Adhyaya 21

Mantra 1

इ॒मं मे॑ वरुण श्रु॒धी हव॑म॒द्या च॑ मृडय । त्वाम॑स्व॒स्युरा च॑के ॥

हे वरुणा! माझा हा हाक ऐक आणि आज माझ्यावर कृपा कर. सुरक्षिततेची इच्छा धरून मी तुझ्या शरण आलो आहे.

Mantra 2

तत्त्वा॑ यामि॒ ब्रह्म॑णा॒ वन्द॑मान॒स्तदा शा॑स्ते॒ यज॑मानो ह॒विर्भि॑ः । अहे॑डमानो वरुणे॒ह बो॒ध्युरु॑शᳪस॒ मा न॒ आयु॒: प्र मो॑षीः ॥

म्हणून मी ब्रह्मवाणीने वंदन करीत तुझ्याकडे येतो; म्हणून यजमान हविर्भिः (हविसांनी) आपली विनंती अर्पितो. हे वरुणा! रागरहित होऊन येथे जागृत रहा, हे व्यापक-प्रशंसित! आमचे आयुष्य हिरावून घेऊ नकोस.

Mantra 3

त्वं नो॑ अग्ने॒ वरु॑णस्य वि॒द्वान् दे॒वस्य॒ हेडो व॑ यासिसीष्ठाः । यजि॑ष्ठो॒ वह्नि॑तम॒: शोशु॑चानो॒ विश्वा॒ द्वेषा॑ᳪसि॒ प्र मु॑मुग्ध्य॒स्मत् ॥

हे अग्ने! तू वरुणाच्या विधानाचा जाणकार आहेस; देवाचा क्रोध तू दूर करू शकतोस. यज्ञासाठी अतिशय योग्य, श्रेष्ठ वह्नि, तेजाने प्रज्वलित होऊन, आमच्यापासून सर्व द्वेष व शत्रु-शक्ती दूर करून आम्हाला मुक्त कर.

Mantra 4

स त्वं नो॑ अग्नेऽव॒मो भ॑वो॒ती नेदि॑ष्ठो अ॒स्या उ॒षसो॒ व्यु॒ष्टौ । अव॑ यक्ष्व नो॒ वरु॑ण॒ᳪ ररा॑णो वी॒हि मृ॑डी॒क सु॒हवो॑ न एधि

हे अग्ने, तू आमचा अवम—अत्यंत निकटचा—सहाय्यक हो; या उषेच्या व्युष्टी (प्रकाश-विस्तार) वेळी सर्वाधिक जवळ राहा. आनंदित होऊन आमच्यासाठी वरुणास यज; कृपामय मृडीक येथे आण; सुहव (सहज आह्वेय) होऊन आमच्यासाठी बळकट हो.

Mantra 5

म॒हीमू॒ षु मा॒तर॑ᳪ सुव्र॒ताना॑मृ॒तस्य॒ पत्नी॒मव॑से हुवेम । तु॒वि॒क्ष॒त्राम॒जर॑न्तीमुरू॒चीᳪ सु॒शर्मा॑ण॒मदि॑तिᳪ सु॒प्रणी॑तिम्

साहाय्यासाठी आम्ही सुव्रतांची महा माता, ऋताची पत्नी—अदिती—हिचे आवाहन करतो; ती महान राज्यशक्तीची, अजर, दूरवर प्रकाशमान, उत्तम आश्रय देणारी आणि उत्तम मार्गदर्शन करणारी आहे.

Mantra 6

सु॒त्रामा॑णं पृथि॒वीं द्याम॑ने॒हस॑ᳪ सु॒शर्मा॑ण॒मदि॑ति सु॒प्रणी॑तिम् । दैवीं॒ नाव॑ᳪ स्वरि॒त्रामना॑गस॒मस्र॑वन्ती॒मा रु॑हेमा स्व॒स्तये॑

पृथ्वी आणि द्यौः—सुरक्षादायी, अविघ्न—उत्तम आश्रय व उत्तम मार्गदर्शन देणारी अदिती: दैवी नौकेवर—सुयोग्य पतवारांनी चालविलेली, निष्पाप, न गळणारी—आम्ही कल्याणासाठी आरोहण करू.

Mantra 7

सु॒नाव॒मा रु॑हेय॒मस्र॑वन्ती॒मना॑गसम् । श॒तारि॑त्राᳪ स्व॒स्तये॑

उत्तम नौकेवर—न गळणारी, निष्पाप—मी आरोहण करीन; शंभर पतवारांची, कल्याणासाठी.

Mantra 8

आ नो॑ मित्रावरुणा घृतै॒र्गव्यू॑तिमुक्षतम् । मध्वा॒ रजा॑ᳪसि सुक्रतू

हे मित्रा-वरुणा! घृतासह आमच्याकडे या. आमच्यासाठी गो-पथाला घृताने सिंचित करा; हे सुकृतू (श्रेष्ठ कर्म-शक्ती असणारे)! मधाने रजांसि (प्रदेश/दिशा) ओलावून टाका.

Mantra 9

प्र बा॒हवा॑ सिसृतं जी॒वसे॑ न॒ आ नो॒ गव्यू॑तिमुक्षतं घृ॒तेन॑ । आ मा॒ जने॑ श्रवयतं युवाना श्रु॒तं मे॑ मित्रावरुणा॒ हवे॒मा

आमच्या जीवनासाठी तुमचे बाहू पुढे पसरा; आमच्यासाठी गो-पथ घृताने सिंचित करा. हे युवान द्वया, जनांमध्ये मला श्रवणीय करा; हे मित्र-वरुणा, माझी ही हाक—ही हवि-आह्वाने—श्रुत होवोत.

Mantra 10

शं नो॑ भवन्तु वा॒जिनो॒ हवे॑षु दे॒वता॑ता मि॒तद्र॑वः स्व॒र्काः । ज॒म्भय॒न्तोऽहिं॒ वृक॒ᳪ रक्षा॑ᳪसि॒ सने॑म्य॒स्मद्यु॑यव॒न्नमी॑वाः

आमच्या हवन-आह्वानांत वाज-विजयी शक्ती आमच्या कल्याणासाठी असोत—देवतुल्य, मितगामी व स्वर्गदीप्त. त्या अहि (सर्प), वृक (लांडगा) आणि राक्षसांना चिरडून विजय मिळवोत, आणि आमच्यापासून रोग दूर लोटोत.

Mantra 11

वाजे॑-वाजेऽवत वाजिनो नो॒ धने॑षु विप्रा अमृता ऋतज्ञाः । अ॒स्य मध्व॑: पिबत मा॒दय॑ध्वं तृ॒प्ता या॑त प॒थिभि॑र्देव॒यानै॑:

हे वाजिनो! प्रत्येक वाज-विजयात आमचे रक्षण करा; आमच्या धनलाभांत, हे विप्र अमृतगण, ऋतज्ञांनो! या मधूचे पान करा, प्रमुदित व्हा; आणि तृप्त होऊन देवयान मार्गांनी प्रस्थान करा.

Mantra 12

समि॑द्धो अ॒ग्निः स॒मिधा॒ सुस॑मिद्धो॒ वरे॑ण्यः । गा॒य॒त्री छन्द॑ इन्द्रि॒यं त्र्यविर्गौ॒र्वयो॑ दधुः

समिधेने अग्नी प्रज्वलित झाला आहे—सुसमिद्ध, वरेण्य. गायत्री छंद—इंद्रिय (इंद्राचे तेज); त्र्यविर्गौर (त्रिविध मेंढी/त्रिगुणी गौ) आणि वयः (प्राणबल)—ही त्यांनी स्थापित केली.

Mantra 13

तनू॒नपा॒च्छुचि॑व्रतस्तनू॒पाश्च॒ सर॑स्वती । उ॒ष्णिहा॒ छन्द॑ इन्द्रि॒यं दि॑त्य॒वाड्गौर्वयो॑ दधुः

शुचिव्रत तनूनपात, तनूपाश् (देह-रक्षक) आणि सरस्वती—उष्णिह् छंद इंद्राचे इंद्रिय-वीर्य आहे; दीप्त प्रेरणा, गौ आणि प्राणशक्ती—ही त्यांनी स्थापित केली.

Mantra 14

इडा॑भिर॒ग्निरीड्य॒: सोमो॑ दे॒वो अम॑र्त्यः । अ॒नु॒ष्टुप्छन्द॑ इन्द्रि॒यं पञ्चा॑विर्गौ॒र्वयो॑ दधुः

इडा-भागांनी अग्नी स्तुत्य आहे; सोम देव, अमर्त्य आहे. अनुष्टुप् छंद—इंद्राचे तेज: पंचाविर्गौ (पाच-रूपांची गौ), प्राणशक्ती म्हणून, त्यांनी स्थापित केली.

Mantra 15

सु॒ब॒र्हिर॒ग्निः पू॑ष॒ण्वान्त्स्ती॒र्णब॑र्हि॒रम॑र्त्यः । बृ॒ह॒ती छन्द॑ इन्द्रि॒यं त्रि॑व॒त्सो गौर्वयो॑ दधुः

सु-बर्‍हिस असलेला अग्नी, पूषणासह, विधिपूर्वक पसरलेल्या बर्‍हिससहित, अमर्त्य आहे. बृहती छंद—इंद्राचे तेज: त्रिवत्सो गौ (तीन-रूपांची गौ), प्राणशक्ती म्हणून, त्यांनी स्थापित केली.

Mantra 16

दुरो॑ दे॒वीर्दिशो॑ म॒हीर्ब्र॒ह्मा दे॒वो बृह॒स्पति॑: । प॒ङ्क्तिश्छन्द॑ इ॒हेन्द्रि॒यं तु॑र्य॒वाड्गौ॒र्वयो॑ दधुः

द्वारे देव्या आहेत—महान दिशा; ब्रह्मा-पुरोहित देव बृहस्पती आहे. पङ्क्ति छंद—इथेच इंद्राचे तेज: तुर्यवाड् गौ (चार-रूपांची गौ), प्राणशक्ती म्हणून, त्यांनी स्थापित केली.

Mantra 17

उ॒षे य॒ह्वी सु॒पेश॑सा॒ विश्वे॑ दे॒वा अम॑र्त्याः । त्रि॒ष्टुप्छन्द॑ इ॒हेन्द्रि॒यं प॑ष्ठ॒वाड्गौ॒र्वयो॑ दधुः

उषाकाळी, वेगवती व सुशोभित (उषा)सह—हे अमर्त्य देवहो, तुम्ही सर्व या. त्रिष्टुप् छंदात—येथे इंद्राचे इंद्रिय (पराक्रम): पृष्ठवाट् गौ, प्राणशक्ती (वयः) म्हणून, त्यांनी स्थापित केली.

Mantra 18

दैव्या॒ होता॑रा भि॒षजेन्द्रे॑ण स॒युजा॑ यु॒जा । जग॑ती॒ छन्द॑ इन्द्रि॒यम॑न॒ड्वान्गौ॒र्वयो॑ दधुः

दैवी दोन होतृ, भिषज् (वैद्य) होऊन, इंद्रासह सयुज (एकत्व) मध्ये, युजा (योजनात) जुते झाले. जगती छंदात—इंद्राचे इंद्रिय (पराक्रम): अनड्वान् (बैल) यास गौ-रूपाने, प्राणशक्ती (वयः) म्हणून, त्यांनी स्थापित केले.

Mantra 19

ति॒स्र इडा॒ सर॑स्वती॒ भार॑ती म॒रुतो॒ विश॑: । वि॒राट् छन्द॑ इ॒हेन्द्रि॒यं धे॒नुर्गौर्न वयो॑ दधुः

तीन—इडा, सरस्वती आणि भारती; तसेच मरुत, (जन)विशः. विराज् हे छंद; येथे त्यांनी इंद्रिय-बल स्थापन केले—दूध देणाऱ्या धेनु-गायीप्रमाणे, गायीप्रमाणे, जीवन-रस (वयः) धारण केला.

Mantra 20

त्वष्टा॑ तु॒रीपो॒ अद्भु॑त इन्द्रा॒ग्नी पु॑ष्टि॒वर्ध॑ना । द्विप॑दा॒ छन्द॑ इन्द्रि॒यमु॒क्षा गौ॒र्न वयो॑ दधुः

त्वष्टा—तुरीप, अद्भुत; इंद्र आणि अग्नी—पुष्टि-वर्धक. द्विपदा हे छंद; त्यांनी इंद्रिय-बल स्थापन केले—उक्षा (वृषभ) प्रमाणे, गायीप्रमाणे, जीवन-रस (वयः) धारण केला.

Mantra 21

श॒मि॒ता नो॒ वन॒स्पति॑: सवि॒ता प्र॑सु॒वन् भग॑म् । क॒कुप्छन्द॑ इ॒हेन्द्रि॒यं व॒शा वे॒हद्वयो॑ दधुः

आमच्यासाठी शमिता वनस्पति—शांती देणारा; आणि सविता—प्रसुवन्, आमचे भाग्य प्रवर्तित करो. ककुप् हे छंद; येथे त्यांनी इंद्रिय-बल स्थापन केले—वशा (वांझ गाय) आणि वेहद् (बछडी/हेफर) रूपाने, जीवन-रस (वयः) धारण केला.

Mantra 22

स्वाहा॑ य॒ज्ञं वरु॑णः सुक्ष॒त्रो भे॑ष॒जं क॑रत् । अति॑च्छन्दा इन्द्रि॒यं बृ॒हदृ॑ष॒भो गौर्वयो॑ दधुः

स्वाहा! सु-क्षत्र (उत्तम अधिपत्य) असलेला वरुण यज्ञाला भेषज—उपचार—करो. ‘अतिच्छन्दस्’ हा छंद आहे; त्यांनी इंद्रिय-बल स्थापन केले—महान् वृषभ, गौ आणि वयः (प्राणरस/जीवरस) धारण केले.

Mantra 23

व॒स॒न्तेन॑ ऋ॒तुना॑ दे॒वा वस॑ववस्त्रि॒वृता॑ स्तु॒ताः । र॒थ॒न्त॒रेण॒ तेज॑सा ह॒विरिन्द्रे॒ वयो॑ दधुः

वसंत ऋतूसह देव—वसु—त्रिवृत् (स्तोत्र) यांनी स्तुत होऊन, रथंतराच्या तेजाने (दीप्त होऊन), इंद्रामध्ये हवि स्थापन करतात—आणि वयः (प्राणरस/जीवरस) धारण करतात.

Mantra 24

ग्री॒ष्मेण॑ ऋ॒तुना॑ दे॒वा रु॒द्राः प॑ञ्चद॒शे स्तु॒ताः । बृ॒ह॒ता यश॑सा॒ बल॑ᳪ ह॒विरिन्द्रे॒ वयो॑ दधुः

ग्रीष्म ऋतूसह देव—रुद्र—पंचदश स्तोमात स्तुत झाले. बृहता (साम/छंद) ने, यशाने, बलाने, त्यांनी हवि—वयः (प्राणबल)—इंद्रामध्ये स्थापिले.

Mantra 25

व॒र्षाभि॑रृ॒तुना॑ऽऽदि॒त्या स्तोमे॑ सप्तद॒शे स्तु॒ताः । वै॒रू॒पेण॑ वि॒शौज॑सा ह॒विरिन्द्रे॒ वयो॑ दधुः

वर्षा ऋतूसह देव—आदित्य—सप्तदश स्तोमात स्तुत झाले. वैरूप (साम/छंद) ने, विश्वौजसा (सर्वव्यापी तेज/बल) ने, त्यांनी हवि—वयः (प्राणबल)—इंद्रामध्ये स्थापिले.

Mantra 26

शा॒र॒देन॑ ऋ॒तुना॑ दे॒वा ए॑कवि॒ᳪश ऋ॒भव॑ स्तु॒ताः । वै॒रा॒जेन॑ श्रि॒या श्रिय॑ᳪ ह॒विरिन्द्रे॒ वयो॑ दधुः

शारद ऋतूने, देव—ऋभु—एकविंश (एकवीस-गुण) स्तोमात स्तुत झाले. वैराज (साम) द्वारा, श्रीसाठी श्रीसह, त्यांनी हवि—वयः (प्राण-बल)—इंद्रामध्ये स्थापित केले.

Mantra 27

हे॒म॒न्तेन॑ ऋ॒तुना॑ दे॒वास्त्रि॑ण॒वे म॒रुत॑ स्तु॒ताः । बले॑न॒ शक्व॑री॒: सहो॑ ह॒विरिन्द्रे॒ वयो॑ दधुः

हेमंत ऋतूने, देव—मरुत—त्रिणव (तीस-गुण) स्तोमात स्तुत झाले. बळाने, शक्वरी (छंद/साम) सह, सहो (पराक्रम) सह, त्यांनी हवि—वयः (प्राण-बल)—इंद्रामध्ये स्थापित केले.

Mantra 28

शै॒शि॒रेण॑ ऋ॒तुना॑ दे॒वास्त्र॑यस्त्रि॒ᳪशेऽमृता॑ स्तु॒ताः । स॒त्येन॑ रे॒वती॑: क्ष॒त्रᳪ ह॒विरिन्द्रे॒ वयो॑ दधुः

शैशिर (दवबिंदू-युक्त) ऋतूने, देव—अमृत (अमर)—त्रयस्त्रिंश (तेहेतीस-गुण) स्तोमात स्तुत झाले. सत्याने, रेवती (नक्षत्र-देवता/छंद) सह, क्षत्र (अधिकार-बल) सह, त्यांनी हवि—वयः (प्राण-बल)—इंद्रामध्ये स्थापित केले.

Mantra 29

होता॑ यक्षत्स॒मिधा॒ऽग्निमि॒डस्प॒देऽश्विनेन्द्र॒ᳪ सर॑स्वतीम॒जो धू॒म्रो न गो॒धूमै॒: कुव॑लैर्भेष॒जं मधु॒ शष्पै॒र्न तेज॑ इन्द्रि॒यं पय॒: सोम॑: परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु॒ व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॑र्यज

होता समिधांसह इळा-पदावर अग्नीचे यजन करो; अश्विनौ-इंद्र व सरस्वतीचेही यजन करो. जसा धूम्रवर्ण अज (बकरा) औषध आहे, जसे गोधूम (गहू) व कुवल-फळे औषध आहेत, जसे मधु व शष्प (कोवळी अंकुरे) औषध आहेत—तसेच इंद्रिय-तेज, पयः, परिस्रुत सोम, घृत व मधु—हे सर्व आज्यासह (यज्ञात) व्याप्त होवोत. हे होतः, यजन कर.

Mantra 30

होता॑ यक्ष॒त्तनू॒नपा॒त्सर॑स्वती॒मवि॑र्मे॒षो न भे॑ष॒जं प॒था मधु॑मता॒ भर॑न्न॒श्विनेन्द्रा॑य वी॒र्यं बद॑रैरुप॒वाका॑भिर्भेष॒जं तोक्म॑भि॒: पय॒: सोम॑: परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु॒ व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑

होता तनूनपात् व सरस्वतीचे यजन करो. जशी अवि (मेंढी) व मेष (मेंढा) औषध आहेत, मधुमती पथाने (ते) आणीत—तसे अश्विनौ-इंद्रासाठी वीर्य (पराक्रम) होवो. बदर-फळांनी, उपवाका-वचनांनी औषध; तोक्म (बीज) यांनी औषध. पयः, परिस्रुत सोम, घृत व मधु—हे सर्व आज्यासह व्याप्त होवोत. हे होतः, यजन कर.

Mantra 31

होता॑ यक्ष॒न्नरा॒शᳪसं॒ न न॒ग्नहुं॒ पति॒ᳪ सुर॑या भेष॒जं मे॒षः सर॑स्वती भि॒षग्रथो॒ न च॒न्द्रयश्विनो॑र्व॒पा इन्द्र॑स्य वी॒र्यं बद॑रैरुप॒वाका॑भिर्भेष॒जं तोक्म॑भि॒: पय॒: सोम॑: परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु॒ व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑

होता नराशंसाचे यजन करो. जसा नग्न व दीनासाठी पति (पालक) औषध आहे, तसे सुरेने औषध होवो; मेष (मेंढा) औषध होवो; सरस्वती भिषक् (वैद्य) होवो. जसा रथ आपल्या चन्द्र-यश (दीप्ती/कीर्ती) मुळे सहाय्यक ठरतो, तसे अश्विनोः वपा (ओमेंटम) औषध होवो; इंद्राचे वीर्य (पराक्रम) होवो. बदर-फळांनी, उपवाका-वचनांनी औषध; तोक्म (बीज) यांनी औषध. पयः, परिस्रुत सोम, घृत व मधु—हे सर्व आज्यासह व्याप्त होवोत. हे होतः, यजन कर.

Mantra 32

होता॑ यक्षदि॒डेडि॒त आ॒जुह्वा॑न॒: सर॑स्वती॒मिन्द्रं॒ बले॑न व॒र्धय॑न्नृष॒भेण॒ गवे॑न्द्रि॒यम॒श्विनेन्द्रा॑य भेष॒जं यवै॑ र्क॒र्कन्धु॑भि॒र्मधु॑ लाजै॒र्न मास॑रं॒ पय॒: सोम॑: परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु॒ व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑

होता यजन करो—इडा-आहूत होऊन, आहुती देत; सरस्वतीला (आहुती दे); बळाने इंद्राला वाढवीत, आणि वृषभ-शक्तीने गायीचे इंद्रिय-बल पुष्ट करीत. अश्विनौ-इंद्रासाठी हे भेषज होवो—यव (जव) यांनी, कर्कंधु फळांनी, मधाने, लाजांनी (भाजलेल्या धान्याने); (आणि) मासर नव्हे; (तर) पयः, परिस्रुत सोम, घृत व मधु—हे आज्यासाठी ‘व्यंतु’ होवोत. हे होतः, यज।

Mantra 34

होता॑ यक्षद्ब॒र्हिरूर्ण॑म्म्रदा भि॒षङ्नास॑त्या भि॒षजा॒ऽश्विनाऽश्वा॒ शिशु॑मती भि॒षग्धे॒नुः सर॑स्वती भि॒षग्दु॒ह इन्द्रा॑य भेष॒जं पय॒: सोम॑: परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु॒ व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॑र्यज

होता यक्ष करो—ऊनासारखे मृदू बर्हि (यज्ञासन) भिषक् आहे; नासत्यौ भिषज आहेत; अश्विनौ भिषज आहेत; त्यांचे अश्व, शिशुमती (संतति-समृद्ध) भिषज आहेत; धेनू भिषक् आहे; सरस्वती भिषक् आहे; दुहणे (दुग्धदान) इंद्रासाठी भेषज आहे. पयः, परिस्रुत सोम, घृत, मधु—हे आज्यासाठी ‘व्यंतु’ होवोत. हे होतः, यज। होता यक्ष करो—‘दुरो दिशः’ (द्वाररूप दिशा) कवष्याप्रमाणे व्यचस्वती (विस्तीर्ण) होवोत; अश्विनांसाठी (त्या) दुरो दिशः होवोत; इंद्रासाठी (त्या) रोदसी (द्यावा-पृथिवी) होवोत; पुन्हा पुन्हा दुहिली जाणारी धेनू सरस्वती होवो. अश्विनौ-इंद्रासाठी भेषज होवो—शुक्रासारखे ज्योतिर्मय इंद्रिय-बल. पयः, परिस्रुत सोम, घृत, मधु—हे आज्यासाठी ‘व्यंतु’ होवोत. हे होतः, यज।

Mantra 35

होता॑ यक्षत्सु॒पेश॑सो॒षे नक्तं॒ दिवा॒ऽश्विना॒ सम॑ञ्जाते॒ सर॑स्वत्या॒ त्विषि॒मिन्द्रे॒ न भे॑ष॒जᳪ श्ये॒नो न रज॑सा हृ॒दा श्रि॒या न मास॑रं॒ पय॒: सोम॑: परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु॒ व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑

होता यजन करो—सुरूप अश्विनौ, उषःकाळी, रात्री व दिवसा, सम्यक् अभ्यंजित होऊन; आणि सरस्वतीसह (तो) इंद्राला त्विषि (तेज) प्रदान करो—भेषजासारख्या औषधाप्रमाणे; रजस् (अंतरिक्ष) मध्ये श्येनासारखा वेगवान, हृदयाने; आणि श्रीसह जणू मधुर पेय. परिस्रुत सोमाचे पयः, घृत व मधु—आज्यासाठी प्रवाहित होवोत; हे होतः, यज।

Mantra 36

होता॑ यक्ष॒द्दैव्या॒ होता॑रा भि॒षजा॒ऽश्विनेन्द्रं॒ न जागृ॑वि॒ दिवा॒ नक्तं॒ न भे॑ष॒जै: शूष॒ᳪ सर॑स्वती भि॒षक् सीसे॑न दुह इन्द्रि॒यं पय॒: सोम॑: परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु॒ व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑

होता यजन करो—दैवी होतारौ (दोन होता); अश्विनौ भिषज् (वैद्य) होऊन; इंद्रासाठी जागृतासारखे, दिवसा व रात्री, भेषजांनी (औषधांनी) युक्त असोत. सरस्वती, भिषक्, सीसासह, इंद्रिय-बल पयःप्रमाणे दुहते. परिस्रुत सोमाचे पयः, घृत व मधु—आज्यासाठी प्रवाहित होवोत; हे होतः, यज।

Mantra 37

होता॑ यक्षत्ति॒स्रो दे॒वीर्न भे॑ष॒जं त्रय॑स्त्रि॒धात॑वो॒ऽपसो॑ रू॒पमिन्द्रे॑ हिर॒ण्यय॑म॒श्विनेडा॒ न भार॑ती वा॒चा सर॑स्वती॒ मह॒ इन्द्रा॑य दुह इन्द्रि॒यं पय॒: सोम॑: परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु॒ व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑

होता यजन करो—तीन देव्या औषधिरूप; त्रिविध धातू; पवित्र कर्म (अपस्) याचे रूप—इंद्रासाठी सुवर्णमय; अश्विनौ; इडा जणू, भारती वाणीসহ, सरस्वती—या इंद्रासाठी महत्त्व व इंद्रिय-बल दूधासारखे दुहोत. दूध, नीट परिश्रुत सोम, घृत व मधु—आज्यासाठी प्रवाहित होवोत; हे होतः, यजन कर.

Mantra 38

होता॑ यक्षत् सु॒रेर॑समृष॒भं नर्या॑पसं॒ त्वष्टा॑र॒मिन्द्र॑म॒श्विना॑ भि॒षजं॒ न सर॑स्वती॒मोजो॒ न जू॒तिरि॑न्द्रि॒यं वृको॒ न र॑भ॒सो भि॒षग् यश॒: सुर॑या भेष॒जᳪ श्रि॒या न मास॑रं॒ पय॒: सोम॑: परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु॒ व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑

होता यजन करो—सुरारसयुक्त, ऋषभस्वरूप, नर्य कर्मकर्ता; त्वष्टा, इंद्र; भिषक् रूप अश्विनौ; आणि सरस्वती; ओज जणू, आणि जूति (वेग/प्रेरणा) जणू; इंद्रिय-बल; वृकासारखा रभस (उत्साह/आवेग); भिषकाचे यश; सुरेसह औषधि; श्रीसारखे मधुर पेय। दूध, नीट परिश्रुत सोम, घृत व मधु—आज्यासाठी प्रवाहित होवोत; हे होतः, यजन कर.

Mantra 39

होता॑ यक्ष॒द्वन॒स्पति॑ᳪ शमि॒तार॑ᳪ श॒तक्र॑तुं भी॒मं न म॒न्युᳪ राजा॑नं व्या॒घ्रं नम॑सा॒ऽश्विना॒ भाम॒ᳪ सर॑स्वती भि॒षगिन्द्रा॑य दुह इन्द्रि॒यं पय॒: सोम॑: परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु॒ व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑

होता यजन करो—वनस्पती, शमिता (शांत करणारा); शतक्रतु (इंद्र), भीम—मन्यु (क्रोध) सारखा; राजा, व्याघ्र; नमस्कारासह अश्विनौचे आवाहन; तसेच भाम (तेज); सरस्वती—भिषग्—इंद्रासाठी इंद्रिय-बल दूधासारखे दुहोत. दूध, नीट परिश्रुत सोम, घृत व मधु—आज्यासाठी प्रवाहित होवोत; हे होतः, यजन कर.

Mantra 40

होता॑ यक्षद॒ग्निᳪ स्वाहाऽऽज्य॑स्य स्तो॒काना॒ᳪ स्वाहा॒ मेद॑सां॒ पृथ॒क् स्वाहा॒ छाग॑म॒श्विभ्या॒ᳪ स्वाहा॑ मे॒षᳪ सर॑स्वत्यै॒ स्वाह॑ ऋष॒भमिन्द्रा॑य सि॒ᳪहाय॒ सह॑स इन्द्रि॒यᳪ स्वाहा॒ऽग्निं न भे॑ष॒जᳪ स्वाहा॒ सोम॑मिन्द्रि॒यᳪ स्वाहेन्द्र॑ᳪ सु॒त्रामा॑ण सवि॒तारं॒ वरु॑णं भि॒षजां॒ पति॒ᳪ स्वाहा॒ वन॒स्पतिं॑ प्रि॒यं पाथो॒ न भे॑ष॒जᳪ स्वाहा॑ दे॒वा आ॑ज्य॒पा जु॑षा॒णो अ॒ग्निर्भे॑ष॒जं पय॒: सोम॑: परि॒स्रुता॑ घृ॒तं मधु॒ व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑

होता अग्नीला यजन करो—स्वाहा! आज्याच्या थेंबांना—स्वाहा! मेदांना वेगवेगळे—स्वाहा! अश्विनांसाठी छाग—स्वाहा! सरस्वतीसाठी मेष—स्वाहा! इंद्रासाठी ऋषभ—पराक्रमाचा सिंह, इंद्रिय-बलासाठी—स्वाहा! अग्नीला भेषज-रूपाने—स्वाहा! सोमाला इंद्रिय-बल-रूपाने—स्वाहा! सुत्रामन् इंद्र, सविता, वरुण आणि भिषजांचा पति—स्वाहा! वनस्पतीला, प्रिय पाथः (रस)ला, भेषज-रूपाला—स्वाहा! आज्यपान करणारे देव प्रसन्न होवोत; अग्नी भेषज आहे, सोम परिश्रुत पयः आहे; घृत व मधु आज्यापासून वेगळे होऊन (देवांकडे) प्रवाहित होवोत. हे होतः, यजन कर.

Mantra 41

होता॑ यक्षद॒श्विनौ॒ छाग॑स्य व॒पाया॒ मेद॑सो जु॒षेता॑ᳪ ह॒विर्होत॒र्यज॑ । होता॑ यक्ष॒त्सर॑स्वतीं मे॒षस्य॑ व॒पाया॒ मेद॑सो जु॒षता॑ᳪ ह॒विर्होत॒र्यज॑ । होता॑ यक्ष॒दिन्द्र॑मृष॒भस्य॑ व॒पाया॒ मेद॑सो जु॒षता॑ᳪ ह॒विर्होत॒र्यज॑

होता यजन करो: अश्विनौ छागाची वपा व मेद स्वीकारोत; हे होतः, यजन कर। होता यजन करो: सरस्वती मेषाची वपा व मेद स्वीकारो; हे होतः, यजन कर। होता यजन करो: इंद्र ऋषभाची वपा व मेद स्वीकारो; हे होतः, यजन कर।

Mantra 42

होता॑ यक्षद॒श्विनौ॒ सर॑स्वती॒मिन्द्र॑ᳪ सु॒त्रामा॑णमि॒मे सोमा॑: सु॒रामा॑ण॒श्छागै॒र्न मे॒षैरृ॑षभैः सु॒ताः शष्पै॒र्न तोक्म॑भिर्ला॒जैर्मह॑स्वन्तो॒ मदा॒ मास॑रेण॒ परि॑ष्कृताः शु॒क्राः पय॑स्वन्तो॒ऽमृता॒: प्रस्थि॑ता वो मधु॒श्चुत॒स्तान॒श्विना॒ सर॑स्व॒तीन्द्र॑: सु॒त्रामा॑ वृत्र॒हा जु॒षन्ता॑ᳪ सो॒म्यं मधु॒ पिब॑न्तु॒ व्यन्तु॒ होत॒र्यज॑

होता अश्विनांना, सरस्वतीला, सुत्रामन् इंद्राला यजन करो. हे सोम—सुरामन्, आनंददायक—छाग, मेष व ऋषभ यांच्या (सहाय्याने) सुतेले; शष्प, तोक्म व लाज यांनी सुतेले; महाबलवान, मदकारक; मासर-मिश्रणाने परिष्कृत; शुक्ल, पयस्वान, अमृततुल्य; मधुरस झिरपत तुमच्यासाठी प्रस्तुत आहेत. अश्विनौ, सरस्वती आणि वृत्रहा सुत्रामन् इंद्र त्यांना जुषोत; सोम्य मधु पिऊन तृप्त होवोत; (रस) प्रवाहित होवो. हे होतः, यजन कर.

Mantra 43

होता॑ यक्षद॒श्विनौ॒ छाग॑स्य ह॒विष॒ आत्ता॑म॒द्य म॑ध्य॒तो मेद॒ उद्भृ॑तं पु॒रा द्वेषो॑भ्यः पु॒रा पौ॑रुषेय्या गृ॒भो घस्तां॑ नू॒नं घा॒से अ॑ज्राणां॒ यव॑सप्रथमानाᳪ सु॒मत्क्ष॑राणाᳪ शतरु॒द्रिया॑णामग्निष्वा॒त्तानां॒ पीवो॑पवसानां पार्श्व॒तः श्रो॑णि॒तः शि॑ताम॒त उ॑त्साद॒तोऽङ्गा॑दङ्गा॒दव॑त्तानां॒ कर॑त ए॒वाश्विना॑ जु॒षेता॑ᳪ ह॒विर्होत॒र्यज॑

होता अश्विनौंसाठी यजन करो. ते आज छाग (बकरा) यांच्या हविषाचा—मध्यातून काढलेला मेद—ग्रहण करो; हे प्राचीनकाळापासून द्वेषांविरुद्ध, आणि प्राचीनकाळापासून मानवीकृत ‘ग्रभ’ (पकड/आक्रमण) यांविरुद्ध रक्षण ठरो. आता हे अज्र (अक्षत/अघातित) पशूंच्या चरण्यासाठी असो—चराईत प्रथम, सुमत् (कल्याणकारी) रस झिरपणारे—शतरुद्रियाचे, अग्निष्वात (अग्नीत स्वाहा-कृत) व पीवो-पवसान (पुष्टिदायक) अंशांसह; पार्श्व, श्रोणि, शीतामत (शीतल-रस) व उत्साद (उभार) यांद्वारे, अंगांगाने समृद्ध—असे हे हविः अश्विनौ प्रसन्न होऊन स्वीकारोत. हे होतः, यजन कर.

Mantra 44

होता॑ यक्ष॒त् सर॑स्वतीं मे॒षस्य॑ ह॒विष॒ आव॑यद॒द्य म॑ध्य॒तो मेद॒ उद्भृ॑तं पु॒रा द्वेषो॑भ्यः पु॒रा पौ॑रुषेय्या गृ॒भो घस॑न्नू॒नं घा॒से अ॑ज्राणां॒ यव॑सप्रथमानाᳪ सु॒मत्क्ष॑राणाᳪ शतरु॒द्रिया॑णामग्निष्वा॒त्तानां॒ पीवो॑पवसनानां पार्श्व॒तः श्रो॑णि॒तः शि॑ताम॒त उ॑त्साद॒तोऽङ्गा॑दङ्गा॒दव॑त्तानां॒ कर॑दे॒वᳪ सर॑स्वती जु॒षता॑ᳪ ह॒विर्होत॒र्यज॑

होता सरस्वतीसाठी यजन करो. ती मेष (मेंढा) यांच्या हविषाचा—आज मध्यातून काढलेला मेद—आवयत् (आवृत/परिवेष्टित करून) स्वीकार करो; हे प्राचीनकाळापासून द्वेषांविरुद्ध, आणि प्राचीनकाळापासून मानवीकृत ‘ग्रभ’ (पकड/आक्रमण) यांविरुद्ध रक्षण ठरो. आता हे अज्र (अक्षत/अघातित) पशूंच्या चरण्यासाठी असो—चराईत प्रथम, सुमत् (कल्याणकारी) रस झिरपणारे—शतरुद्रियाचे, अग्निष्वात्त (अग्नीत स्वाहा-कृत) व पीवो-पवसन (पुष्टिदायक) अंशांसह; पार्श्व, श्रोणि, शीतामत (शीतल-रस) व उत्साद यांद्वारे, अंगांगाने समृद्ध—असे हे हविः देवी सरस्वती प्रसन्न होऊन स्वीकारो. हे होतः, यजन कर.

Mantra 45

होता॑ यक्ष॒दिन्द्र॑मृष॒भस्य॑ ह॒विष॒ आव॑यद॒द्य म॑ध्य॒तो मेद॒ उद्भृ॑तं पु॒रा द्वेषो॑भ्यः पु॒रा पौ॑रुषेय्या गृ॒भो घस॑न्नू॒नं घा॒से अ॑ज्राणां॒ यव॑सप्रथमानाᳪ सु॒मत्क्ष॑राणाᳪ शतरु॒द्रिया॑णामग्निष्वा॒त्तानां॒ पीवो॑पवसानानां पार्श्व॒तः श्रो॑णि॒तः शि॑ताम॒त उ॑त्साद॒तोऽङ्गा॑दङ्गा॒दव॑त्तानां॒ कर॑दे॒वमिन्द्रो॑ जु॒षता॑ᳪ ह॒विर्होत॒र्यज॑

होता इंद्र—ऋषभ—यासाठी हविने यजन करो. आज त्याने मध्यातून उचललेले मेद (चरबी) पुढे आणले आहे—द्वेषांपूर्वी, मनुष्यजन्य (दोष/विघ्न) यांपूर्वी. तो पकडून आता अजर (अथक) जनावरांच्या चाऱ्याचे भक्षण करतो—गवतांमध्ये प्रथम, मधुररस झरणारे, शतरुद्रिय (रुद्रांनी रक्षित) जनांचे. अग्नीत स्वाहाकृत, पुष्ट, उपवासन (मोटे) झालेले—पार्श्वातून, श्रोणीतून, तीक्ष्ण भागातून, आणि अंगांगातून उन्नत—असे हवि इंद्र देव जुषो (स्वीकारो). हे होतः, यजन कर.

Mantra 46

होता॑ यक्ष॒द्वन॒स्पति॑म॒भि हि पि॒ष्टत॑मया॒ रभि॑ष्ठया रश॒नयाधि॑त । यत्रा॒श्विनो॒श्छाग॑स्य ह॒विष॑: प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्र॒ सर॑स्वत्या मे॒षस्य॑ ह॒विष॑: प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्रेन्द्र॑स्य ऋष॒भस्य॑ ह॒विष॑: प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्रा॒ग्नेः प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्र॒ सोम॑स्य प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्रेन्द्र॑स्य सु॒त्राम्ण॑: प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्र॑ सवि॒तुः प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्र॒ वरु॑णस्य प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्र॒ वन॒स्पते॑: प्रि॒या पाथा॑ᳪसि॒ यत्र॑ दे॒वाना॑माज्य॒पानां॑ प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्रा॒ग्नेर्होतु॑: प्रि॒या धामा॑नि॒ तत्रै॒तान्प्र॒स्तुत्ये॑वोप॒स्तुत्ये॑वो॒पाव॑स्रक्ष॒द्रभी॑यस इव कृ॒त्वी कर॑दे॒वं दे॒वो वन॒स्पति॑र्जु॒षता॑ᳪ ह॒विर्होत॒र्यज॑

होता वनस्पतीसाठी यजन करो; कारण तो अतिशय पिष्ट (दृढ दाबलेला) आणि अतिशय दृढ रशना (बंधन/दोरा) यांनी बांधलेला आहे. जिथे अश्विनांसाठी छाग (बकरा) हवीचे प्रिय धाम आहेत; जिथे सरस्वतीसाठी मेष (मेंढा) हवीचे प्रिय धाम आहेत; जिथे इंद्र—ऋषभ—हवीचे प्रिय धाम आहेत; जिथे अग्नीचे प्रिय धाम आहेत; जिथे सोमाचे प्रिय धाम आहेत; जिथे सुत्रामन् इंद्राचे प्रिय धाम आहेत; जिथे सवितृचे प्रिय धाम आहेत; जिथे वरुणाचे प्रिय धाम आहेत; जिथे, हे वनस्पते, तुझे प्रिय पाथ (मार्ग/स्थान) आहेत; जिथे आज्यपान देवांची प्रिय धामे आहेत; जिथे अग्नि-होतृची प्रिय धामे आहेत—तेथेच यांची प्रस्तुती व उपस्तुती करून, अधिक दृढ (रभीयस) केल्याप्रमाणे, देव वनस्पती हवी जुष्ट करो. हे होतः, यजन कर.

Mantra 47

होता॑ यक्षद॒ग्निᳪ स्वि॑ष्ट॒कृत॒मया॑ड॒ग्निर॒श्विनो॒श्छाग॑स्य ह॒विष॑: प्रि॒या धामा॒न्यया॒ट् सर॑स्वत्या मे॒षस्य॑ ह॒विष॑: प्रि॒या धामा॒न्यया॒डिन्द्र॑स्य ऋष॒भस्य॑ ह॒विष॑: प्रि॒या धामा॒न्यया॑ड॒ग्नेः प्रि॒या धामा॒न्यया॒ट् सोम॑स्य प्रि॒या धामा॒न्यया॒डिन्द्र॑स्य सु॒त्राम्ण॑: प्रि॒या धामा॒न्यया॑ट् सवि॒तुः प्रि॒या धामा॒न्यया॒ड् वरु॑णस्य प्रि॒या धामा॒न्यया॒ड् वन॒स्पते॑: प्रि॒या पाथा॒ᳪस्यया॑ड् दे॒वाना॑माज्य॒पानां॑ प्रि॒या धामा॑नि॒ यक्ष॑द॒ग्नेर्होतु॑: प्रि॒या धामा॑नि॒ यक्ष॒त् स्वं म॑हि॒मान॒माय॑जता॒मेज्या॒ इष॑: कृ॒णोतु॒ सो अ॑ध्व॒रा जा॒तवे॑दा जु॒षता॑ᳪ ह॒विर्होत॒र्यज॑

होता स्विष्टकृत् अग्नीकरिता यजन करो. अग्नीने अश्विनांसाठी छाग (बोकड) हवीचे प्रिय धाम प्राप्त केले; सरस्वतीसाठी मेष (मेंढा) हवीचे प्रिय धाम प्राप्त केले; इंद्रासाठी ऋषभ (बैल) हवीचे प्रिय धाम प्राप्त केले; अग्नेचे प्रिय धाम प्राप्त केले; सोमाचे प्रिय धाम प्राप्त केले; सुत्रामन् इंद्राचे प्रिय धाम प्राप्त केले; सवितृचे प्रिय धाम प्राप्त केले; वरुणाचे प्रिय धाम प्राप्त केले; वनस्पतीचे प्रिय पाथ (मार्ग) प्राप्त केले; देवांच्या आज्यपान (तुपपान) यांसंबंधी प्रिय धाम—अग्नि-होताचे प्रिय धाम—यक्षत्. तो यजमानांसाठी आपला महिमान प्रकट करून यज्ञीय इष् (समृद्धी) निर्माण करो. जातवेदस् या अध्वरात हवी आनंदाने स्वीकारो. हे होतः, यजन कर.

Mantra 48

दे॒वं ब॒र्हिः सर॑स्वती सुदे॒वमिन्द्रे॑ अ॒श्विना॑ । तेजो॒ न चक्षु॑र॒क्ष्यो॒र्ब॒र्हिषा॑ दधुरिन्द्रि॒यं व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑

देव बर्‍हिस्—सरस्वती आणि अश्विन—इंद्रासाठी सुदेव (शुभ-दैवी) होवो. जसे तेज हे डोळ्यांचे दर्शन आहे, तसे बर्‍हिस् द्वारा त्यांनी इंद्रिय (इंद्र-शक्ती) स्थापन केली. धनप्राप्तीत, निधी-स्थापनेसाठी, ते विस्तार पावोत—यजन कर.

Mantra 49

दे॒वीर्द्वारो॑ अ॒श्विना॑ भि॒षजेन्द्रे॒ सर॑स्वती । प्रा॒णं न वी॒र्यं॒ न॒सि द्वारो॑ दधुरिन्द्रि॒यं व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑

देवी द्वारे—अश्विन (भिषज्, वैद्य) आणि सरस्वती—इंद्रासाठी (उघडी होवोत). जसे प्राण तसेच वीर्य, तसे तू आहेस. द्वारांनी इंद्रिय (इंद्र-शक्ती) स्थापन केली आहे. धनप्राप्तीत, निधी-स्थापनेसाठी, ती द्वारे रुंद उघडोत—यजन कर.

Mantra 50

दे॒वी उ॒षासा॑व॒श्विना॑ सु॒त्रामेन्द्रे॒ सर॑स्वती । बलं॒ न वाच॑मा॒स्य॒ उ॒षाभ्यां॑ दधुरिन्द्रि॒यं व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑

देवी उषा, अश्विनौ, सुत्रामा इंद्र आणि सरस्वती—मुखात वाणी जशी बल आहे—उषांच्या द्वारे त्यांनी इंद्राचे इंद्रिय-वीर्य प्रदान केले आहे. धनप्राप्तीत, निधी-संचयासाठी, ते त्याचा विस्तार करो; तू यजन कर.

Mantra 51

दे॒वी जोष्ट्री॒ सर॑स्वत्य॒श्विनेन्द्र॑मवर्धयन् । श्रोत्रं॒ न कर्ण॑यो॒र्यशो॒ जोष्ट्री॑भ्यां दधुरिन्द्रि॒यं व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑

देवी जोष्ट्री, सरस्वती आणि अश्विनौ यांनी इंद्राला वाढविले. जसे दोन्ही कानांत श्रवण स्थिर असते, तसेच यश—दोन्ही जोष्ट्रींनी—इंद्राचे इंद्रिय-बल त्यांनी स्थापित केले. धन-प्राप्तीत, निधी-संचयासाठी, ते ते विस्तारित करो; तू यजन कर.

Mantra 52

दे॒वी ऊ॒र्जाहु॑ती॒ दुघे॑ सु॒दुघेन्द्रे॒ सर॑स्वत्य॒श्विना॑ भि॒षजा॑ऽवतः । शु॒क्रं न ज्योति॒ स्तन॑यो॒राहु॑ती धत्त इन्द्रि॒यं व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑

देवी—ऊर्जा व आहुती—दूध दुहणारी, सु-दुहणारी, इंद्रासह; सरस्वती; अश्विनौ—भिषज, सहाय्यक. जसे दोन्ही स्तनांत उज्ज्वल ज्योती, तसे आहुती इंद्राचे इंद्रिय-बल धारण करते. धन-प्राप्तीत, निधी-संचयासाठी, ते ते विस्तारित करो; तू यजन कर.

Mantra 53

दे॒वा दे॒वानां॑ भि॒षजा॒ होता॑रा॒विन्द्र॑म॒श्विना॑ । व॒ष॒ट्का॒रै॒: सर॑स्वती॒ त्विषिं॒ न हृद॑ये म॒तिᳪ होतृ॑भ्यां दधुरिन्द्रि॒यं व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑

देवांचे देव, भिषज, दोन होतृ—इंद्रासाठी अश्विनौ; वषट्कारांसह सरस्वती. जसे हृदयात तेज आणि मति असते, तसे दोन होतृंनी इंद्राचे इंद्रिय-बल स्थापित केले. धन-प्राप्तीत, निधी-संचयासाठी, ते ते विस्तारित करो; तू यजन कर.

Mantra 54

दे॒वीस्ति॒स्रस्ति॒स्रो दे॒वीर॒श्विनेडा॒ सर॑स्वती । शूषं॒ न मध्ये॒ नाभ्या॒मिन्द्रा॑य दधुरिन्द्रि॒यं व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑

तीन देव्या—तीन देव्या—अश्विनौ, इडा, सरस्वती। जशी मध्यभागी, दोन्ही नाभींमध्ये प्रेरणा (शूष) स्थित असते, तशीच त्यांनी इंद्रासाठी इंद्रिय-बल प्रदान केले. धनप्राप्तीत, निधी-संचयात, त्या ते विस्तारोत; तू यजन कर.

Mantra 55

दे॒व इन्द्रो॒ नरा॒शᳪस॑स्त्रिवरू॒थः सर॑स्वत्य॒श्विभ्या॑मीयते॒ रथ॑: । रेतो॒ न रू॒पम॒मृतं॑ ज॒नित्र॒मिन्द्रा॑य॒ त्वष्टा॒ दध॑दिन्द्रि॒याणि॑ वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑

देव इंद्र—‘नराशंस’ (मनुष्यांनी स्तुत केलेला), ‘त्रिवरूथ’ (त्रिविध आश्रय असलेला)—सरस्वती व अश्विनांसह त्याचा रथ प्रवर्तित होतो. बीजाप्रमाणे, रूपाप्रमाणे, अमृत जनन-स्त्रोताप्रमाणे—इंद्रासाठी त्वष्टा इंद्रिय-शक्ती प्रदान करो. धनप्राप्तीत, धननिधी-संचयासाठी, त्या (शक्ती) यज्ञात व्यापक होवोत—स्वाहा।

Mantra 56

दे॒वो दे॒वैर्वन॒स्पति॒र्हिर॑ण्यपर्णो अ॒श्विभ्या॒ᳪ सर॑स्वत्या सुपिप्प॒ल इन्द्रा॑य पच्यते॒ मधु॑ । ओजो॒ न जू॒तिरृ॑ष॒भो न भामं॒ वन॒स्पति॑र्नो॒ दध॑दिन्द्रि॒याणि॑ वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑

देवांसह देव वनस्पती—‘हिरण्यपर्ण’ (सुवर्ण-पर्ण), ‘सुपिप्पल’ (सु-फलित)—अश्विन व सरस्वतीसह इंद्रासाठी मधुरूपाने पचविला जातो. बलाप्रमाणे, वेगाप्रमाणे, वृषभ-पराक्रमाप्रमाणे, तेजाप्रमाणे—वनस्पती आम्हाला इंद्रिय-शक्ती प्रदान करो. धनप्राप्तीत, धननिधी-संचयासाठी, त्या यज्ञात व्यापक होवोत—स्वाहा।

Mantra 57

दे॒वं ब॒र्हिर्वारि॑तीनामध्व॒रे स्ती॒र्णम॒श्विभ्या॒मूर्ण॑म्रदा॒: सर॑स्वत्या स्यो॒नमि॑न्द्र ते॒ सद॑: । ई॒शायै॑ म॒न्युᳪ राजा॑नं ब॒र्हिषा॑ दधुरिन्द्रि॒यं व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑

अध्वर-यज्ञात देवतांचे बर्हिस् (कुशासन) पसरले आहे—अश्विनांसाठी लोकरसारखे मृदू, सरस्वतीसाठी सुखद; आणि हे इंद्रा, तुझे सदस् (आसन) कल्याणकारी असो. ऐश्वर्यासाठी त्यांनी बर्हिसावर राजस मन्यु (उत्साह/तेज) इंद्रिय (बल) म्हणून स्थापिला आहे; धनप्राप्तीत, धननिधीच्या स्थापनात, तो यज्ञात सर्वत्र विस्तारो—यज।

Mantra 58

दे॒वो अ॒ग्निः स्वि॑ष्ट॒कृद्दे॒वान्य॑क्षद्यथाय॒थᳪ होता॑रा॒विन्द्र॑म॒श्विना॑ वा॒चा वाच॒ᳪ सर॑स्वतीम॒ग्निᳪ सोम॑ᳪ स्विष्ट॒कृत् स्वि॑ष्ट॒ इन्द्र॑: सु॒त्रामा॑ सवि॒ता वरु॑णो भि॒षगि॒ष्टो दे॒वो वन॒स्पति॒: स्वि॒ष्टा दे॒वा आ॑ज्य॒पाः स्वि॑ष्टो अ॒ग्निर॒ग्निना॒ होता॑ हो॒त्रे स्वि॑ष्ट॒कृद्यशो॒ न दध॑दिन्द्रि॒यमूर्ज॒मप॑चितिᳪ स्व॒धां व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑

देव अग्नी—स्विष्टकृत् (उत्तम हवि घडविणारा)—यथाक्रम देवांना यज्ञ करवितो: दोन्ही होतृ; इंद्र; अश्विन; वाणीबरोबर वाणी; सरस्वती; अग्नी; सोम। स्विष्टकृत् मुळे हे सर्व स्विष्ट (सुयोग्य रीतीने आहुत) झाले—सुतरामा इंद्र, सविता, वरुण, भिषक् (वैद्य) देव; वनस्पति देव; आज्यपाः देव; आणि अग्नीही अग्नीनेच। होतृ होत्रात स्विष्टकृत् होऊन, यशासारखे इंद्रिय, ऊर्ज, अपचिती, स्वधा—धनप्राप्तीत, धननिधीच्या स्थापनात—विस्तारो; यज।

Mantra 59

अ॒ग्निम॒द्य होता॑रमवृणीता॒यं यज॑मान॒: पच॒न् पक्ती॒: पच॑न् पुरो॒डाशा॑न् ब॒ध्नन्न॒श्विभ्यां॒ छाग॒ᳪ सर॑स्वत्यै मे॒षमिन्द्रा॑य ऋष॒भᳪ सु॒न्वन्न॒श्विभ्या॒ᳪ सर॑स्वत्या॒ इन्द्रा॑य सु॒त्राम्णे॑ सुरासो॒मान्

आज यजमानाने अग्नीला होतृ म्हणून निवडले आहे—पक्ती (शिजविलेले अंश) शिजवीत, पुरोडाश-केक शिजवीत; अश्विनांसाठी छाग (बकरा), सरस्वतीसाठी मेष (मेंढा), इंद्रासाठी ऋषभ (बैल) बांधीत; आणि अश्विनांसाठी, सरस्वतीसाठी, सुतरामा इंद्रासाठी—सुरा व सोम यांचे पेषण (प्रेसिंग) करीत।

Mantra 60

सू॒प॒स्था अ॒द्य दे॒वो वन॒स्पति॑रभवद॒श्विभ्यां॒ छागे॑न॒ सर॑स्वत्यै मे॒षेणेन्द्रा॑य ऋष॒भेणाक्षँ॒स्तान् मे॑द॒स्तः प्रति॑ पच॒तागृ॑भीष॒तावी॑वृधन्त पुरो॒डाशै॒रपु॑र॒श्विना॒ सर॑स्व॒तीन्द्र॑: सु॒त्रामा॑ सुरासो॒मान्

सुप्रतिष्ठित—आज दिव्य वनस्पति-देव प्रकट झाला आहे; अश्विनांसाठी बकरासह, सरस्वतीसाठी मेंढ्यासह, इंद्रासाठी वृषभासह। मेदापासून (नियत) ते अंश शिजवा; ते उचला; पुरोडाशांनी त्यांनी (यज्ञ) वाढविला आहे—अश्विनौ, सरस्वती आणि इंद्र, सुत्रामा, सुरा-सोम (चे) …

Mantra 61

त्वाम॒द्य ऋ॑ष आर्षेय ऋषीणां नपादवृणीता॒यं यज॑मानो ब॒हुभ्य॒ आ सङ्ग॑तेभ्य ए॒ष मे॑ दे॒वेषु॒ वसु॒ वार्याय॑क्ष्यत॒ इति॒ ता या दे॒वा दे॑व॒ दाना॒न्यदु॒स्तान्य॑स्मा॒ आ च॒ शास्वा च॑ गुरस्वेषि॒तश्च॑ होत॒रसि॑ भद्र॒वाच्या॑य॒ प्रेषि॑तो॒ मानु॑षः सूक्तवा॒काय॑ सू॒क्ता ब्रू॑हि

हे ऋषे, आर्षेय—ऋषींच्या वंशपरंपरेचा नपात्—आज या यजमानाने एकत्र जमलेल्या अनेकांतून तुलाच निवडले आहे: ‘हा (ऋत्विज) देवांमध्ये माझ्यासाठी मौल्यवान, वरणीय वसु प्राप्त करो.’ हे देव, देवांनी जी दाने दिली आहेत—ती त्याच्यासाठी तू आदेशित कर व दृढ कर; कारण तू प्रेरित होऊन होता आहेस, भद्र-वाणीकरिता नियुक्त; मानव (होऊन) सूक्त-वाक्यासाठी—सूक्त वचन बोल.