Mantra 20
Rishi: Yājñavalkya-tradition (school attribution)
Devata: Tvaṣṭṛ; Indrāgnī; Chandas (Dvipadā) as operative power
Chandas: Dvipadā (explicitly stated)
Samhita Patha (Devanagari)
त्वष्टा॑ तु॒रीपो॒ अद्भु॑त इन्द्रा॒ग्नी पु॑ष्टि॒वर्ध॑ना । द्विप॑दा॒ छन्द॑ इन्द्रि॒यमु॒क्षा गौ॒र्न वयो॑ दधुः
Transliteration
tváṣṭā turī́po ádbhuta indrāgnī́ puṣṭivárdhanā | dvipádā chánda indriyám ukṣā́ gaúr ná váyo dadhúḥ
Translation
त्वष्टा—तुरीप, अद्भुत; इंद्र आणि अग्नी—पुष्टि-वर्धक. द्विपदा हे छंद; त्यांनी इंद्रिय-बल स्थापन केले—उक्षा (वृषभ) प्रमाणे, गायीप्रमाणे, जीवन-रस (वयः) धारण केला.
Padapatha (Word Analysis)
त्वष्टा॑ । तु॒रीपः॑ । अद्भु॑तः । इन्द्रा॒ग्नी इति॑ । पु॒ष्टि॒वर्ध॑ना । द्विप॑दा । छन्दः॑ । इन्द्रि॒यम् । उ॒क्षा । गौः । न । वयः॑ । दधुः
Word by Word
त्वष्टाTvaṣṭṛ (the divine artisan)
त्वष्टा:
Kartā
TypeNoun
Rootत्वष्टृ (प्रातिपदिक)
तुरीपःswift/impetuous (epithet)
तुरीपः:
Kartā
TypeAdjective
Rootतुरीप (प्रातिपदिक)
अद्भुतःwonderful, marvelous
अद्भुतः:
Kartā
TypeAdjective
Rootअद्भुत (प्रातिपदिक)
इन्द्राग्नीIndra and Agni
इन्द्राग्नी:
Kartā
TypeNoun
Rootइन्द्र + अग्नि (समास-प्रातिपदिक)
पुष्टिवर्धनाincreasing nourishment/prosperity
पुष्टिवर्धना:
Kartā
TypeAdjective
Rootपुष्टि + वर्धन (समास-प्रातिपदिक)
द्विपदाtwo-footed; of two pādas
द्विपदा:
Kartā
TypeAdjective
Rootद्वि + पद (समास-प्रातिपदिक)
छन्दःmetre
छन्दः:
Kartā
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्vigor, power; sense-faculty
इन्द्रियम्:
Karma
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
उक्षाbull
उक्षा:
Kartā
TypeNoun
Rootउक्षन् (प्रातिपदिक)
गौःcow
गौः:
Kartā
TypeNoun
Rootगो (प्रातिपदिक)
नlike/as (here: ‘as’ in comparison)
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
वयःvital strength; vigor (lit. life/age)
वयः:
Karma
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
दधुःthey have placed/put; they have bestowed
दधुः:
—
TypeVerb
Rootधा (धातु)
Entities Mentioned
T
TvaṣṭṛI
Indra–Agni (Indrāgnī)C
Chandas: DvipadāRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary