Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 40

Devanagari script

महाध्वजपताकाश्च च्छत्रचामरदर्पणम् । देवोपकरणं भूरि विश्राण्य श्रमवर्जितः

Transliteration

mahādhvajapatākāśca cchatracāmaradarpaṇam | devopakaraṇaṃ bhūri viśrāṇya śramavarjitaḥ

Translation

त्याने महाध्वज-पताका, छत्र, चामर व दर्पण—देवपूजेची अनेक उपकरणे—भरपूर वाटली; तो न थकता, न संकोचता दान देत राहिला।

Word by Word

• महाध्वजपताकाः: great banners and flags
• महाध्वजपताकाः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + ध्वज (प्रातिपदिक) + पताका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन; समासः: ध्वजाः च पताकाः च (द्वन्द्व), महा- इति उपपदपूर्वक-विशेषण

• च: and
• च: Sambandha (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चयार्थक-निपात

• छत्रचामरदर्पणम्: umbrella, yak-tail fan, and mirror (set)
• छत्रचामरदर्पणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: छत्र (प्रातिपदिक) + चामर (प्रातिपदिक) + दर्पण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन (समाहार-द्वन्द्व); समासः: छत्रं च चामरं च दर्पणश्च

• देवोपकरणम्: divine/ritual implements
• देवोपकरणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक) + उपकरण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: देवानाम् उपकरणम्

• भूरि: abundantly, much
• भूरि: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: भूरि (अव्यय/प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (adverb), परिमाणवाचक

• विश्राण्य: having bestowed/given
• विश्राण्य: Kriya (पूर्वक्रिया/पूर्वकर्म)
• Type: Verb
• Root: वि-श्र (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभावेन; धातुः: श्रा/श्र (to give, bestow), उपसर्गः: वि

• श्रमवर्जितः: free from fatigue
• श्रमवर्जितः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: श्रम (प्रातिपदिक) + वर्जित (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; भूतकृदन्त (क्त), वर्ज् (धातु) + क्त; समासः: श्रमं वर्जितः (द्वितीया-तत्पुरुषः)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Avimukta)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śaunaka and Naimiṣāraṇya sages

Visual Art Cues

Scene: A bustling temple courtyard: attendants unfurl massive banners and flags; parasols, yak-tail fans, and polished mirrors are presented as offerings; the donor distributes items generously, unwearied.

Characters & Entities

• Śiva (implied)
• Kāśī (context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Supporting divine worship through gifts and service is itself a form of bhakti and earns puṇya in a sacred place.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the overarching tīrtha-context in this chapter of the Kāśīkhaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

Donation of deva-upakaraṇas—banners, flags, parasols, cāmaras, mirrors—items used in temple honor and pūjā.