे हलली, आकाशातून उल्का कोसळल्या। सर्व दिशांना मेघ गर्जले आणि महान गोंधळ उठला।
Verse 47
तां भूताविकृतिं दृष्ट्वा देवाः सेंद्रा भयावहाः । मनसा शरणं जग्मुर्वासुदेवं जगत्पतिम्
ती भूतांची भयावह विकृती पाहून इंद्रासह देव भयभीत झाले। त्यांनी मनोमन जगत्पती वासुदेवाचे शरण घेतले।
Verse 48
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । जगद्धिताय कृष्णाय गोविंदाय नमोनमः
ब्रह्मण्यदेवाला नमस्कार, गो व ब्राह्मणांच्या हितकर्त्याला नमस्कार। जगत्हितकारी कृष्ण गोविंदाला पुनःपुन्हा नमस्कार।
Verse 49
स नो रक्षतु गोविंदो भयार्तास्ते जगुः सुराः । सुराणां चिंतितं ज्ञात्वा भगवान्गरुडध्वजः
“गोविंद आमचे रक्षण करो”—भयाने व्याकुळ झालेले देव असे आर्तपणे म्हणाले। देवांच्या मनातील चिंता जाणून गरुडध्वज भगवान् प्रत्युत्तर देऊ लागले।
Verse 50
विबुध्यैव च पर्यंकाद्योगनिद्रां विहाय सः । लक्ष्मीकरयुगांभोजलालितांघ्रिसरोरुहः
ते तत्क्षणी जागे, शय्येवरून उठले आणि योगनिद्रा त्यागली—ज्यांचे कमलचरण लक्ष्मीच्या कमलहस्तयुगुलाने प्रेमाने स्पर्शून लाड केलेले आहेत।
Verse 51
शारदंबरनीराब्जकांतिदेहच्छविः प्रभुः । कौस्तुभोद्भासिहृदयः कांतकेयूरभास्करः
त्या प्रभूची देहकांती शरद्आकाशासारखी व निळ्या कमळासारखी उजळ होती। वक्षस्थळी कौस्तुभमणी झळकत होती आणि मनोहर केयूर सूर्याप्रमाणे चमकत होते।
Verse 52
विमृश्य सुरसंक्षोभं वैनतेयमाताह्वयत् । आहूतेऽविस्थितेतस्मिन्गरुडे दुःखिते भृशम्
देवांच्या क्षोभाचा विचार करून वैनतेयाची माता विनतेने त्याला बोलावले. बोलावल्यावर गरुड तेथे उपस्थित झाला, अत्यंत दुःखी होऊन।
Verse 53
दिव्यनानास्त्रतीक्ष्णार्चिरारुह्यागात्सुराहवम् । तत्रापश्यत देवेंद्रं भयभीतमभिद्रुतम्
दिव्य नानाविध अस्त्रांच्या तीक्ष्ण ज्वाळांनी दीप्त अशा वाहनावर आरूढ होऊन तो देवांच्या युद्धाकडे वेगाने गेला. तेथे त्याने भयभीत इंद्राला पाहिले, जो शत्रूंनी पाठलाग केला होता।
Verse 54
दानवेंद्रैर्नवांभोदसच्छायैः सर्वथोत्कटैः । यथा हि पुरुषं घोरैरभाग्यैरर्थकांक्षिभिः
नव्या पावसाळी मेघांसारख्या श्यामछटेचे, सर्वथा उग्र अशा दानवेंद्रांनी इंद्राला जसा छळला, तसाच धनाची आस धरणारी भयंकर दुर्भाग्ये पुरुषाला सर्व बाजूंनी घेरतात।
Verse 55
तत्त्राणायाव्रजद्विष्णुः स्तूयमानो मुहुः सुरैः । अभाग्येभ्यः परित्रातुं सुकृतं निर्मलं यथा
त्यांच्या रक्षणासाठी विष्णु पुढे आले; देवांनी वारंवार त्यांची स्तुती केली. जसे निर्मळ सुकृत मनुष्याला दुर्भाग्यापासून वाचवते, तसेच ते परित्राणासाठी आले।
Verse 56
अथापश्यत दैत्येंद्रो वियति द्युतिमंडलम् । स्फुरंतमुदयाच्छीघ्रं कांतं सूर्यशतं यथा
मग दैत्येंद्राने आकाशात तेजाचे एक मंडल पाहिले; ते स्फुरत् होत वेगाने उदयास येत होते—जणू शंभर सूर्यांची कांती।
Verse 57
प्रभवं ज्ञातुमिच्छंतो दानवास्तस्य तेजसः । गरुडं तमथा पश्यन्कल्पांतानलभैरवम्
त्या तेजाचा उगम जाणण्याची इच्छा धरून दानवांनी मग गरुडाला पाहिले—जो कल्पांताच्या अग्नीसारखा भयंकर होता।
Verse 58
तत्र स्थितं चतुर्बाहुं हरिं चानुपमद्युतिम् । तमालोक्यासुरेंद्रास्तु हर्षसंपूर्णमानसाः
तेथे त्यांनी चतुर्भुज, अनुपम तेजस्वी हरिला स्थित पाहिले. त्यांना पाहताच असुरेंद्रांची मने हर्षाने भरून गेली।
Verse 59
अयं स देवः सर्वेषां शरणं केशवोऽरिहा । अस्मिञ्जिते जिताः सर्वा देवता नात्र संशयः
हा तोच देव—केशव, अरिनाशक—सर्वांचा आश्रय आहे। तो जिंकला गेला तर सर्व देवता जिंकल्या जातात; यात संशय नाही।
Verse 60
एनमाश्रित्य लोकेशा यज्ञभागभुजोऽमराः । इत्युक्त्वा ते समागम्य सर्व एव ततस्ततः
याचाच आश्रय घेऊन लोकपाल व यज्ञभागभोजी अमर स्थिर राहतात. असे बोलून ते सर्व जण सर्व दिशांतून येऊन एकत्र जमले.
Verse 61
तं जघ्नुर्विविधैः शस्त्रैः परिवार्य समंततः । कालनेमिप्रभृतयो दश दैत्यमहारथाः
सभोवतीने वेढा घालून कालनेमी आदी दहा दैत्य-महारथींनी विविध शस्त्रांनी त्याच्यावर प्रहार केला.
Verse 62
षष्ट्या विव्याधबाणानां कालनेमिर्जनार्दनम् । निमिः शतेन बाणानां मथनोऽशीतिभिः शरैः
कालनेमीने साठ बाणांनी जनार्दनाला विद्ध केले; निमीने शंभर बाणांनी, आणि मथनाने ऐंशी शरांनी प्रहार केला.
Verse 63
जंभकश्चैव सप्तत्या शुंभो दशभिरेव च । शेषा दैत्ये श्वराः सव विष्णुमेकैकशः शरैः
जंभकाने सत्तर बाणांनी आणि शुंभाने दहा बाणांनी प्रहार केला; उरलेले दैत्येश्वरही एकेक करून आपल्या शरांनी विष्णूवर चाल करून गेले.
Verse 64
दशभिर्दशभिः शल्यैर्जघ्नुः सगरुडं रणे । तेषाममृष्यत्तत्कर्म विष्णुर्दानवसूदनः
रणांगणात त्यांनी गरुडासह श्रीहरिवर दहा-दहा शल्यांनी प्रहार केला. दानवसंहारक विष्णूला त्यांचे ते कृत्य सहन झाले नाही.
Verse 65
एकैकं दानवं जघ्ने षड्भिः पड्भिरजिह्नगैः । आकर्णकृष्टैर्भूयश्च कालनेमिस्त्रिभिः शरैः
त्याने एकेक दानवाला सहा-सहा अचूक बाणांनी ठार केले; आणि पुन्हा कानापर्यंत ओढलेल्या तीन बाणांनी कालनेमीलाही भेदले.
Verse 66
विष्णुं विव्याध हृदये रोषाद्रक्तविलोचनः । तस्याशोभंत ते बाणा हृदये तप्तकांचनाः
क्रोधाने रक्तनेत्र होऊन त्याने विष्णूच्या हृदयात बाण रोवला. ते बाण त्यांच्या वक्षस्थळी तप्त सुवर्णासारखे शोभू लागले.
Verse 67
मयूखा इव संदीप्ताः कौस्तुभस्य स्फुरत्त्विषः । तैर्बाणैः किंचिदायस्तो हरिर्जग्राह मुद्गरम्
कौस्तुभमण्याच्या स्फुरणाऱ्या तेजाच्या किरणांसारखे ते बाण प्रज्वलित भासले. त्यांमुळे किंचित् व्याकुळ होऊन हरिने गदा उचलली.
Verse 68
स तमुद्ग्राह्य वेगेन दानवाय मुमोच वै । दानवेन्द्रस्तमप्राप्तं वियत्येव शतैः शरैः
त्याने गदा उचलून वेगाने दानवावर फेकली. पण दानवेंद्राने ती पोहोचण्यापूर्वीच आकाशात शेकडो बाणांनी तिला पाडून टाकले.
Verse 69
चिच्छेद तिलशः क्रुद्धो दर्शयन्पाणिलाघवम् । ततो विष्णुः प्रकुपितः प्रासं जग्राह भैरवम्
क्रोधाने त्याने त्यास तिळतिळ करून छेदिले, हाताची चपळता दाखवीत। तेव्हा विष्णू अत्यंत संतप्त होऊन भयानक प्रास (भाला) उचलून धरला।
Verse 70
तेन दैत्यस्य हृदयं ताडयामास वेगतः । क्षणेन लब्धसंज्ञस्तु कालनेमिर्महासुरः
त्या प्रासाने त्याने वेगाने दैत्याच्या हृदयावर आघात केला. क्षणातच महासुर कालनेमीला पुन्हा शुद्ध आली।
Verse 71
शक्तिं जग्राह तीक्ष्णाग्रां हेमघंटाट्टहासिनीम् । तया वामं भुजं विष्णोर्बिभेद दितिनंदनः
त्याने तीक्ष्ण अग्राची शक्ति (शक्तिशस्त्र) घेतली, जी सुवर्णघंटेसारखी अट्टहास करीत होती. त्या शक्तीने दितिपुत्राने विष्णूची डावी भुजा भेदली।
Verse 72
भिन्नं शक्त्या भुजं तस्य स्रुतशोणितमाबभौ । नीले बला हके विद्युद्विद्योतंती यथा मुहुः
शक्तीने भेदलेल्या त्याच्या भुजेतून रक्तधारा वाहू लागल्या आणि पुन्हा पुन्हा चमकू लागल्या—जसे निळ्या मेघात वीज वारंवार चमकते।
Verse 73
ततो विष्णुः प्रकुपितो जग्राह विपुलं धनुः । सप्तदश च नाराचांस्तीक्ष्णाग्रान्मर्मभेदिनः
तेव्हा विष्णू क्रोधाने पेटून उठला व विशाल धनुष्य उचलले; आणि सतराही नाराच (लोखंडी बाण) घेतले—तीक्ष्ण अग्राचे, मर्मभेदी।
Verse 74
दैत्यस्य हृदयं षड्भिर्विव्याध च शरैस्त्रिभिः । चतुर्भिः सारथिं चास्य ध्वजं चैकेन पत्रिणा
त्याने सहा बाणांनी असुराचे हृदय भेदले आणि आणखी तीन बाण मारले. चार बाणांनी सारथीला आणि एका बाणाने ध्वज खाली पाडला.
Verse 75
द्वाभ्यां धनुर्ज्याधनुषी भुजं चैकेन पत्रिणा । स विद्धो हृदये गाढं दोषैर्मूढो यथा नरः
दोन बाणांनी धनुष्य आणि दोरी, तर एका बाणाने बाहू भेदला. हृदयात खोलवर जखम झाल्यामुळे, दोषांनी ग्रासलेल्या माणसाप्रमाणे तो गोंधळून गेला.
Verse 76
स्रुतरक्तारुणः प्रांशुः पीडाचलितमानसः । चकंपे मारुतेनेव चोदितः किंशुकद्रुमः
वाहणाऱ्या रक्तामुळे लाल झालेला तो उंच असुर वेदनेने व्याकुळ झाला. वाऱ्याने हलवलेल्या पळसाच्या झाडाप्रमाणे तो थरथर कापू लागला.
Verse 77
ततः कंपितमालक्ष्य गदां जग्राह केशवः । तां च वेगेन चिक्षेप कालनेमिवधं प्रति
त्याला कांपताना पाहून केशवाने गदा हाती घेतली आणि कालनेमीचा वध करण्यासाठी ती वेगाने फेकली.
Verse 78
सा पपात शिरस्युग्रा सहसा कालनेमिनः । संचूर्णितोत्तमां गस्तु निष्पिष्टमुकुटोसुरः
ती भयानक गदा अचानक कालनेमीच्या डोक्यावर पडली. त्या असुराचे उत्तम शरीर चक्काचूर झाले आणि मुकुटाचा भुगा झाला.
Verse 79
स्रुतरक्तौघरंध्रश्च स्रुतधातुरिवाचलः । पपात स्वे रथे भग्नो विसंज्ञः शिष्टजीवनः
ज्याच्या छिद्रांतून रक्ताचे प्रवाह वाहत होते, धातुरस झिरपणाऱ्या पर्वतासारखा तो दैत्य आपल्या रथावरच भग्न होऊन कोसळला—बेशुद्ध, केवळ प्राणशेष उरलेला।
Verse 80
पतितस्य रथोपस्थे दानवस्याच्युतोऽरिहा । स्मितपूर्वमुवाचेदं वाक्यं चक्रायुधः प्रभुः
रथाच्या आसनावर पडलेल्या त्या दानवाला पाहून, अच्युत—शत्रुहंता—प्रथम स्मित करून, चक्रायुध प्रभूंनी हे वचन उच्चारले।
Verse 81
गच्छासुर विमुक्तोऽसि सांप्रतं जीव निर्वृतः । ततः स्वल्पेन कालेन अहमेव तवांतकः
“जा, हे असुरा! आत्ता तू मुक्त आहेस. सध्या निवांत जग; पण थोड्याच काळात मीच तुझा अंत करीन.”
Verse 82
एवं वचस्तस्य निशम्य विष्णोः सर्वेश्वरस्याथ रथं निमेषात् । निनाय दूरं किल कालनेमिनो भीतस्तदा सारथिर्लोकनाथात्
सर्वेश्वर विष्णूंचे ते वचन ऐकून, लोकनाथाच्या भयाने थरथर कापत, कालनेमीचा सारथी क्षणार्धात रथ दूर घेऊन गेला।